Mở rộng hoạt động cho vay của ngân hàng chính sách xã hội Việt nam

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI Trong qúa trình phát triển của nền kinh tế, dù đạt đến trình độ phát triển rất cao thì trong xã hội vẫ

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY

CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI

Trong qúa trình phát triển của nền kinh tế, dù đạt đến trình độ phát triển rất cao thì trong xã hội vẫn luôn tồn tại những khu vực, đối tượng khách hàng có sức cạnh tranh kém, không đủ các điều kiện cơ bản để tiếp cận với dịch vụ tín dụng của các ngân hàng thương mại (NHTM) như các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa; các lĩnh vực đầu tư mang tính lợi ích công cộng, các lĩnh vực cho mục tiêu xoá đói giảm nghèo, ổn định xã hội….Vì vậy, nhẵm hỗ trợ, khuyến khích sự phát triển cho các đối tượng và khu vực có điều kiện, hoàn cảnh khó khăn trên, tùy điều kiện và nhu cầu của mỗi quốc gia, Chính phủ thiết lập nên các tổ chức, các kênh tín dụng hoạt động chuyên biệt để cho vay ưu đãi đối với các khu vực và đối tượng đặc biệt này Ngân hàng chính sách (NHCS) là một tổ chức trong số những

tổ chức đó

Như vậy, NHCS là một tổ chức tín dụng mà hoạt động chủ yếu là thực hiện tín dụng theo chính sách và kế hoạch của Nhà nước

NHCS có thể phân thành 2 loại theo đối tượng phục vụ như sau:

+ NHCS phục vụ các chính sách phát triển còn gọi là Ngân hàng phát triển + NHCS phục vụ các chính sách xã hội còn gọi là Ngân hàng chính sách xã hội

Giống như các NHTM khác, NHCSXH cũng có các hoạt động cơ bản sau:

* Huy động vốn: Nguồn vốn huy động của NHCSXH bao gồm:

(i)Vốn do NSNN cấp; (ii)Nguồn trái phiếu Chính phủ chỉ định thực hiện chương trình tín dụng chính sách; (iii) Vốn do Ngân sách các địa phương

hỗ trợ hàng năm để thực hiện các chương trình tín dụng chính sách trên địa

bàn; (iv) Vốn vay lãi suất thấp gồm: vốn vay ODA của các tổ chức Chính phủ và phi Chính phủ trong và ngoài nước dành cho chương trình tín dụng chính sách; Vốn vay Ngân hàng Nhà nước, Kho bạc Nhà nước; (v) Nguồn vốn huy động và vay lãi suất thị trường gồm: Nhận tiền gửi từ các TCTD Nhà nước, tổ chức, cá nhân trên thị trường, nhận tiết kiệm, đi vay các tổ chức, nhận vốn ủy thác …

* Hoạt động cho vay: Hoạt động cho vay chủ yếu của NHCSXH là cho

vay theo các chương trình chính sách của Nhà nước, như cho vay: hộ gia đình nghèo để duy trì sản xuất và ổn định đời sống, cho vay hỗ trợ các chính sách xã hội, giáo dục, y tế, giúp những đối tượng chính sách có cơ hội học tập, học nghề, tạo công ăn việc làm nhằm mục tiêu xóa đói giảm nghèo, tạo điều kiện tiền đề phát triển các vùng kinh tế khó khăn…

Bên cạnh hai hoạt động cơ bản trên, NHCSXH cũng thực hiện một số hoạt động khác như: trung gian thanh toán, bảo lãnh …

- Đối tượng cho vay bao gồm:

+ Khu vực kinh tế nông thôn

+ Các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các hợp tác xã, các cơ sở sản xuất kinh doanh…:cho vay nhằm giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người dân + Các tổ chức kinh tế, hộ sản xuất kinh doanh thuộc những khu vực kinh tế kém phát triển, vùng sâu, vùng xa

+ Học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn

Ngoài ra còn một số các đối tượng thụ hưởng chính sách xã hội khác tùy theo quy định của Nhà nước trong từng thời kỳ phát triển khác nhau

- Hoạt động cho vay của NHCSXH có những đặc thù riêng như sau:

+ Món cho vay nhỏ, chi phí quản lý cao, đồng thời việc hoàn trả tiền

vay có thể thực hiện làm nhiều lần (theo tuần, tháng hoặc quí) hoặc trả một

lần vào cuối kỳ hạn vay

+ Vốn tín dụng đầu tư mang tính rủi ro cao

+ Các quy định về: Đảm bảo tiền vay dựa trên uy tín và tính cách khách hàng, bảo lãnh của bên thứ ba…; thời hạn cho vay cũng được xác định dựa trên chu kỳ sản xuất kinh doanh của người vay, khi có những rủi ro do điều kiện khách quan gây ra phần lớn ngân hàng sẽ trình Chính phủ để xử lý theo hướng xoá, khoanh, giãn nợ tuỳ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của những rủi ro và nguồn NSNN có thể cấp bù

+ NHCSXH đa phần áp dụng phương thức giải ngân uỷ thác qua các tổ chức trung gian như: các tổ chức tín dụng, các tổ chức chính trị - xã hội…

Đối với NHCSXH, mở rộng cho vay có nghĩa là tất cả hộ nghèo và đối tượng chính sách có nhu cầu vay vốn đều được hỗ trợ và tư vấn cách thức

sử dụng vốn sản xuất , tạo điều kiện cho người dân nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống và thoát nghèo một cách bền vững

- Các chỉ tiêu đo lường mức độ mở rộng cho vay của NHCSXH:

+ Tốc độ tăng trưởng tín dụng: Chỉ tiêu này phản ánh tốc độ tăng

trưởng dư nợ tín dụng đối với các đối tượng chính sách qua các năm

Tốc độ tăng trưởng dư

nợ tín dụng đối với các đối

tượng chính sách

=

Dư nợ tín dụng đối với các đối tượng chính sách năm sau

x 100%

Dư nợ tín dụng đối với các đối tượng chính sách năm trước

+ Mức tăng dư nợ bình quân một khách hàng

Dư nợ bình quân một khách hàng = Tổng dư nợ tín dụng

Tổng khách hàng có quan hệ vay vốn Tốc độ tăng trưởng dư nợ bình

quân một khách hàng =

Dư nợ bình quân 1 khách hàng năm sau

x 100%

Dư nợ bình quân 1 khách hàng năm trước

+ Số lượng đối tượng chính sách được vay vốn của NHCSXH

+ Tỷ lệ nợ quá hạn trong hoạt động cho vay của ngân hàng

Tỷ lệ nợ quá hạn = Dư nợ quá hạn đối tượng chính sách x 100%

Tổng dư nợ tín dụng đối tượng chính sách

+ Đa dạng hoá các chương trình cho vay: ngân hàng phải không

ngừng đa dạng hoá các chương trình cho vay sao cho phù hợp với nhu cầu vay vốn của các đối tượng chính sách

NHCSXH

- Những nhân tố khách quan: bao gồm môi trường kinh tế, môi trường

xã hội, môi trường tự nhiên…nhưng tác động lơn nhất là môi trường tự nhiên

do đặc điểm các khoản cho vay của NHCSXH là cho vay các đối tượng ở khu vực có điều kiện khó khăn trong sản xuất kinh doanh, các vùng sâu, vùng xa

có điều kiện kinh tế kém phát triển Nên khi xảy ra thiên thiên tai, lũ lụt, hạn

hán, dịch bệnh, chiến tranh,… thì đây là các đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất, tác động rất lớn đến hoạt động cho vay của ngân hàng

- Những nhân tố chủ quan gồm:

+ Chính sách tín dụng đối với đối tượng chính sách

+ Qui trình tín dụng

+ Chính sách huy động vốn

+ Chất lượng cán bộ và sự phối hợp với các tổ chức chính trị - xã hội: + Các điều kiện khác tác động đến hoạt động cho vay:

Chương 2

THỰC TRẠNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH

XÃ HỘI VIỆT NAM

2.1 GIỚI THIỆU VỀ NHCSXH VIỆT NAM

Chính phủ đã ban hành Nghị định số 78/2002/NĐ-CP ngày 04/10/2002

về tín dụng đối với người nghèo và các đối tượng chính sách khác Đồng thời

Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg thành lập

NHCSXH trên cơ sở tổ chức lại Ngân hàng phục vụ người nghèo (NHNg

được thành lập theo Quyết định số 230/QĐ-NH5, ngày 01 tháng 09 năm

1995 của Thống đốc NH Nhà nước)

Mô hình tổ chức NHCSXH được quản lý theo nguyên tắc thống nhất trong toàn hệ thống, do 4 bộ phận hợp thành, bao gồm:

(i) Hội đồng quản trị và Ban đại diện HĐQT các cấp tại địa phương do các cơ quan quản lý Nhà nước tham gia làm nhiệm vụ quản lý

(ii) Bộ phận điều hành có trách nhiệm tổ chức việc quản lý vốn, đưa vốn tín dụng kịp thời đến đối tượng thụ hưởng

(iii) Các tổ chức chính trị - xã hội làm dịch vụ uỷ thác từng phần cho NHCSXH có nhiệm vụ chính là cầu nối giữa Nhà nước với nhân dân, thông qua

tổ chức thành lập và chỉ đạo hoạt động của Tổ tiết kiệm và vay vốn tại cơ sở, (iv) Tổ tiết kiệm và vay vốn ở thôn, ấp, bản, làng do các tổ chức chính trị -

xã hội chỉ đạo xây dựng và quản lý, cam kết sử dụng vốn vay có hiệu quả và kiểm tra, giám sát tổ viên sử dụng vốn vay đúng mục đích

* Các hoạt động cơ bản của NHCSXH

- Hoạt động huy động vốn: Nguồn vốn của NHCSXH bao gồm: (i) vốn từ

NSNN; (ii) vốn huy động; (iii) vốn vay (vay Ngân hàng Nhà nước, vay nước

ngoài); (iv) vốn nhận uỷ thác của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước

* Hoạt động sử dụng vốn: chủ yếu là cho vay các đối tượng:(i) hộ

nghèo;(ii) Học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn đang học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và học nghề;(iii) Các đối tượng cần vay vốn để giải quyết việc làm; hộ gia đình sản xuất, kinh doanh tại vùng khó khăn;(iv) Các đối tượng khác theo chỉ định của Chính phủ: cho vay mua nhà trả chậm, cho vay NS&VSMT nông thôn; đồng bào dân tộc thiểu số đặc biệt khó khăn; các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và doanh nghiệp sử dụng người lao động là người sau cai nghiện ma tuý…

Ngoài ra, NHCSXH cũng cung cấp một số dịch vụ khác như: làm trung gian thanh toán, hoạt động ngân quỹ…

2.2 THỰC TRẠNG CHO VAY CỦA NHCSXH VIỆT NAM

Qua 5 năm hoạt động, tình hình sử dụng vốn của NHCSXH đã có sự thay đổi đáng kể với việc tăng lên không ngừng về danh mục tín dụng, qui mô tổng

dư nợ, phù hợp với sự tăng lên về kết cấu nguồn vốn với kết cấu dư nợ như sau:

Bảng 2.2 : Dƣ nợ cho vay của NHCSXH

Đơn vị: Tỷ đồng

Chỉ tiêu

Tỷ

Tỷ

Tỷ

Tỷ trọng

2 Cho vay giải quyết

3 Cho vay HSSV có

4 Cho vay xuất khẩu

6 Cho vay mua nhà trả

Nguồn: Báo cáo thường niên NHCSXH

Qua 5 năm thực hiện Nghị định 78/2002/NĐ-CP của Chính phủ về tín dụng ưu đãi đối với hộ nghèo và các đối tượng chính sách khác, hoạt động tín dụng của NHCSXH đã đạt được những kết quả quan trọng Tín dụng ưu đãi đối với hộ nghèo và đối tượng chính sách khác đã góp phần mang lại hiệu quả kinh

tế - xã hội to lớn đối với vùng có điều kiện khó khăn, được thể hiện như sau :

- Tốc độ tăng trưởng tín dụng luôn ở mức cao: tổng doanh số cho vay

5 năm (2003 - 2007) đạt 53.324 tỷ đồng, tổng dư nợ đạt 34.133 tỷ đồng; nợ xấu

là 806,2 tỷ đồng, chiếm 2,3% trên tổng dư nợ, tốc độ tăng trưởng tín dụng tăng đều hàng năm từ 28% - 41%/năm Cụ thể, theo báo cáo của NHCSXH: năm

2003 mới chỉ có 3.309 nghìn hộ thì đến năm 2007 đã lên đến trên 5.700 nghìn hộ chính sách được vay vốn ngân hàng mức dư nợ bình quân trên một khách hàng qua các năm đều tăng : nếu như khi mới nhận bàn giao mức dư nợ bình quân mới chỉ 2,5 triệu đồng/ hộ thì đến cuối năm 2007 đã nâng lên gần 6 triệu đồng/ hộ và tăng trên tất cả các chương trình NHCSXH đang thực hiện

- Đa dạng hoá các chương trình cho vay : Cùng với việc tăng trưởng tín dụng

luôn ở mức cao, các chương trình tín dụng của NHCSXH ngày càng đa dạng hoá Khi mới thành lập và nhận bàn giao các chương trình cho vay chính sách từ các NHTM, NHCSXH mới chỉ thực hiện cho vay đối với 3 chương trình (Cho vay hộ nghèo, học sinh sinh viên và cho vay giải quyết việc làm) thì đến nay NHCSXH đã triển khai cho vay 14 chương trình cho vay với rất nhiều các đối tượng vay khác nhau

- Sử dụng vốn đã có hiệu quả rõ rệt: đến hết năm 2007 đã có 1,232 triệu đối

tượng chính sách vay vốn ngân hàng đã thoát khỏi ngưỡng nghèo, tạo điều kiện cho 1,429 triệu lao động có việc làm mới, 56 ngàn người đi lao động xuất khẩu được vay vốn, giúp gần 630 ngàn học sinh sinh viên có hoàn cảnh khó khăn vay vốn để trang trải chi phí học tập, xây dựng hàng ngàn căn nhà cho người dân vùng

lũ lụt Đồng bằng sông Cửu Long, và hàng vạn công trình vệ sinh, nước sạch vùng nông thôn….thành công nhất là việc góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo trong cả nước xuống còn 14.7% năm 2007 Đối tượng chính sách vay vốn NHCSXH thoát nghèo tăng đều qua các năm từ 11% năm 2003 lên gần 26% năm 2007

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tích đã đạt được, NHCSXH vẫn còn

có nhiều hạn chế làm ảnh hưởng đến hoạt động mở rộng cho vay, như:

- Nguồn vốn chưa đáp ứng được nhu cầu về mở rộng cho vay: Hiện

nay vốn của ngân hàng phụ thuộc rất lớn vào nguồn từ NSNN và số cấp bù chênh lệch lãi suất để lên kế hoạch huy động vốn trên thị trường Đồng thời,

quan hệ huy động vốn của ngân hàng với các tổ chức nước ngoài còn hạn chế, hiện nay NHCSXH mới chỉ có quan hệ với các nhà tài trợ song phương là Nhật, Đức, Pháp và Thụy Điển và hai tổ chức đa phương IFAD và OPEC

- Tỷ lệ nợ quá hạn chưa phản ánh đúng thực trạng tín dụng: tỷ lệ nợ quá

hạn của NHCSXH mặc dù luôn giảm đều qua các năm và đạt ở mức thấp, đến cuối năm 2007 tỷ lệ này chỉ còn 2,5% Tuy nhiên, tỷ lệ này của NHCSXH chưa thực sự phản ánh đúng thực trạng của các khoản nợ quá hạn của ngân hàng, được thể hiện: Việc hạch toán và quản lý phân loại nợ của NHCSXH được theo dõi không chi tiết mà chỉ được hạch toán trên 2 tài khoản là nợ đủ tiêu chuẩn và nợ cần chú ý Cách quản lý này chưa phản ánh đúng tính chất các khoản nợ, vì vậy,

tỷ lệ này chưa đánh giá chính xác chất lượng tín dụng Bên cạnh đó, việc gia hạn

nợ và điều chỉnh kỳ hạn nợ cho các khoản vay của đối tượng chính sách được thực hiện với rất nhiều lý do chưa phù hợp với những quy định chung

- Tính không bền vững trong công tác xoá đói, giảm nghèo: Thực tế, số

hộ nghèo đã thoát nghèo lại tái nghèo là tương đối lớn, xảy ra thường xuyên ở những vùng khó khăn như miền núi, hải đảo, vùng sâu, vùng xa do điều kiện làm

ăn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên,…bản thân hộ nghèo thiếu kiến thức làm ăn, sản phẩm làm ra khó tiêu thụ, sức cạnh tranh kém, do biến động giá cả,

cơ hội của người nghèo về việc làm ngày càng khó khăn hơn Điều này dẫn đến tính không bền vững trong công tác xoá đói, giảm nghèo

Còn những hạn chế trên là do các nguyên nhân chủ yếu sau :

- Chính sách lãi suất ưu đãi mà NHSCXH đang thực hiện: Trên thực tế,

việc quy định mức lãi suất cho vay ưu đãi hiện nay của NHSCXH chưa thể đảm bảo nguyên tắc bảo toàn vốn, tự bù đắp chi phí và rủi ro nghiệp vụ Mặt khác, sự nghiệp xóa đói giảm nghèo phải đi đôi với nền kinh tế tăng trưởng bền vững, vấn đề không phải là cho vay với giá rẻ mà là cho vay lâu dài để đảm bảo hộ nghèo có đủ khả năng tạo công ăn việc làm với thu nhập

ổn định, cải thiện đời sống và trả nợ vốn vay

- Đội ngũ cán bộ thực hiện cho vay còn thiếu về số lượng và chưa đáp ứng yêu cầu về chất lượng: Hiện nay tại mỗi phòng giao dịch có từ 5-7 cán

bộ làm công tác cho vay của cả huyện, mỗi cán bộ chịu trách nhiệm cho vay 5

- 7 xã Mặt khác, cán bộ của ngân hàng có trình độ không đồng đều, do tiếp nhận từ nhiều bộ phận khác nhau ( NHNNo, các cơ quan khác và tuyển dụng mới ) Đội ngũ cán bộ của ngân hàng hiện nay tuổi đời và tuổi nghề còn trẻ, 79% số cán bộ chưa có kinh nghiệm thực tế về hoạt động ngân hàng, nhưng chính số cán bộ này chủ yếu thực hiện cho vay trực tiếp đến hộ nghèo và hỗ trợ cùng với các tổ chức chính trị, xã hội tại địa phương

- Sự phối hợp giữa ngân hàng và các bên liên quan trong công tác tín dụng chính sách còn chưa chặt chẽ : Công tác phối hợp giữa NHCSXH và các

ban ngành chức năng trong việc hỗ trợ các đối tượng chính sách sau vay vốn còn nhiều hạn chế, NHCSXH mới chỉ thực hiện tốt vay trò cho vay chứ chưa thể hiện được vai trò là một đầu mối gắn kết các đối tượng chính sách với các cơ quan khuyến nông, khuyến lâm của các địa phương Đồng thời, phương thức cho vay

và hoạt động của các Tổ TK&VV còn thể hiện một số bất cập, hạn chế làm ảnh hưởng tới chất lượng tín dụng như: cán bộ hội thường có ít hiểu biết về lĩnh vực tài chính, ngân hàng, thực hiện công tác cho vay kiêm nhiệm dẫn đến hiệu quả công việc không cao.Việc quy định về tính liên đới trách nhiệm trong việc vay vốn và trả nợ ngân hàng hiện mới chỉ là quy định chung chung Tổ chức thực hiện uỷ thác cho vay tại 1 số chi nhánh NHCSXH cấp huyện chưa được quan tâm sâu sát, công tác tuyên truyền, quán triệt các chủ trương, chính sách tín dụng đối với hộ nghèo còn hạn chế và chưa sâu

Để khắc phục tình trạng này không chỉ là nỗ lực từ phía ngân hàng mà cần có sự phối hợp các tổ chức chính trị - xã hội, vai trò quản lý của các cơ quan có thẩm quyền

Chương 3

GIẢI PHÁP MỞ RỘNG HOẠT ĐỘNG CHO VAY

CỦA NHCSXH VIỆT NAM

NHCSXH định hướng hoạt động để phấn đấu đến năm 2020 xây dựng NHCSXH trở thành một Ngân hàng có khả năng quản lý tốt các mguồn vốn tín dụng ưu đãi, đảm bảo vốn đến tay tất cả hộ nghèo và các đối tượng chính sách cần vốn theo đúng chính sách, chế độ mà Nhà nước đã đề ra, mang lại hiệu quả cao cả về mặt kinh tế, chính trị, xã hội, góp phần thực hiện thắng lợi đường lối phát triển kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước đề ra

Trong giai đoạn 2007-2020, huớng chính trong đổi mới chính sách tín dụng ưu đãi là nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu tín dụng phục vụ tăng trưởng kinh tế và xoá đói giảm nghèo Chú trọng đến chất luợng tín dụng, giảm hỗ trợ trực tiếp từ NSNN Đổi mới hoạt động của các tổ chức thực hiện tín dụng chính sách theo hướng tăng tính tự chủ, từng bước bền vững về tài chính, giảm bao cấp trực tiếp từ Nhà nước Điều chỉnh mức vay và thời hạn cho vay cho phù hợp với từng đối tượng, tạo điều kiện để phát triển sản xuất kinh doanh, thực hiện công bằng xã hội, trực tiếp là mục tiêu xoá đói, giảm nghèo

Đối với hoạt động tín dụng : Phấn đấu đến năm 2020:

- Tăng trưởng dư nợ bình quân hàng năm đạt 18%; 100% vốn tín dụng chính sách của Chính phủ đến được với hộ nghèo và các đối tượng chính sách

- Tất cả hộ nghèo và đối tượng chính sách có nhu cầu vay vốn đều được hỗ trợ và tư vấn cách thức sử dụng vốn sản xuất, tạo điều kiện cho người dân nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống

- Từng bước cân đối cơ cấu cho vay các đối tượng chính sách cho phù hợp với nhu cầu và sự phát triển kinh tế của đất nước trong từng giai đoạn cụ thể

- Tiếp tục sử dụng phương thức đầu tư ủy thác từng phần cho các tổ chức chính trị - xã hội