TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TÊ CHUYÊN NGÀNH KINH TẾ ĐỐI NGOẠI K H Ó A LUẬN TỐT NGHIỆP Đề tài: LỢI THÊ CẠNH TRANH CỦA CÀ PHÊ VIỆT NAM TRONG T H Ư Ơ N
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TÊ
CHUYÊN NGÀNH KINH TẾ ĐỐI NGOẠI
K H Ó A LUẬN TỐT NGHIỆP
Đề tài:
LỢI THÊ CẠNH TRANH CỦA CÀ PHÊ VIỆT NAM
TRONG T H Ư Ơ N G MẠI QUỐC TÊ
Sinh viên thực hiện
Lớp
Khoa
Giáo viên hướng dẫn
: Phạm Hoàng Miên : Anh 16
-.43 : ThS Nguyễn Lệ Hằng
ị • , I ĩ N ị
ị Ị
Ị IV c ự ổ
ị IM
H À NÔI - 2008
Trang 3MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU Ì
CHƯƠNG ì: LÝ THUYẾT VÊ LỢI THẾ CẠNH TRANH 4
li Khái niệm về lợi thế cạnh tranh và vai trò của việc nghiên cứu lợi thê
cạnh tranh trong thương mại quốc tế 4
2 V a i trò của việc nghiên cứu lợi thế cạnh tranh 6
li/ Lý thuyết về lợi thế cạnh tranh quốc gia cùa Michael Porter - lý thuyết
"mô hình k i m cương" 7
Ì Y ế u tố sản xuất đầu vào (Factor conditions) 9
2 Điều kiện về cầu thị trường (Demand conditions) 14
3 Các ngành liên quan và hỗ trợ (related and supporting industries) 19
4 Chiến lược, cơ cấu tổ chức và môi trường cạnh tranh của doanh
nghiệp (Firm strategy, structure and rivaừy) 21
5 Vai trồ cùa C ơ hội và Chính phú 24
K Ế T
CHƯƠNG li: THỰC TRẠNG LỢI THẾ CẠNH TRANH CỦA CÀ PHÊ
ì/ Thực trạng lợi thế cạnh tranh của cà phê Việt Nam phân tích theo "mô
hình k i m cương" 28
Ì Y ế u to sản xuất đầu vào 28
2 Điều kiện về cầu thị trường 39
3 Các ngành liên quan và hỗ trợ 41
4 Chiến lược, cơ cấu và mức độ cạnh tranh của ngành 44
Trang 4li Đánh giá chung về thực trạng lợi thế cạnh tranh của cà phê Việt Nam
trong thương mại quốc tế 48
2 Tồn tại 51
K Ế T L U Ậ N C H Ư Ơ N G l i 57
CHƯƠNG HI: MỘT SÒ GIẢI PHÁP VÀ KIỀN NGHỊ NHẰM NÂNG
CAO LỢI THẺ CẠNH TRANH CHO CÀ PHÊ VIỆT NAM 59
ì/ Định hướng tổng quát để phát triển lợi thế cạnh tranh 59
Ì Chuyển dịch cơ cấu cây trồng 59
2 Hạ tháp giá thành sàn xuât 60
3 Đổi mới công nghệ, thiết bị chế biến cà phê, nâng cao chất lượng của
sản phàm 61
4 Đa dạng hoa sản phẩm cà phê 63
5 Đây mạnh công tác xúc tiên thương mại nhăm mờ rầng thị trường
xuất khâu và tăng tiêu dùng nầi địa 64
6 Phát triển mầt ngành cà phê bền vững 65
li/ Mầt số giải pháp và kiến nghị để nâng cao lợi thế cạnh tranh của cà
phê Việt Nam trong thương mại quốc tế 66
1 Nhóm giải pháp nhằm phát triển các yếu tố sàn xuất đầu vào 66
2 Nhóm giải pháp nhằm phát triển các điều kiện về cầu thị trường 67
3 Nhóm giải pháp nhằm phát triển các ngành liên quan và hỗ trợ 72
4 Nhóm giải pháp nhằm phát triển chiến lược cơ cầu doanh nghiệp và
đáp ứng mức đầ cạnh tranh 75
KÉT L U Ậ N C H Ư Ơ N G IU 81
K É T LUẬN 82 TÀI LIỆU THAM KHẢO 83
Trang 5Khoa luận tết nghiệp Phạm Hoàne Miên -A16 K43D
LỜI M Ở ĐÀU
T Í N H C Ắ P T H I Ế T C Ủ A Đ È T À I
C ó thể nói, cà phê là một trong những loại cây trồng đem lại hiệu quả kinh tế cao trong nhiều năm qua ở nước ta Cà phê đã trờ thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, có đóng góp đáng kể vào k i m ngạch xuât khâu, tạo công ăn việc làm, cải thiện đời sống của người nông dân K h i chát lưứng cuộc sống ngày càng đưức nâng cao thì nhu câu của các quôc gia vê các đô uổng xa xỉ ngày càng gia tăng nhanh chóng Bên cạnh trà, cà phê luôn là thứ đồ uống lý tường giúp đem lại tinh thần hứng khơi và trờ thành nét văn hoa không thế thiếu của nhiều nước trên thế giới Nam bắt đưức nhu cầu đó, Việt Nam đã không ngừng mờ rộng diện tích trồng cà phê, nâng cao sản lưứng để làm thoa m ã n một lưứng lớn người tiêu dùng Hiện nay, v ớ i gần 50.000 ha diện tích trồng cà phê, Việt Nam đã trờ thành nước sán xuât
cà phê đứng thứ hai thế giới sau Brazil và là nước đứng đâu thê giới về sản xuất cà phê Robusta Do đó, Việt Nam là cái tên không thề thiếu trong việc xem xét sự biến động của thị trường cà phê thế giới Tuy nhiên, có một sự thật đáng buồn là sản lưứng cà phê của Việt Nam thuộc hàng cao nhưng giá xuất khẩu cà phê Việt Nam lại rất thấp, có khi thấp hơn mức trung bình của thế giới tới 40 đô la; điều này làm cho tông giá trị cà phê xuất khấu nước ta vẫn là một con số khiêm tốn Trước thực tế đó, câu hỏi đặt ra là liệu cà phê Việt Nam có thực sự đủ sức cạnh tranh trên thị ừường thế giới đang diễn ra ngày một khốc liệt? L à m thế nào đế cà phê Việt Nam nâng cao đưức vị thế cạnh tranh so v ớ i các nước sản xuât và xuất khấu cà phê lớn khác? Đ e tìm lời giải đáp cho những câu hòi này, việc nghiên cứu vấn đề về l ứ i thế cạnh tranh của ngành cà phê Việt Nam là một việc làm không thể bỏ qua Đây cũng chính là lý do người viết lựa chọn đề tài " L ợ i thế cạnh tranh của cà
phê Việt Nam trong thương mại quốc tế"
Khoa Kinh tê và Kinh doanh Quốc tê
Trang 6Khoa luận tốt nghiệp Phạm Hoàne Miên -A16 K43D
MỤC ĐÍCH NGHIÊN cứu
- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận liên quan đến l ợ i the cạnh tranh
- Đánh giá về l ợ i thế cạnh tranh của cà phê Việt Nam
- Đ ề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao l ợ i thế cạnh tranh của
cà phê Việt Nam
PHẠM VI NGHIÊN cứu
- về mặt thời gian: Khoa luận đi sâu tìm hiểu tình hình sàn xuât cà phê cùa Việt Nam giai đoạn từ năm 2000 đến nay
- về mặt không gian: Tinh hình sản xuất cà phê tại một số địa bàn sản xuất cà phê trổng điểm của Việt Nam như Tây Nguyên, Đ ắ k Lăk
- về nội dung: Các vấn đề có liên quan đến quá trinh sản xuất cà phê ờ Việt Nam như điều kiện lao động, nguồn von, các chính sách của Chính
phủ
P H Ư Ơ N G PHÁP NGHIÊN cứu
- Phương pháp thống kê kinh tế: Tổng hợp, phân tích số liệu và rút ra bàn chất vấn đề
- Phương pháp phân tích tông hợp: Phân tích vân đê dưới nhiêu góc cạnh, sau đó tổng hợp và tìm ra những đặc điếm nổi bật
- Phương pháp m ô hình hoa: Phân tích nội dung vân đê dựa trên một
m ô hình nhất định để từ đó tạo ra tính lô-gíc cho toàn bộ nội dung
ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN cứu
Đ ố i tượng nghiên cứu của khoa luận là các yếu tố tạo nên l ợ i thế trong quá trình sản xuất cà phê ờ Việt Nam, bao gồm cả yếu tố khách quan như vị trí địa lý, thời tiết, khí hậu và yểu tố chủ quan như nguồn nhân lực, trình độ công nghệ
Trang 7Khoa luận tốt nghiệp Phạm Hoàne Miên -A16 K43D
B Ó C Ụ C CỦA KHOA LUẬN
Ngoài lời mờ đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, bô cục của khoa luận gồm 3 chương:
Chương ì: Cơ sờ lý luận về lợi thế cạnh tranh
Chương li: Thực trạng lợi thế cạnh tranh cùa cà phê Việt Nam trong thương mại quốc tế
Chương IU: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao lợi thế cạnh
tranh cho cà phê Việt Nam
Em xin chân thành cảm ơn cô giáo hướng dấn, Thạc sĩ Nguyễn Lệ Hằng, đã giúp em hoàn thành đề tài này Em cũng xin bày tỏ lòng cám ơn tới bạn bè, Hiệp hội Cà phê - Ca Cao Việt Nam Vicofa đã cung cấp tư liệu giúp
em thực hiện khoa luận
Do kiến thức có hạn, khoa luận tốt nghiệp của em khó có thể tránh khỏi những sai sót, rát mong thây cô và bạn bè có ý kiến đóng góp đề khoa luận được hoàn thiện hơn
Trang 8Khoa luận tốt nghiệp Phạm Hoàng Miên -A16 K43D
ì/ Khái niệm về lợi thế cạnh tranh và vai trò của việc nghiên cứu lọi thê cạnh t r a n h t r o n g thương m ạ i quốc tế
1 Khái n i ệ m lợi thế cạnh t r a n h
T ừ điển Longman của A n h định nghĩa cạnh tranh là sự nỗ lực để đạt
thành công hơn những đối thù của minh (Longman Business English
Dictionary, 2000, competition trang 8, nhà Xuất bản Pearson Education), còn lợi thế là cái m à nhờ đó, chúng ta có được nhiều thành công hơn đối thủ (như trên, advantage trang 88)
T ừ điên tiêng Việt lại định nghĩa cạnh tranh là cố găng giành phộn
hơn, phộn thắng về minh giữa những người, những tồ chức hoạt động nhàm những lợi ích như nhau (theo T ừ điển tiếng Việt, 2004, trang 112, nhà Xuất
bản Đ à Nang) Còn lợi thể là thế có lợi, điều kiện có l ợ i hơn người khác
(như trên, trang 587)
Vậy lợi thể cạnh tranh là gì?
Trước hết, cộn khẳng định khái niệm lợi thế cạnh tranh hoàn toàn khác khái niệm lại thế so sánh Đôi khi, hai khái niệm này bị nhộm lẫn v ớ i
nhau, nhưng trên thực tế, lợi thế so sánh chì là những điều kiện đặc thù tạo
ra ưu thế cho một khía cạnh nào đó cùa một quốc gia hoặc ngành kinh doanh của quốc gia đó, như những điêu kiện tự nhiên, tài nguyên hay con người Ví
dụ nguồn nhân công rè, tài nguyên dồi dào thường được coi là l ợ i thế so sánh của các nước đang phát triển Tuy nhiên, đây m ớ i chỉ là cơ sờ cho một lợi thế cạnh tranh tốt chứ chưa đù là một lợi thế cạnh tranh đàm bảo cho sự thành còng trên thị trường quốc tế
Chẳng hạn, các nước nôi tiếng về du lịch như Ý và Thái Lan đã tận dụng lợi thế so sánh về thiên nhiên và các công trình văn hoa di tích lịch sư
Trang 9Khoa luận tốt nghiệp Phạm Hoàne Miên -A16 K43D
để phát triển ngành công nghiệp không khói này rất thành công và hiệu quả Tuy nhiên, họ thành công không phải chỉ dựa vào những d i sản văn hoa và thiên nhiên ban cho, m à vì họ đã tạo ra cà một nền kinh tế phục vụ cho du lịch v ớ i rất nhiều dịch vụ gia tăng kèm theo, từ dịch vụ khách sạn, nhà hàng,
lê h ộ i đến các dịch vụ v u i chơi giải trí, các trung tâm mua sắm và các chương trình tiếp thị toàn cầu Điều đó đã tạo cho họ có l ủ i thế cạnh tranh
quốc gia m à các nước khác khó có thể vưủt trội
N h ư vậy, xét trên cấp độ quốc gia, lợi thế cạnh tranh là khả năng của
quốc gia trong việc cải thiện thu nhập, tạo nhiều việc làm cho dân cư hoặc khả năng tăng năng suất tổng hủp cùa nền kinh tế quốc dân
Còn xét trên khía cạnh doanh nghiệp, lợi thế cạnh tranh là những lủi
thế m à nhờ đó, doanh nghiệp duy tri hoặc gia tăng l ủ i nhuận, thị phần trên
thị trường cạnh tranh của sản phẩm Hay theo Bộ thương mại Hoa Kỳ, lợi thế cạnh tranh cùa doanh nghiệp là khả năng tiêu thụ một cách bền vững, có
lủi nhuận những sàn phàm, dịch vụ của mình, và khách hàng sẵn sàng mua sản phẩm cùa mình hơn của các đối thủ cạnh tranh
Đ ố i v ớ i một mặt hàng cụ thể, lợi thế cạnh tranh là những l ủ i thế m à
nhờ đó, mặt hàng này có thể đứng vững trên thị trường, tiếp cận khách hàng, đem lại l ủ i nhuận cao cho doanh nghiệp sản xuất
Tựu chung lại, có thê nói lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp, ngành
quốc gia và vùng là khả năng tạo ra việc làm và thu nhập cao hơn trong điều kiện cạnh tranh quốc tế của doanh nghiệp, của ngành, cùa quốc gia đó
Vậy lợi thế cạnh tranh cùa cà phê Việt Nam là những l ủ i thế m à nhờ
đó, mặt hàng cà phê có thể đứng vững trên thị trường, đem lại việc làm và thu nhập cao hơn cho người trồng cà phê cũng như những doanh nghiệp hoạt động trong các ngành liên quan trong điều kiện hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới
Khoa Kinh tế và Kinh doanh Quác tề
Trang 10Khoa luận tắt nghiệp Phạm Hoàne Miên - Ạ 16 K43D
2 V a i trò của việc nghiên c ứ u l ọ i thế cạnh t r a n h
Lý thuyết về l ợ i thế cạnh tranh đề cập đến một cách tiếp cận m ớ i nhầm trả l ờ i những câu hòi như: Tại sao các quốc gia lại thành công trong những ngành sản xuất nhất định? Tại sao một số doanh nghiệp cạnh tranh thành công trong k h i một số doanh nghiệp khác thì thất bại trong một ngành? Chính phủ cần phải làm gì đồ doanh nghiệp có thề cạnh tranh được trên thị trường quốc tế?
N h ư vậy, việc nghiên cứu lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp, của ngành, của quốc gia và vùng sẽ giúp cho các doanh nghiệp và các chính phù lựa chọn được những chiến lược kinh doanh hiệu quà và phân bổ hợp lý hơn nguồn lực của quốc gia Doanh nghiệp không thồ đi đến tận cùng của sự thành công trừ phi họ xây dựng chiến lược của mình trên cơ sờ đối m ớ i và cải thiện không ngừng, sẵn sàng tham gia cạnh tranh và hiêu biêt thực tê vê môi trường quốc gia cũng như cách thức đồ cải thiện môi trường đó Chính phủ của các quốc gia, với phận sự của mình, phải xây dựng các mục tiêu và mức năng suất hợp lý làm trụ cột cho sự phồn vinh cùa nền kinh tế V à như thế, sự phồn thịnh về kinh tế của một quốc gia có được không nhất thiết phải dựa trên cơ sờ những mất mát của quốc gia khác, và nhiều quốc gia có thồ hường thành quà cùa mình trong một thế giới của sự đôi m ớ i và cạnh tranh rộng rãi
Khi quá trình toàn cầu hoa cạnh tranh trờ nên khốc liệt, một số người
đã cho rằng vai trò của các quốc gia đang ngày càng giảm đi Nhưng trên thực tế, quá trình quốc tế hoa cùng với sự xoa bỏ các biện pháp bào hộ cũng như các biện pháp bóp méo cạnh tranh khác càng cho thấy yếu tố quốc gia trờ nên quan trọng Sự khác biệt giữa các nước về những nét đặc sắc và vãn hoa không bị quá trình cạnh tranh toàn cầu đe doa chứng tỏ nó có sự gắn kết với thành công trong quá trình cạnh tranh này N h ư vậy, việc nghiên cứu l ợ i