Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông qua hệ thống bài tập chương Este-Lipit

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC --- o0o --- LÊ THỊ HẢI LINH PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP CHƯƠNG ESTE- LIPIT LUẬ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC - o0o  -

LÊ THỊ HẢI LINH

PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP

CHƯƠNG ESTE- LIPIT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC - o0o  -

LÊ THỊ HẢI LINH

PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP

CHƯƠNG ESTE- LIPIT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HÓA HỌC)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học : GS TS Lâm Ngọc Thiềm

LỜI CẢM ƠN

Tác giả xin gửi lời cảm ơn trân trọng nhất đến Ban Giám hiệu trường ĐH Giáo Dục – ĐH Quốc Gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để khóa học được hoàn thành tốt đẹp

Cùng với các học viên lớp Cao học Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học, chân thành cảm ơn quý thầy cô giảng viên đã tận tình giảng dạy, làm sâu sắc kiến thức chuyên môn, đã chuyển những hiểu biết hiện đại của nhân loại về Giáo dục học Hóa học đến cho chúng tôi

Với tất cả tình cảm của mình, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến

GS.TS Lâm Ngọc Thiềm, người thầy đã tận tâm hướng dẫn, chỉ bảo tác giả trong suốt quá trình làm luận văn

Xin cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo trong tổ Hóa và các em học sinh lớp 12I, 12L, 12M và 12N trường THPT Hồng Quang, thành phố Hải Dương

đã giúp đỡ tác giả thực hiện các thực nghiệm sư phạm của mình

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè thân thuộc đã luôn là chỗ dựa tinh thần vững chắc, giúp tác giả thực hiện tốt luận văn này

Hà Nội, tháng 11 năm 2015

Tác giả

Lê Thị Hải Linh

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng v

Danh mục các sơ đồ, đồ thị vi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN 5

1.1 Hoạt động nhận thức 5

1.1.1 Khái niệm nhận thức 5

1.1.2 Những yếu tố cần thiết để học sinh có thể phát triển 6

1.1.3 Vai trò của người giáo viên trong việc phát triển 9

1.2 Tư duy và tư duy sáng tạo 10

1.2.1 Tư duy, các hình thức cơ bản 10

1.2.2 Sáng tạo và quá trình sáng tạo 13

1.2.3 Khái niệm tư duy sáng tạo và thành phần của nó 15

1.3 Bài tập hóa học 17

1.3.1 Khái niệm bài tập hóa học 17

1.3.2 Tác dụng của bài tập hóa học 17

1.3.3 Những yêu cầu lý luận dạy học cơ bản đối với bài tập 18

1.3.4 Quan hệ giữa bài tập hóa học với việc phát triển TDST 19

1.3.5 Điều tra thực trạng việc sử dụng bài tập hóa học trong dạy học để phát triển TDST ở trường THPT Hồng Quang 22

Tiểu kết chương 1 26

Chương 2: PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG THPT QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP 27

2.1 Cấu trúc chương este- lipit hóa học lớp 12 27

2.1.1 Vị trí, tầm quan trọng của chương este- lipit 27

2.1.2 Cấu trúc chương este- lipit 27

2.1.3 Mục tiêu chương este- lipit 28

2.1.4 Một số vấn đề lí thuyết cần nắm vững của chương este- lipit 28

2.2 Nguyên tắc và quy trình lựa chọn, xây dựng hệ thống bài tập 34

2.2.1 Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập 34

2.2.2 Quy trình lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập 35

2.3 Các định hướng phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh 36

2.3.1 Rèn luyện năng lực giải bài tập theo các thành phần cơ bản của tư duy sáng tạo 37

2.3.2 Hướng vào rèn luyện các hoạt động trí tuệ của học sinh 42

2.3.3 Khuyến khích tìm nhiều lời giải cho một bài toán 44

2.3.4 Vấn đề sáng tạo bài toán mới 51

2.4 Hệ thống bài tập theo chuyên đề 55

2.4.1 Các chuyên đề bài tập este- lipit 55

2.4.2 Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh khá giỏi dựa vào hệ thống bài toán gốc giúp học sinh quy lạ về quen

80 Tiểu kết chương 2 84

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 85

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 85

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 85

3.3 Tiến trình thực nghiệm sư phạm 85

3.4 Thời gian thực nghiệm 86

3.5 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 86

3.5.1 Tiêu chí để đánh giá 86

3.5.2 Sơ bộ đánh giá hiệu quả của hệ thống bài tập và sự hướng dẫn của giáo viên theo hướng bồi dưỡng tư duy sáng tạo của học sinh 87

3.5.3 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm bằng phương pháp thống kê toán 88

Tiểu kết chương 3 95

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 96

I Kết luận 96

II Khuyến nghị 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

PHỤ LỤC 100

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm 85

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số của bài kiểm tra số 1 90

Bảng 3.3 Kết quả xử lí để tính các tham số của bài kiểm tra số 1 .90

Bảng 3.4 Các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 1 91

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất luỹ tích (bài số 1) .91

Bảng 3.6 Bảng thống kê điểm số của bài kiểm tra số 2 .92

Bảng 3.7 Kết quả xử lí để tính các tham số của bài kiểm tra số 2 .92

Bảng 3.8 Các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 2 .93

Bảng 3.9 Bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất luỹ tích (bài số 2) .93

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc chương este- lipit 27

Đồ thị 1 Đường phân bố tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1… 92

Đồ thị 2 Đường phân bố tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2… 94

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trước sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ trên thế giới hiện nay, đã tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong

đó kinh tế tri thức đã trở thành yếu tố hết sức quan trọng của quá trình phát triển lực lượng sản xuất Do vậy, giáo dục đã trở thành nhân tố có vai trò to lớn đối với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước Vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã xác định: Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Tuy nhiên, đứng trước thực trạng giáo dục nước ta hiện nay, bên cạnh những thành tựu to lớn đã đạt được trong những năm đổi mới vừa qua, thì vẫn còn những hạn chế bất cập Những biểu hiện yếu kém về chất lượng giáo dục được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau, đặc biệt trong đó là phương pháp học tập của học sinh thường học tập một cách thụ động, xuôi chiều, thiếu năng lực tư duy độc lập, sáng tạo, khả năng vận dụng kiến thức, kỹ năng kỹ xảo vào thực tiễn sản xuất và đời sống còn hạn chế Những yếu kém về chất lượng giáo dục có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân về phương pháp dạy học Thực tế vừa qua cho thấy: Phương pháp dạy học phổ biến hiện nay chỉ có tác động một chiều từ thầy còn trò luôn ở thế bị động, lệ thuộc thầy Vì vậy, việc nâng cao nhận thức và tư duy cho học sinh, cũng như phát huy khả năng tự học, tính tích cực chủ động trong học tập của học sinh còn hạn chế

Từ thực trạng trên, đòi hỏi phương pháp giáo dục phổ thông hiện nay phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình

cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh Hơn nữa, sau khi có Nghị

quyết của Đảng lần thứ XI (2011) và Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam từ 2011-2020 do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, Bộ GDĐT đã tiến hành nhiều

nghiên cứu và tổng kết theo một quy trình ngày càng hoàn thiện và cập nhật với trình độ quốc tế Nghị quyết số 29 – NQ/TW, ban chấp hành trung ương Đảng khóa

XI đã nêu: “ Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực,

bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”

Qua nghiên cứu lý luận và thực tế dạy học ở trường phổ thông, để nâng cao chất lượng dạy học và phát triển tư duy sáng tạo của học sinh, giáo viên có thể sử dụng nhiều biện pháp, phương pháp khác nhau Trong đó, giải bài tập hóa học với tư cách là một phương pháp dạy học có tác dụng rất tích cực đến việc giáo dục, rèn luyện và phát triển năng lực nhận thức, tư duy sáng tạo cho học sinh, đó cũng là thước đo chiều sâu kiến thức

Bài tập có vai trò quan trọng và hiệu quả sâu sắc trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo, trong việc hình thành phương pháp chung của việc tự học, trong việc rèn luyện kỹ năng tự lực sáng tạo, phát triển tư duy Song, phương pháp này chưa thực

sự được chú trọng đúng mức, làm giảm vai trò và tác dụng của việc sử dụng bài tập

để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trong quá trình dạy học hoá học

Từ những lý luận và thực tiễn trên đây, tác giả đặt ra câu hỏi: Làm thế nào để

phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông thông qua việc giải bài tập hóa học ?

Vì vậy, tác giả nghiên cứu, lựa chọn và triển khai đề tài: “ Phát triển tư duy

sáng tạo cho học sinh trung học phổ thông qua hệ thống bài tập chương este- lipit ”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng hệ thống bài tập, tìm tòi những biện pháp có tính phương pháp luận

để phát triển tư duy sáng tạo hóa học cho học sinh trung học phổ thông nhằm nâng cao chất lượng dạy học hóa học, góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông hiện nay

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu tổng quan cơ sở lý luận của đề tài

- Nghiên cứu hệ thống bài tập hóa học phần este - lipit, hướng dẫn học sinh khai thác và phát triển các bài tập đó theo hướng sáng tạo

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (1993), Tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục và đào tạo

(Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam – khóa VII về giáo dục và đào tạo), Hà Nội

2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2002), Định hướng xây dựng chương trình SGK

THPT Hà Nội

3 Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt - Bi (2010), Dạy và học tích cực - một số

phương pháp và kỹ thuật dạy học, NXB ĐHSP, Hà Nội

4 Bộ Giáo dục và Đào tạo – Dự án Việt - Bi (2010), Nghiên cứu khoa học sư

phạm ứng dụng, NXB ĐHSP, Hà Nội

5 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Vụ Giáo Trung học (2008), Hướng dẫn thực hiện

chuẩn kiến thức kỹ năng của chương trình giáo dục phổ thông môn hóa học lớp 12, NXBGD, Hà Nội

6 Bộ Giáo dục và Đào tạo , Vụ Giáo trình giáo dục trung học, Chương trình

phát triển giáo dục trong (2010), Tài liệu tập huấn GV Dạy học, kiểm tra

đánh giá theo chuẩn kiến thức, kỹ năng trong chương trình giáo dục phổ thông môn Hóa học cấp THPT

7 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2013) – Tài liệu tập huấn hướng dẫn phát triển

chương trình Giáo dục nhà trường phổ thông (lưu hành nội bộ), Hà Nội, 2013

8 Bộ Giáo dục và Đào tạo Tài liệu tập huấn kiểm tra đánh giá trong quá trình

dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho HS trong trường THPT, môn Hóa học (lưu hành nội bộ) Hà Nội, tháng 6 – 2014

9 G Pôlia (1976), Sáng tạo toán học Nxb Giáo dục Hà Nội

10 Lê Văn Dũng (1995), Phát triển tư duy cho HS thông qua bài tập Hóa học,

Nghiên cứu giáo dục

11 Lê Xuân Trọng (Tổng chủ biên kiêm chủ biên), Phạm Văn Hoan, Phạm Tuấn Hùng, Trần Trung Ninh, Cao Thị Thặng, Lê Trọng Tín, Nguyễn

Phú Tuấn(2007), Hóa học 12 – Sách GV, NXB Giáo dục, Hà Nội

12 Lê Xuân Trọng (chủ biên), Từ Ngọc Ánh, Lê Chí Kiên, Lê Mậu Quyền

(2007), BTHH 12, NXB Giáo dục, Hà Nội

13 Lê Thanh Xuân (2008), Các dạng toán và phương pháp giải hóa học phần

hữu cơ lớp 12 Nxb Giáo dục

14 Luật Giáo dục (2005), NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội

15 Ngô Ngọc An (2008), 350 Bài tập hóa học chọn lọc và nâng cao lớp 12 (tập 1)

Nhà xuất bản Giáo dục

16 Ngô Ngọc An (2010), Rèn luyện kĩ năng giải toán hóa học lớp 12 (tập 1) Nhà

xuất bản Giáo dục

17 Ngô Ngọc An (2008), Hóa học 12 nâng cao Nhà xuất bản Đại học Sư phạm

18 Nguyễn Quang Uẩn (Chủ biên) – Trần Hữu Luyến – Trần Quốc Thành

(2011), Tâm lí học đại cương Nhà xuất bản đại học Quốc Gia Hà Nội

19 Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Văn Lê, Nhà giáo Châu An (2005), Khơi dậy

tiềm năng sáng tạo Nxb Giáo dục

20 Nguyễn Kỳ (Chủ biên) (1995), Phương pháp giáo dục tích cực lấy người học

làm trung tâm, NXB Giáo dục, Hà Nội

21 Nguyễn Ngọc Quang (1994), Lí luận dạy học hóa học, Tập 1, NXB Giáo dục,

Hà Nội

22 Nguyễn Thế Nam (2012), Xây dựng hệ thống bài tập theo các chủ đề được

giải bằng phương pháp vectơ, tọa độ trong hình học phẳng nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh Luận văn thạc sĩ sư phạm toán

23 Trần Bá Hoành (1999), Phát triển trí sáng tạo của HS và vai trò của GV Tạp

chí nghiên cứu giáo dục số (9)

24 Trần Bá Hoành, Cao Thị Thặng, Phạm Thị Lan Hương (2003), Áp dụng

dạy và học tích cực trong môn hóa học, NXB ĐHSPH Hà Nội