Phát triển thị trường chứng khoán phi tập trung (OTC) ở Việt nam

Thị trường phi tập trung là một thị trường cấp cao, hoạt động trên cơ sở tự động hóa, giao dịch các chứng khoán chưa niêm yết hoặc chưa đủ tiêu chuẩn niêm yết của các DNVVN là chủ yếu..

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

**********

PHẠM THỊ THANH

PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHI TẬP TRUNG (OTC)

Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Tài chính, Lưu thông tiền tệ và tín dụng

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội - 2008

PHẦN MỞ ĐẦU

TTCK được hình thành và phát triển bắt đầu từ nhu cầu tự phát về trao đổi và sau đó được phát triển với quy mô lớn dần về phương thức giao dịch, quản lý cũng ngày càng chặt chẽ hơn Trong mô hình TTCK quốc gia, TTCK bao gồm hai loại thị trường: thị trường tập trung (giao dịch các loại chứng khoán được niêm yết) và thị trường phi tập trung Thị trường phi tập trung là một thị trường cấp cao, hoạt động trên cơ sở tự động hóa, giao dịch các chứng khoán chưa niêm yết hoặc chưa

đủ tiêu chuẩn niêm yết của các DNVVN là chủ yếu Đây là kiểu thị trường tiện lợi cho việc giao dịch, truy cập và chia sẻ thông tin, tiết kiệm thời gian, chi phí giao dịch, đồng thời vẫn có thể đảm bảo được điều kiện quản lý và giám sát

Đặt trong tình hình cụ thể sự phát triển của Việt Nam, việc nghiên cứu giải pháp để phát triển thị trường OTC là một vấn đề mang tính thời sự TTCK phi tập trung phát triển sẽ tạo điều kiện cho các công ty vừa và nhỏ, các công ty mới thành lập, các công ty chưa có đủ điều kiện niêm yết có thể huy động vốn trên TTCK Đồng thời cung cấp thêm các loại công cụ đầu tư đa dạng cho các nhà đầu tư tạo

cơ chế định giá mới để góp phần thúc đẩy sự hoàn thiện của TTCK Việt Nam Xuất phát từ thực tế đó, vấn đề “Phát triển thị trường chứng khoán phi tập trung (OTC) ở Việt Nam” được lựa chọn để nghiên cứu

Luân văn gồm 3 chương:

Chương 1: Thị trường phi tập trung OTC Bài học từ một số thị trường

OTC trên thế giới

Chương 2: Thực trạng hoạt động thị trường OTC ở Việt Nam

Chương 3: Mô hình và các giải pháp phát triển thị trường OTC ở Việt Nam

CHƯƠNG I

THỊ TRƯỜNG PHI TẬP TRUNG (OTC)

BÀI HỌC TỪ MỘT SỐ THỊ TRƯỜNG OTC TRÊN THẾ GIỚI

1 1 Khái quát sự phát triển của thị trường OTC

OTC là thuật ngữ viết tắt của Over - the - counter (giao dịch qua quầy) là một loại TTCK xuất hiện sớm nhất, tồn tại lâu đời nhất Có thể phân chia lịch sử phát triển của thị trường theo 3 giai đoạn:

- Thời kỳ sơ khai

- Sự xuất hiện của mạng lưới các nhà môi giới và tự doanh chứng khoán

- Thị trường OTC hiện nay

Thị trường OTC là một thị trường có tổ chức và hoạt động theo các quy định của pháp luật, nó khác biệt hoàn toàn so với thị trường chợ đen - là thị trường tự phát và không có điều chỉnh của pháp luật Dựa trên đặc điểm phát triển của thị trường OTC, có thể tạm chia thành hai loại: Thị trường OTC truyền thống và thị trường OTC hiện đại

1.2 Những đặc điểm cơ bản của thị trường OTC

Cơ chế xác lập giá:

Thị trường OTC truyền thống có cơ chế xác lập giá là thoả thuận khác với cơ chế đấu giá của thị trường tập trung

Hình thức tổ chức giao dịch

- Thị trường có hình thức tổ chức giao dịch mua bán phi tập trung

- Thị trường có hình thức tổ chức giao dịch qua thông tin

Hàng hóa giao dịch

Chứng khoán giao dịch trên thị trường chủ yếu là cổ phiếu, trái phiếu của các DNVVN, công ty công nghệ cao, công ty mới thành lập nhưng có tiềm năng phát triển tốt Các chứng khoán này chưa đủ tiêu chuẩn niêm yết trên thị trường

Phương thức thanh toán, bù trừ chứng khoán

Thị trường OTC có cơ chế thanh toán linh hoạt đa dạng giữa người mua và

người bán

Các nhà môi giới, tự doanh và tạo lập thị trường

Thị trường có sự tham gia vận hành của các nhà tạo lập thị trường Hệ thống các CTCK tham gia thị trường này ngoài các nhà môi giới, tự doanh như đối với thị trường SGD, còn có thể đóng vai trò là các nhà tạo lập thị trường Việc tạo lập thị trường ở đây có nghĩa là tạo tính thanh khoản, tính khả mại cho thị trường, làm cho thị trường hoạt động liên tục

Quản lý thị trường

Thị trường được quản lý chặt chẽ để đảm bảo lợi ích của mọi đối tượng tham gia thị trường, chống những hoạt động lạm dụng thị trường Tương tự như thị trường tập trung, thị trường OTC thường được tổ chức quản lý theo 2 cấp: Cấp quản lý nhà nước và cấp tự quản Cấp quản lý nhà nước do cơ quan quản lý TTCK nói chung như UBCK trực tiếp quản lý trên cơ sở Luật chứng khoán và các luật liên quan

1.3 Phân biệt thị trường OTC với các loại hình TTCK khác

- Với thị trường tập trung

- Với thị trường tự do

- Với thị trường thứ ba

1.4 Vị trí, vai trò của thị trường OTC trong hệ thống TTCK

Vị trí của thị trường OTC trong hệ thống TTCK

Trong hệ thống TTCK, thị trường OTC là một bộ phận cấu thành quan trọng luôn tồn tại và phát triển song song với hệ thống thị trường tập trung là các SGDCK Nó có vai trò và những đặc điểm ưu việt riêng của mình đồng thời cung cấp cho TTCK một phương thức giao dịch khác với phương thức của thị trường tập trung song vẫn có mối liên hệ chặt chẽ với SGD chứng khoán

Vai trò của thị trường OTC trong hệ thống TTCK

- Tạo thị trường cho các chứng khoán chưa niêm yết trên thị trường tập trung, hoàn thiện môi trường huy động và phân bổ nguồn vốn cho các doanh nghiệp

- Hoàn thiện môi trường đầu tư

- Bổ trợ và thúc đẩy phát triển thị trường tập trung

- Thu hẹp thị trường tự do, tạo sự công bằng cho mọi đối tượng tham gia thị trường, giúp phát triển thị trường ổn định, hiệu quả

1.5 Quản lý nhà nước đối với hoạt động của thị trường OTC

Hoạt động sơ khai ban đầu của TTCK là các giao dịch tự do ở những nơi tập trung đông các nhà buôn, dần dần hình thành các chợ tập trung, có sự quản lý chặt chẽ của nhà nước và các tổ chức tự quản

1.6 Những nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường OTC

Môi trường kinh tế vĩ mô

Môi trường kinh tế vĩ mô có ảnh hưởng quan trọng đến sự phát triểm của TTCK nói chung và thị trường OTC nói riêng Các chỉ số kinh tế vĩ mô như thâm hụt ngân sách, thâm hụt cán cân thanh toán, lạm phát, thất nghiệp, nợ nước ngoài,…qua các năm là những biến số chủ yếu cho biết Chính phủ sẽ có những chính sách điều chỉnh đối với hoạt động của nền kinh tế và thực thi những chính sách vĩ mô như thế nào

Cơ chế hoạt động

Cơ chế hoạt động bao gồm hình thức tổ chức, quản lý; các quy định, chính sách,… của Chính phủ đối với hoạt động của thị trường

Hệ thống văn bản pháp quy

Hệ thống các văn bản pháp luật thường đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động của TTCK Hệ thống này bao gồm các văn bản pháp luật điều chỉnh trực tiếp đến hoạt động của TTCK như Luật chứng khoán, Nghị định do Chính phủ ban hành, các thông tư và quy chế của cơ quan quản lý này

1.7 Bài học kinh nghiệm từ một số thị trường OTC trên thế giới

- Thị trường OTC Mỹ

- Thị trường OTC Nhật Bản

- Thị trường OTC Hàn Quốc

- Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

+ Về mô hình quản lý thị trường:

+ Về cấu trúc thị trường chứng khoán

+ Về mô hình tổ chức hệ thống giao dịch

+ Về năng lực của các công ty chứng khoán

+ Về vấn đề lưu ký, thanh toán và bù trừ

CHƯƠNG 2

THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG OTC Ở VIỆT NAM

2.1 Tổng quan về TTCK Việt Nam

Quá trình hình thành phát triển

Xây dựng và phát triển TTCK là mục tiêu đã được Đảng và Chính phủ Việt Nam định hướng từ những năm đầu thập kỷ 90 (thế kỷ 20) nhằm xác lập một kênh huy động vốn mới cho đầu tư phát triển Ngày 11 tháng 07 năm 1998, Chính phủ

ra Quyết định số 127/1998/QÐ-TTg thành lập hai TTGDCK trực thuộc UBCKNN Đây là bước đi có ý nghĩa rất quan trọng nhằm thúc đẩy quá trình hình thành TTCK, làm tiền đề cho sự ra đời cơ quan quản lý nhà nước với chức năng hoàn chỉnh và đầy đủ hơn Nhìn nhận một cách tổng quát, thị trường đã có những thành công đáng kể chỉ trong thời gian 8 năm qua: đã thu hút được sự quan tâm của một

bộ phận công chúng đầu tư trong cả nước, tạo cơ hội làm quen và sử dụng thị trường như một kênh đầu tư mới hiệu quả, nâng cao trình độ hiểu biết và đầu tư chứng khoán cho người dân; góp phần thúc đẩy tiến trình đổi mới DNNN trong vai trò làm thị trường phát hành và lưu thông chứng khoán của các doanh nghiệp

cổ phần và doanh nghiệp cổ phần hóa; các công ty niêm yết đã nhận thức được những lợi ích khi tham gia niêm yết trên SGD hoặc TTGDCK, tạo tiền đề tốt cho việc huy động vốn trung và dài hạn của các doanh nghiệp; tạo điều kiện đúc kết kinh nghiệm và nâng cao trình độ quản lý và điều hành của các cơ quan quản lý nhà nước về chứng khoán và TTCK

Hàng hóa trên TTCK:

- Hàng hóa trên thị trường thứ cấp

+ Tại SGDtpHCM

+ Tại TTGDCKHN

- Hàng hóa trên thị trường sơ cấp

Giao dịch trên thị trường:

- Tại SGDtpHCM

- Tại TTGDCKHN

- Diễn biến chỉ số toàn thị trường

Nếu như năm 2000-2003 được coi là buổi hồng hoang của TTCK Việt Nam, năm 2004 là năm lo lắng, năm 2005 là năm yên tĩnh chuẩn bị cho năm 2006 bùng

nổ, thì năm 2007 và 2008 là các năm thử thách và tôi luyện nhà đầu tư

Hệ thống các tổ chức trung gian

- Các CTCK: Hiện có 98 CTCK được Tổng vốn điều lệ của các CTCK này đạt hơn 19 nghìn tỷ đồng (bình quân 194 tỷ một công ty)

- Các định chế tài chính trung gian khác

Tham gia của nhà đầu tư:

TTCK hình thành và hoạt động đã thu hút được sự tham gia của các nhà đầu

tư tổ chức và nhà đầu tư cá nhân trong và ngoài nước

Công bố thông tin

Hoạt động công bố thông tin thị trưòng chiếm vị trí khá quan trọng trong việc xây dựng một TTCK hoạt động công khai, minh bạch nhằm tạo ra một môi trường đầu tư công bằng, cung cấp kịp thời các thông tin, dữ liệu cần thiết cho các nhà đầu tư

Ngay từ những ngày đầu thành lập, TTCK đã được xây dựng một hệ thống văn bản pháp luật về chứng khoán và TTCK tương đối đầy đủ với điều kiện thực tiễn của Việt Nam và những yêu cầu để vận hành thị trường

2.2 Hoạt động tại thị trường OTC

Khái niệm về thị trường OTC ở Việt Nam:

Không giống thị trường OTC ở bất cứ nơi nào, thị trường Việt Nam có các nhà môi giới chứng khoán không có giấy phép (hay còn gọi là “cò” chứng khoán)

và việc mua bán, thanh toán thường diễn ra ngay tại một địa điểm nào đó Không

ai biết quy mô của thị trường “vô danh” này lớn tới cỡ nào Theo con số ước tính,

hiên nay có tối thiểu 500.000 người Việt Nam đang giao dịch trên thị trường OTC, nhiều hơn số người giao dịch trên 2 sàn chính thức tại TPHCM và Hà Nội

Như vậy, thị trường chứng khoán phi tập trung ở Việt Nam đang tồn tại là một thực thể khách quan Chỉ có thể nói rằng hoạt động của thị trường này còn manh mún, rời rạc, tổ chức của thị trường này chưa được chặt chẽ, chưa có người tạo lập và dẫn dắt thị trường Hiện nay, chưa có hệ thống văn bản pháp quy cụ thể

để điều chỉnh hoạt động từ thị trường này

Phương thức giao dịch trên thị trường

Giao dịch mua bán các loại cổ phiếu trên thị trường OTC được thực hiện theo phương thức “thuận mua, vừa bán” mà không bị bất cứ một lực bên ngoài (giới hạn giá, lượng cổ phiếu…) nào tác động Hiện nhiều CTCK đang tích cực triển khai dịch vụ môi giới, mua bán chứng khoán chưa niêm yết, thay thế vai trò của các môi giới tự do trên thị trường Một vài CTCK đã thiết lập được sàn giao dịch OTC với hệ thống phần mềm nhận lệnh, hiển thị lệnh trên bảng điện tử tại sàn giao dịch OTC của Công ty

Chứng khoán giao dịch trên thị trường

Chứng khoán được mua bán trên thị trường phổ biến vẫn là cổ phiếu của các doanh nghiệp chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn niêm yết trên SGD hoặc TTGDCK, các doanh nghiệp chuẩn bị niêm yết và cổ phiếu của các DNNN cổ phần hóa

Tính đến hết tháng 12/2007, trong cả nước đã sắp xếp, cổ phần hoá được trên 3.800 DNNN, chiếm trên 70% doanh nghiệp cần được sắp xếp lại và chiếm 25% vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp Tuy số vốn Nhà nước đã cổ phần hoá còn quá khiêm tốn nhưng số lượng doanh nghiệp được cổ phần hoá nói trên đã tạo một khối lượng hàng hoá rất lớn cho TTCK Trong đó mới có được trên 300 loại cổ phiếu được niêm yết, giao dịch trên SGDCK hoặc TTGDCKHN và do đó vẫn còn hàng nghìn loại cổ phiếu của CTCP có nhu cầu giao dịch thực tế

Chỉ số giao dịch trên thị trường:

Trên thực tế, chưa có bất kỳ chỉ số chính thức nào được xây dựng làm thước

đo đại diện cho thị trường OTC tại Việt Nam, tuy nhiên, kể từ ngày 20/12/2007, Công ty Cổ phần Chứng khoán Biển Việt chính thức ra mắt chỉ số SANOTC-CBVIndex giành riêng cho hoạt động giao dịch chứng khoán chưa niêm yết với sự hợp tác của website sanotc.com với mục đích cung cấp công cụ quan sát và đầu tư cho công chúng đầu tư trên thị trường này Hiện tại đây là chỉ số duy nhất được xây dựng cho thị trường này tuy nhiên, nó cũng chỉ là một chỉ số mang tính chất tham khảo, chưa được chính thức công nhận và chưa thực sự trở thành hàn thử biểu của thị trường phi tập trung tại Việt Nam

Thông tin trên thị trường

Nếu như các công ty đã niêm yết phải thực hiện chế độ công bố thông tin theo quy định một cách chặt chẽ, đầy đủ, chính xác và có thể bị kiểm tra tính đúng đắn của những thông tin đó thì những thông tin của các công ty trên thị trường tự

do chỉ có trong nội bộ mới biết chính xác và hầu hết những nhà đầu tư rất khó khăn để có những thông tin chất lượng về các công ty mà họ muốn mua chứng khoán

Mối quan hệ với thị trường chính thức

Giao dịch trên thị trường OTC thời gian qua trở nên rất sôi động, theo đó

là tính thanh khoản nhiều cổ phiếu tăng mạnh Các chuyên gia chứng khoán cho rằng, sự tương tác giữa thị trường niêm yết và OTC ngày càng mạnh khi diễn biến giá của nhiều cổ phiếu cùng nhóm ngành trên cả hai sàn có sự tương đồng nhau

Những điểm tích cực

Khi thị trường chính thức chưa được tổ chức đầy đủ để đáp ứng nhu cầu

đa dạng của thị trường, khi hoạt động của thị trường chính thức chưa thực sự thuận tiện, đáp ứng các hoạt động đầu tư của những người tham gia thị trường thì thị trường phi tập trung đã thể hiện vai trò khá hữu hiệu trong thời gian qua

Mặt trái của thị trường

Với cơ chế và phương thức mua bán nêu trên, độ tin cậy và căn cứ khi đưa ra các quyết định đầu tư là rất thấp Những mặt trái hiện nay của thị trường

tự do không phải ở bản thân hoạt động của thị trường mà xuất phát từ việc chưa được quản lý hữu hiệu để hạn chế những mặt tiêu cực đã bộc lộ trước mắt

Nguyên nhân

Các tồn tại trên do cả những nguyên nhân khách quan và chủ quan, đó là:

- Về quản lý nhà nước

- Về nguồn hàng cho thị trường

- Về nguồn nhân lực cho thị trường

- Về thông tin bất đối xứng

CHƯƠNG 3

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG OTC Ở VIỆT NAM

3.1 Sự cần thiết và mục đích của việc xây dựng thị trường OTC ở Việt Nam

Trong mô hình TTCK quốc gia, thị trường phi tập trung là một thị trường cấp cao, tiện lợi cho việc giao dịch, truy cập và chia sẻ thông tin, tiết kiệm thời gian,

chi phí giao dịch, đồng thời vẫn có thể đảm bảo quản lý , giám sát thị trường

TTCK OTC hiện nay được coi là thị trường có tiềm năng hữu dụng lớn và khả năng phát triển mạnh trong tương lai tạo điều kiện thu hẹp các giao dịch chứng khoán trên thị trường tự do, bảo vệ nhà đầu tư nhỏ trong các giao dịch chứng khoán trao tay hiện nay

3.2 Thuận lợi và khó khăn để phát triển thị trường OTC ở Việt Nam

Những yếu tố thuận lợi

Thứ nhất, hơn ai hết, các nhà đầu tư đều mong chờ sự ra đời của một thị

trường OTC chuẩn tắc tại Việt Nam

Thứ hai, kế hoạch CPH của nhà nước ta vẫn đang được triển khai khẩn

trương và nghiêm túc Đây chính là nguồn cung hàng hóa có chất lượng trên thị trường OTC trong thời gian tới

Thứ ba, Chiến lược phát triển TTCK Việt Nam đến năm 2010 đã được Chính

phủ phê duyệt, trong đó có nội dung sẽ tiến hành xây dựng thị trường OTC tại TTGDCK Hà Nội

Thứ tư, nhiều CTCK đã đầu tư mạnh cho việc phát triển đội ngũ nhân lực, cơ

sở hạ tầng đáp ứng cho nhu cầu giao dịch OTC

Những khó khăn