Quá trình vận động của cục diện chính trị Đông Á từ 1991 đến 2011

LỜI CẢM ƠN Trong quá trình hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ và sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử và bộ môn Lịch sử thế giới; sự giúp đỡ của Khoa K

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong luận án là trung thực Các số liệu và tài liệu tham khảo trong luận án đều được ghi rõ nguồn Những kết luận khoa học của luận án chưa được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả luận án

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ và sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử và bộ môn Lịch sử thế giới; sự giúp đỡ của Khoa Khoa học Chính trị, Đoàn Thanh niên Cộng sản

Hồ Chí Minh Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội…

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy hướng dẫn khoa học là PGS.TS Phạm Quang Minh đã hết sức tận tình, dành nhiều thời gian và tâm huyết giúp đỡ, trao đổi và chỉ ra những định hướng nghiên cứu để tôi hoàn thành luận án

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy chủ nhiệm bộ môn Lịch sử thế giới PGS.TS Nguyễn Văn Kim đã luôn quan tâm giúp đỡ để tôi hoàn thành khóa học nghiên cứu sinh và hoàn thành luận án của mình Đặc biệt, tôi xin gửi lời cám chân thành tới GS.NGND Vũ Dương Ninh - người thầy lớn đã truyền thêm động lực, chỉ bảo nhiều điều giúp tôi sáng tỏ nhiều vấn đề khoa học để hoàn thành bản luận án này

Tôi xin trân trọng cảm ơn tất cả sự quan tâm và giúp đỡ đó!

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương

Diễn đàn khu vực ASEAN

Hiệp hội các nước Đông Nam Á

Nhóm các nền kinh tế mới nổi gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi

CHDCND Cộng hòa Dân chủ Nhân dân

Liên minh châu Âu

Hội nghị thượng đỉnh Đông Á

Tổng sản phẩm quốc nội

Khu vực tự do thương mại

Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế

Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương

Tổ chức phi chính phủ

NICs New Industrial Countries

Các nước công nghiệp mới

Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ

Tổ chức hợp tác Thượng Hải

Vzaimopomošči, SEV (СЭВ, SEW) (tiếng Nga)

Council of Mutual Economic Assistance (COMECON) hoặc CMEA (tiếng Anh)

Hội đồng tương trợ kinh tế

СНГ, chuyển tự sang tiếng La Tinh thành Sodruzhestvo Nezavisimykh Gosudarstv

Tổ chức thương mại thế giới

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined 1.1 Những công trình nghiên cứu trong nướcError! Bookmark not defined

1.2 Những công trình nghiên cứu ngoài nướcError! Bookmark not defined

1.3 Một số đánh giá Error! Bookmark not defined

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CỤC DIỆN

CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á SAU CHIẾN TRANH LẠNHError! Bookmark not defined

2.1 Cơ sở lý luận Error! Bookmark not defined

2.1.1 Khái niệm cục diện Error! Bookmark not defined

2.1.2 Khái niệm cục diện chính trị khu vựcError! Bookmark not defined

2.1.3 Các yếu tố tác động làm thay đổi cục diện chính trị khu vựcError! Bookmark not defined

2.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined

2.2.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực Đông Á giai đoạn 1991 - 2001Error! Bookmark not defined 2.2.2 Bối cảnh quốc tế và khu vực Đông Á giai đoạn 2001 - 2011Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á TỪ 1991 ĐẾN 2011Error! Bookmark not defined 3.1 Cục diện chính trị Đông Á giai đoạn 1991 - 2001Error! Bookmark not defined

3.1.1 Vị trí, vai trò của các cường quốc khu vựcError! Bookmark not defined

3.1.2 Vị trí, vai trò của các nước vừa và nhỏ thông qua các cơ chế

hợp tác đa phương Error! Bookmark not defined

3.1.3 Vị trí, vai trò của các cường quốc ngoài khu vựcError! Bookmark not defined

3.2 Cục diện chính trị Đông Á giai đoạn 2001 - 2011Error! Bookmark not defined

3.2.1 Vị trí, vai trò của các cường quốc khu vựcError! Bookmark not defined

3.2.2 Vị trí, vai trò của các nước vừa và nhỏ thông qua các cơ chế

hợp tác đa phương Error! Bookmark not defined

3.2.3 Vị trí, vai trò của các cường quốc ngoài khu vựcError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

Chương 4 MỘT SỐ NHẬN XÉT CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á

TỪ 1991 ĐẾN 2011 VÀ KHUYẾN NGHỊ CHO VIỆT NAMError! Bookmark not defined

4.1 Một số nhận xét về các cường quốc khu vực Đông ÁError! Bookmark not defined

4.1.1 Trung Quốc trỗi dậy ngày càng mạnh mẽError! Bookmark not defined

4.1.2 Nhật Bản vận dụng công cụ ngoại giao kinh tế ngày càng linh

hoạt, hiệu quả Error! Bookmark not defined

4.2 Một số nhận xét về cơ chế hợp tác đa phương của ASEANError! Bookmark not defined

4.3 Một số nhận xét về các cường quốc ngoài khu vực Đông ÁError! Bookmark not defined

4.3.1 Hoa Kỳ áp đặt vị trí siêu cường của mình tại khu vực Đông ÁError! Bookmark not defined 4.3.2 Nga phục hồi ngày càng mạnh mẽ sau khi Liên Xô sụp đổError! Bookmark not defined

4.4 Mối quan hệ giữa cục diện kinh tế với cục diện chính trị Đông ÁError! Bookmark not defined 4.5 Một số nhận định về cục diện chính trị Đông Á giai đoạn sau 2011Error! Bookmark not defined

4.5.1 Sự tiếp tục vai trò chủ đạo của Mỹ Error! Bookmark not defined

4.5.2 Sự trỗi dậy của Trung Quốc và những thách thức đối với MỹError! Bookmark not defined 4.5.3 ASEAN giữ vai trò trung tâm trong cục diện chính trị khu vựcError! Bookmark not defined 4.5.4 Cục diện khu vực vẫn còn nhiều yếu tố bất ổnError! Bookmark not defined

4.6 Một số khuyến nghị đối với Việt Nam Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 4 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN

QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thế kỷ XX qua đi đánh dấu nhiều sự kiện trọng đại trong quan hệ quốc tế,

mà một trong những sự kiện đó là sự ra đời và tan rã của Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô Viết (gọi tắt là Liên Xô) vào năm 1991 Sự sụp đổ của Liên Xô

đã tác động không nhỏ đến tương quan lực lượng trên thế giới, đồng thời tạo nên những chuyển biến nhanh chóng trong đời sống quan hệ quốc tế trên phạm vi toàn cầu

Trật tự thế giới hai cực đối đầu tồn tại gần nửa thế kỷ kết thúc, cục diện thế giới và cơ cấu quyền lực quốc tế đã và đang được sắp xếp lại Quan hệ giữa các quốc gia dân tộc không còn bị chi phối nặng nề bởi ý thức hệ, thay vào đó là lợi ích dân tộc được đặt lên hàng đầu trong quan hệ quốc tế So sánh lực lượng trên bình diện toàn cầu từ chỗ cân bằng giữa hai hệ thống chính trị - xã hội đối lập đã và đang chuyển sang hướng có lợi cho Mỹ và phương Tây

Trong bối cảnh nhiều biến động ấy, Đông Á hiện hữu trên bàn cờ chính trị quốc tế với nhiều bình diện khác nhau Hiện nay, Đông Á được các chuyên gia đánh giá là một khu vực kinh tế năng động nhất trên thế giới trong suốt ba thập kỷ qua với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hơn hẳn tốc độ trung bình của các khu vực khác trong nền kinh tế thế giới Đông Á cũng là khu vực có lãnh thổ rộng lớn, dân

số đông và tài nguyên giàu có Các quốc gia trong khu vực này đang ở trong những giai đoạn khác nhau của sự phát triển kinh tế cùng với những nét đa dạng trong hệ thống chính trị, các đặc trưng dân tộc và truyền thống văn hóa

Ngay từ cuối thế kỷ XIX, Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Hay đã khẳng định:

“Địa Trung Hải là biển của quá khứ, Đại Tây Dương là biển của hiện tại, Thái Bình Dương là biển của tương lai” [82] Quả thật, đúng như khẳng định của John

Hay, ngày nay, khu vực Đông Á đã trở thành lực lượng có sức mạnh vũ bão trên thế giới

Sau sự kiện khủng bố 11/9/2001, các chủ thể quốc gia và phi quốc gia trong khu vực đều có những điều chỉnh trong chiến lược và chính sách phát triển của mình và chính những sự điều chỉnh này đã tác động trở lại đến toàn bộ cục diện khu vực và thế giới Ở Đông Á, những nước như Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, tổ chức khu vực như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (The Association

of Southeast Asian Nations - ASEAN), và các cơ chế do ASEAN dẫn dắt là những nước và tổ chức khu vực được coi là có tác động trực tiếp đến việc hình thành cục diện khu vực hiện nay và trong tương lai Đồng thời, Đông Á cũng là khu vực đan xen lợi ích và có quan hệ phức tạp giữa các nước lớn Chính những yếu tố trên đã tác động đến việc hình thành các đặc điểm riêng biệt của khu vực này Bối cảnh quốc tế với nhiều sự kiện trọng đại và phức tạp, cùng với những tác động đa chiều của nó đã ảnh hưởng đến cục diện chính trị và quan hệ quốc tế ở Đông Á

Việt Nam là thành viên của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, một bộ phận quan trọng của khu vực Đông Á Do vậy, tình hình phát triển của khu vực này có ảnh hưởng rất lớn đối với Việt Nam hiện nay và trong tương lai Từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (1986) của Đảng Cộng sản Việt Nam đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhiều lần nhận định về tình hình khu vực Đông Á nói riêng, khu vực châu Á - Thái Bình Dương nói chung, đặc biệt là về tình hình chính trị, bởi vì có ổn định chính trị thì mới đảm bảo an ninh khu vực, từ đó mới có điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội trong khu vực nói chung và Việt Nam nói riêng Đảng và Nhà nước Việt Nam cũng đã đề ra mục tiêu tới năm

2020, Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại

Vậy Quá trình vận động của cục diện chính trị Đông Á từ 1991 đến 2011 có những

đặc điểm gì nổi bật? Cục diện chính trị khu vực này hiện nay và trong tương lai sẽ diễn biến ra sao?; Tương quan, cơ cấu quyền lực và luật chơi giữa các chủ thể tại khu vực này là như thế nào? Những tác động của cục

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

trị?", Tạp chí nghiên cứu Đông Bắc Á (4), tr 3-4

thế giới, NXB Thanh Niên, Hà Nội

mới", Tạp chí Châu Mỹ ngày nay (4), tr 23-31

lớn bước vào năm 2004, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2009/07/090727_us_china_dialogue

shtml, ngày 27-7

http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2010/05/100528_japan_us_okinawa.shtml, ngày 28-5

ASEAN, http://http://www.doisongphapluat.com.vn, ngày 20-7

nhân dân tệ và thương mại,

http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/The-gioi/376944/my-canh-bao-trung-quoc-ve-dong-nhan-dan-te-va-thuong-mai, ngày 22-9

http://kienthuc.net.vn/vu-khi/ba-ten-lua-dan-dao-tq-choc-thung-my-224611.html, ngày 24-4

10 Báo điện tử Người đưa tin (2013), Bệnh nổ của giới lãnh đạo Mỹ,

12 Báo điện tử tin247.com (2007), Hàn Quốc: 50.000 nông dân biểu tình chống

Hiệp định FTA Mỹ - Hàn, http://www.tin247.com, ngày 12 -11

13 Báo điện tử Tiền Phong (2009), Khi nào Trung Quốc vượt Mỹ, ,

14 Báo điện tử vietbao.vn (2005), LHQ: Thế giới nên nhớ bài học thời Đức Quốc

xã, http://vietbao.vn, ngày 24-1

15 Báo điện tử vietbao.vn (2008), Giáo hoàng kêu gọi bảo vệ nhân quyền, cơ chế

đa phương, quyen-co-che-da-phuong, ngày 19-4

http://vietbao.vn/The-gioi/Giao-hoang-keu-goi-bao-ve-nhan-16 Báo điện tử vietbao.vn (2003), Thần Châu 5 đã bay vào không gian,

http://vietbao.vn/Khoa-hoc/, ngày 10-5

http://vietnamdefence.com/Home/phantich/Trung-My-tat-yeu-chien-

tranh/201312/53119.vnd, ngày 10-12

18 Báo điện tử vietnamese (2009), Diễn văn của Tổng thống Barack Obama –

Tokyo, Nhật Bản, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam,

USD, ty-usd/138645.vnp, ngày 13-4

http://www.vietnamplus.vn/du-tru-ngoai-te-cua-trung-quoc-dat-3305-20 Báo điện tử vietnamplus (2011), Kim ngạch thương mại Việt - Mỹ tăng mạnh,

http://www.vietnamplus.vn/, ngày 5 tháng 11

21 Báo điện tử vietnamplus.vn (2009), Mỹ đánh thuế sản phẩm thép nhập từ

Trung Quốc,

http://www.vietnamplus.vn/Home/My-danh-thue-san-pham-thep-nhap-tu-Trung-Quoc/200910/22010.vnplus, ngày 28-10

22 Nguyễn Đức Bình, Lê Hữu Nghĩa, Trần Hữu Tiến (Chủ biên, 2003), Góp

phần nhận thức thế giới đương đại, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

23 Nguyễn Phương Bình (Chủ biên, 2004), Ngoại giao phòng ngừa ở Đông Nam

Á, Học viện Quan hệ quốc tế, Hà Nội

24 Nguyễn Thanh Bình (2007), Quan hệ Nhật - Trung: hòa giải và thách thức,

Tạp chí nghiên cứu Đông Bắc Á (11), tr 10-17

25 Ngô Xuân Bình (2000), Chính sách đối ngoại của Nhật Bản thời kỳ sau Chiến

tranh lạnh, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

26 Bộ Ngoại giao (2002), Sổ tay kiến thức đối ngoại (lưu hành nội bộ), Hà

Nội

27 Bộ Quốc phòng (1998), Cán cân quân sự 1997/1998: Lực lượng vũ trang Mỹ,

Nga, Trung Quốc và các nước ASEAN, Hà Nội

28 Brzezinski (1998), Bàn cờ lớn – Địa vị quan trọng hàng đầu của Mỹ và các

vấn đề địa chính trị khác (bản tiếng Trung Quốc), NXB Nhân dân Thượng

31 Vũ Đình Cự (2011), Cục diện chính trị thế giới với tác động của sự phát triển khoa

học và công nghệ, http://www.nistpass.gov.vn, ngày 27-2

32 Lê Văn Cương (2008), Xu hướng phát triển cục diện thế giới năm 2020:

Thách thức và cơ hội đối với Việt Nam, Tham luận tại Hội thảo khoa học

“Cục diện thế giới 2020” do HVNG tổ chức ngày 14.8.2008, Hà Nội

33 Daniel Yergin, Joseph Stanislaw (2008), Những đỉnh cao chỉ huy – Cuộc

chiến vì nền kinh tế thế giới, NXB Tri thức, Hà Nội

34 Phạm Văn Dân, Phạm Thị Chúc (2001), "Những xu hướng khác nhau trong

chính sách đối ngoại của Nga và Mỹ thời gian gần đây", Tạp chí nghiên cứu

châu Âu (6), tr 45-51

35 Phạm Thành Dung, Nguyễn Thúy Hà (2005), "Quan hệ Trung - Nga trong và

sau Chiến tranh lạnh", Tạp chí Giáo dục lý luận (4), tr 32-35

36 Trương Dự (2004), Putin, sự trỗi dậy của một con người, NXB Lao động, Hà

Nội

37 Cốc Nguyên Dương (2006), "Trung Quốc 10 năm đầu thế kỷ XXI: Phát triển

và hợp tác", Tạp chí nghiên cứu Trung Quốc (1), tr 3-7

38 Nguyễn Nam Dương (2005), "Kiến trúc an ninh châu Á - Thái Bình Dương

sau chiến tranh I-rắc", Tạp chí nghiên cứu quốc tế (2), tr 24-28

39 Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

(2006), Hướng tới cộng đồng Đông Á: cơ hội và thách thức, NXB Đại học

Quốc gia, Hà Nội

40 Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

(2004), Đông Á, Đông Nam Á, những vấn đề lịch sử và hiện tại, NXB Thế

giới, Hà Nội

41 Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Thành phố Hồ Chí Minh (2008), An

ninh châu Á - Thái Bình Dương những năm đầu thế kỷ XXI (lưu hành nội bộ),

Tp Hồ Chí Minh

42 Đảng Cộng sản Việt Nam (1996), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

VIII, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

43 Đảng Cộng sản Việt Nam (2001), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

IX, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

44 Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

X, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

45 Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

XI, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

46 Fareed Zakaria (2010), Thế giới hậu Mỹ, NXB Tri thức, Hà Nội

47 Nguyễn Hoàng Giáp (Chủ biên) (2013), Cạnh tranh chiến lược ở khu vực

Đông Nam Á giữa một số nước lớn hiện nay, NXB Chính trị Quốc gia – Sự

thật, Hà Nội

48 Nguyễn Hoàng Giáp (Chủ biên) (2012), Một số vấn đề chính trị quốc tế trong

giai đoạn hiện nay, NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà Nội

49 Nguyễn Hoàng Giáp (2005), "Phát triển quan hệ với các nước lớn trong chính

sách đối ngoại đổi mới của Đảng và Nhà nước ta", Tạp chí nghiên cứu Quốc

tế (2), tr 30-38

50 Hoàng Minh Hà (2000), "Liên bang Nga trong nền kinh tế thế giới trước

thềm thế kỷ XXI", Tạp chí nghiên cứu châu Âu (4), tr 33-37

51 Vũ Văn Hà (Chủ biên, 2007), Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản

trong bối cảnh mới và tác động của nó đối với Việt Nam, NXB Khoa học Xã

hội, Hà Nội

52 Harry Harding (1997), Tam giác châu Á – Thái Bình Dương: Trung Quốc,

Nhật Bản và Mỹ, Tài liệu chuẩn bị cho Hội thảo về Châu Á thế kỷ 21, Viện

Quan hệ quốc tế