Kết quả điều tra đa dạng sinh học hệ thực vật động vật rừng và nguồn gen sinh vật khu vực dự kiến xác lập khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm tại xã nam động huyện quan hóa

KẾT QUẢ ĐIỀU TRA ĐA DẠNG SINH HỌC HỆ THỰC VẬT, ĐỘNG VẬT RỪNG VÀ NGUỒN GEN SINH VẬT KHU VỰC DỰ KIẾN XÁC LẬP KHU BẢO TỒN CÁC LOÀI HẠT TRẦN QUÝ HIẾM TẠI XÃ NAM ĐỘNG, HUYỆN QUAN HÓA Ngô Xu

KẾT QUẢ ĐIỀU TRA ĐA DẠNG SINH HỌC HỆ THỰC VẬT, ĐỘNG VẬT RỪNG

VÀ NGUỒN GEN SINH VẬT KHU VỰC DỰ KIẾN XÁC LẬP KHU BẢO TỒN CÁC LOÀI HẠT TRẦN QUÝ HIẾM TẠI XÃ NAM ĐỘNG, HUYỆN QUAN HÓA

Ngô Xuân Nam 1 , Lưu Tường Bách 1 , Nguyễn Nguyên Hằng 1

Lê Văn Tuất 1 , Phan Kế Lộc 2 , Nguyễn Anh Đức 2 , Lê Thế Long 3

1Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình

2Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐH Quốc gia Hà Nội

3Chi cục Kiểm lâm Thanh Hóa

ĐẶT VẤN ĐỀ

Thanh Hoá là một trong những tỉnh được đánh giá có diện tích rừng đặc dụng rất lớn và có tính ĐDSH cao với đầy đủ các loại hình từ khu DTLSVH đến các khu BTTN và VQG Hiện nay, rừng đặc dụng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa có rất nhiều loài động, thực vật quý hiếm trong Danh lục Đỏ Việt Nam và thế giới Điển hình của đa dạng hệ thực vật như quần thể Pơ mu, Sa mộc dầu cổ thụ với diện tích trên 2.000 ha tại khu BTTN Xuân Liên; các quần thể Thông Pà Cò, Dẻ tùng sọc hẹp, Dẻ tùng Vân Nam, Kim giao trên 1.000 ha tại khu BTTN Pù Luông; quần thể Lim Xanh, Săng lẻ tại VQG Bến En; Lát hoa tại khu BTTN Pù Hu Động vật rừng Thanh Hóa có tính đa dạng và đặc trưng từ các loài thú lớn (Bò tót, Báo gấm, Beo lửa, Mang Roosevelt, Gấu ngựa, Gấu chó ) đến các loài linh trưởng (Vượn đen má trắng, Voọc xám, Khỉ mặt đỏ, Khỉ mốc, Khỉ vàng, ) và các loài chim Theo dẫn liệu của các nhà khoa học, Việt Nam có 33 loài thông thì có đến 22 loài trong số đó bị đe doạ tuyệt chủng ở mức quốc tế và 8 loài khác bị đe doạ tuyệt chủng

ở mức quốc gia

Trong thời gian gần đây, Hạt kiểm lâm huyện Quan Hóa đã phát hiện 4 loài hạt

trần quý hiếm tập trung với số lượng lớn tại khu vực xã Nam Động, huyện Quan Hóa, bao

gồm: Thông Pà Cò (Pinus kwangtungensis), Đỉnh Tùng (Cephalotaxus mannii), Thông tre

lá ngắn (Podocarpus pilgeri), Dẻ tùng sọc trắng hay còn gọi là Sam Bông (Amentotaxus argotaenia), 4 loài cây hạt trần phát hiện nêu trên nằm trong số các loài bị đe doạ tuyệt chủng ở mức quốc tế cần được bảo vệ nghiêm ngặt Việc xác lập khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm tại xã Nam Động, huyện Quan Hóa nhằm bảo vệ, bảo tồn và phục hồi các

hệ sinh thái rừng trên núi, bảo vệ ĐDSH các nguồn gen của các loài động, thực vật quý hiếm là rất cần thiết và cấp bách

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn trên, chúng tôi đã tiến hành điều tra, đánh giá đa dạng sinh học thực vật, động vật rừng và nguồn gen sinh vật khu vực dự kiến xác lập khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm tại xã Nam Động, huyện Quan Hóa nhằm cung cấp cơ

sở khoa học cho việc thành lập Khu bảo tồn

I THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 1 Thời gian thực hiện

Thời gian thực hiện: Trong 02 năm (2012 - 2013)

1.2 Địa điểm nghiên cứu

Xã Nam Động và khu vực lân cận, huyện Quan Hóa

1.3 Phương pháp nghiên cứu

1.3.1 Điều tra khu hệ thực vật

Phương pháp khảo sát thu thập mẫu vật ngoài thực địa được thực hiện theo phương pháp của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007)

Để giám định tên khoa học của mẫu vật, chúng tôi sử dụng các tài liệu như: Phạm Hoàng Hộ (2000), Nguyễn Nghĩa Thìn (2004, 2007), Nguyễn Tiến Bân (2003, 2005), Thái Văn Trừng (1970), Trần Hợp (2002), Brummitt R.K (1992), Brummitt and Powell (1992), De Pedua and Lemmens (1999), Faridah and Van der Maesen (1997), Gunna Seidenfaden (1992), Heywood et al.,(1996)

Ngoài ra, mẫu thu thập được so sánh với bộ mẫu lưu ở bộ phận thực vật thuộc Bảo tàng Sinh vật, trường ĐHKHTN, ĐHQGHN; Bảo tàng của Viện Sinh thái và Bảo vệ Công trình

1.3.2 Điều tra khu hệ động vật rừng

Phương pháp phỏng vấn: Tiến hành phỏng vấn những người dân sống trong khu vực nghiên cứu, những người có hiểu biết về các loài động vật trong vùng, hiện trạng cũng như biến động qua các thời kỳ Các cuộc phỏng vấn được thực hiện với những câu hỏi

mở, các thông tin có độ tin cậy cao mới được sử dụng trong kết quả nghiên cứu Cuối mỗi cuộc phỏng vấn, một số tài liệu có hình ảnh được sử dụng nhằm kiểm tra thông tin được cung cấp và tránh tình trạng dẫn dắt người được phỏng vấn như Pham Nhat and Nguyen

Xuan Dang (2000); Pham Nhat et al., (2004); Long et al., (2005), Parr và Hoàng Xuân

Thủy (2008); Nadler and Nguyen Xuan Dang (2008)

Phương pháp điều tra thực địa: Các tuyến khảo sát đã được lựa chọn trên nhiều tiêu chí, mang tính điển hình, đại diện cho các dạng sinh thái khác nhau của khu vực nghiên cứu Các loài động vật được quan sát trực tiếp trên tuyến khảo sát bằng thiết bị nghe nhìn chuyên dụng

Các loài thú được định loại theo tài liệu của Đặng Huy Huỳnh và cs (1994), Lê Vũ Khôi (2000), Lê Vũ Khôi và Vũ Đình Thống (2005), Mayer (1974), Lekagul B & J A Mc Neely (1977)

Hình 1 Đoàn khảo sát thực địa Hình 2 Phân tích mẫu ngoài hiện trường

Hình 3 Đo mẫu Thông Pà Cò Hình 4 Phân tích mẫu tại lán nghiên cứu

1.3.3 Xây dựng bảng danh lục động, thực vật rừng

Danh lục động, thực vật là một bảng thống kê toàn bộ các loài động, thực vật đã gặp hoặc thu được tiêu bản trong khu vực điều tra Lập danh lục động, thực vật là một trong các mục tiêu quan trọng nhất của công tác điều tra Cách lập danh lục được đề xuất thực hiện theo các mẫu hướng dẫn sau:

Bảng 1: Mẫu danh lục động vật

TT Tên khoa học Tên tiếng Việt SĐTG Mức độ quý hiếm SĐVN Nghị định

32/NĐ-CP

Ghi chú:

+ SĐVN – Danh lục Đỏ Việt Nam năm 2007

+ SĐTG – Danh lục Đỏ Thế giới IUCN (bản cập nhật)

+ Nghị định 32/NĐ-CP – Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ năm 2006

Bảng 2: Mẫu danh lục thực vật

Ghi chú:

+ Cột (2): Ghi tên khoa học của các ngành, họ thực vật và xếp theo các ngành thực vật từ thấp đến cao Trong các ngành, xếp các họ theo vần abc Trong các họ xếp các chi và loài theo vần abc

+ Cột (3): Thống kê tên thông thường và tên dân tộc Tên thường gọi nhất để đầu tiên + Cột (4): Các dạng sống của các loài thực vật

II KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

2 1 Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu

2.1.1 Vị trí địa lý

Xã Nam Động nằm về phía Tây huyện Quan Hóa, cách trung tâm huyện 25 km

- Phía Đông giáp xã Nam Tiến

- Phía Tây giáp huyện Quan Sơn

- Phía Nam giáp huyện Quan Sơn

- Phía Bắc giáp xã Thiên Phủ

2.1.2 Địa hình

Nam Động là xã vùng cao của huyện Quan Hóa nằm dọc theo hai bờ sông Luồng

và có Tỉnh lộ 520 dài 6 km chạy qua, được chia thành 7 thôn bản, có địa hình phức tạp bị chia cắt nhiều bởi các đường phân thủy, thung lũng và khe suối, bề mặt địa hình tự nhiên thay đổi thất thường, tạo nên dạng địa hình dốc mang nét đặc trưng của núi rừng Độ cao trung bình từ 600 – 900m, độ dốc từ 10 – 450và nghiêng từ Tây Bắc xuống Đông Nam

2.1.3 Khí hậu, thủy văn

Xã Nam Động nằm trong khu vực thuộc tiểu vùng khí hậu núi cao phía nam với đặc điểm:

- Nhiệt độ: Nam Động là xã có khí hậu nhiệt đới vùng cao, đặc điểm khí hậu ảnh hưởng của khu vực Tây Bắc Bộ nhiều hơn là Trung Bộ và khu bốn cũ Nhiệt độ trung bình từ 23 - 250C, trung bình thấp nhất là 140 C, cao nhất là 380C Biên độ nhiệt độ ngày đêm giao động từ 4 -100C

- Gió: nhìn chung yếu, tốc độ gió trong bão không quá 25m/s Ảnh hưởng của gió Tây khô nóng không đáng kể Hàng năm có từ 3 – 5 ngày có sương muối, đặc biệt xuất hiện băng giá ở một vài nơi

- Lượng mưa trung bình năm từ 1.600 – 1.760 mm Ẩm độ không khí trung bình năm là 86%, nhưng phân bố không đồng đều ở các tháng trong năm

Đánh giá chung: Tiểu vùng này có nền nhiệt độ thấp, mùa hè mát và mưa nhiều,

mùa đông rất lạnh và ít mưa Thiên tai chủ yếu là rét đậm và sương muối, sương giá Nhìn chung khí hậu và thời tiết của xã Nam Động tương đối thuận lợi cho việc phát triển trồng trọt và chăn nuôi, nhất là phát triển nghề rừng

2.2 Đa dạng hệ thực vật rừng

Kết quả điều tra đã thu thập thông tin, xác định được 373 loài thuộc 276 chi, 116 họ thuộc 5 ngành thực vật bậc cao có mạch (Bảng 3) Kết quả điều tra thực địa, đã ghi nhận 6

loài hạt trần quý hiếm gồm: Thông pà cò (Pinus kwangtungensis), Đỉnh tùng (Cephalotaxus mannii) , Dẻ tùng sọc hẹp (Amentotaxus argotaenia), Dẻ tùng sọc rộng (Amentotaxus yunnanensis) , Thông đỏ đá vôi (Taxus chinensis), Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius)

So với những kết quả ghi nhận trước đây và so với Quyết định phê duyệt dự án Xác lập Khu bảo tồn các loài hạt trần quý hiếm tại xã Nam Động, huyện Quan Hóa, quá trình điều

tra đã ghi nhận được thêm 3 loài mới là Dẻ tùng sọc rộng (Amentotaxus yunnanensis), Thông đỏ đá vôi (Taxus chinensis), Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius) Mặc dù loài Thông tre lá ngắn (Podocarpus pilgeri) trước đây có thông tin nhưng trong quá trình điều

tra chúng tôi không ghi nhận được ngoài thực địa Cần có những đợt điều tra thực địa chuyên sâu với thời gian dài nhằm khẳng định về sự có mặt của loài Thông tre lá ngắn cũng như tìm hiểu thêm thông tin về các loài thực vật quý hiếm khác trong khu vực Đối với tên

phổ thông của loài Amentotaxus argotaenia trước đây được gọi là Dẻ tùng sọc trắng, nay để phân biệt với loài Dẻ tùng sọc rộng (Amentotaxus yunnanensis) nên được sử dụng với tên:

Dẻ tùng sọc hẹp (Amentotaxus argotaenia)

Bảng 3 Cấu trúc hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu vực nghiên cứu

Số lượng Tỷ lệ %

Số lượng Tỷ lệ %

Số lượng Tỷ lệ %

Psilotophyta

Ngành Khuyết lá

Lycopodiophyta Ngành Thông đất 2 1,72 2 0,72 3 0,80 Polypodiophyta Ngành Dương xỉ 12 10,34 16 5,80 24 6,43 Pinophyta Ngành Thông 5 4,31 6 2,17 8 2,14 Magnoliophyta Ngành Ngọc lan 96 82,76 251 90,94 337 90,35

Chiếm ưu thế gần như tuyệt đối là ngành Ngọc lan – Magnoliophyta với 90,35% tổng số loài, 90,94% tổng số chi và 82,76% tổng số họ của hệ thực vật Riêng trong ngành

Ngọc lan – Magnoliophyta, lớp Hai lá mầm – Magnoliopsida chiếm tỉ lệ cao hơn trong tất

cả các bậc taxon thấp hơn Đây là quy luật chung của các hệ thực vật thuộc hệ thực vật

Việt Nam

2.2.1 Giá t rị sử dụng

Phân tích về giá trị sử dụng của các loài thực vật ghi nhận được tại khu vực nghiên

cứu cho thấy trong tổng số 373 loài có 9 giá trị sử dụng được ghi nhận

Bảng 4 Giá trị sử dụng của các loài thực vật bậc cao có mạch ghi nhận

tại khu vực nghiên cứu

Kết quả phân tích cho thấy nhóm loài làm thuốc được ghi nhận cao nhất với 152

loài, chiếm 40,75% tổng số loài, tiếp đến là nhóm loài cho gỗ với 82 loài, chiếm 21,98%,

các nhóm công dụng khác có tỉ lệ thấp hơn Đây là một nguồn tài nguyên quý cần phải có

kế hoạch bảo tồn và phát triển bền vững cho các thế hệ mai sau Bên cạnh đó đây cũng là

nguồn nguyên liệu có thể triển khai các chương trình nghiên cứu nhằm xây dựng các mô

hình phát triển kinh tế hộ gia đình bằng các mô hình vườn rừng, vườn cây thuốc nam

nhằm tạo vùng nguyên liệu cho các loài thực vật có giá trị làm thuốc

2.2 2 Các loài đặc hữu, quý hiếm

Phân tích – thống kê trong 373 loài thực vật bậc cao có mạch ghi nhận được, kết quả

cho thấy có 40 loài có tên trong Danh lục Đỏ Việt Nam, 2007 và Danh lục Đỏ Thế giới 2012,

trong đó có 6 loài hạt trần quý hiếm hiện đang trong tình trạng bị đe dọa tuyệt chủng gồm:

Thông pà cò (Pinus kwangtungensis), Đỉnh tùng (Cephalotaxus mannii), Dẻ tùng sọc hẹp

(Amentotaxus argotaenia), Dẻ tùng sọc rộng (Amentotaxus yunnanensis), Thông đỏ đá vôi

(Taxus chinensis), Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius) (Bảng 5) Duy nhất một loài

thông tre lá ngắn có thông tin nhưng trong quá trình điều tra chúng tôi vẫn chưa ghi nhận

được Vì thế, cần có thêm những nghiên cứu điều tra trên diện rộng nhằm xác định lại loài

này cũng như tìm ra những loài thực vật quý hiếm khác

Số loài nguy cấp (EN - Endangered) ghi nhận được là 2 loài; 13 loài còn lại đều

thuộc cấp độ sẽ nguy cấp (VU - Vulnerable)

Bảng 5 Tình trạng bảo tồn 6 loài hạt trần phân bố trong khu vực nghiên cứu

IUCN

1 Thông pà cò Pinus kwangtungensis VU NT

3 Dẻ tùng sọc hẹp Amentotaxus argotaenia VU

4 Dẻ tùng sọc rộng Amentotaxus yunnanensis EN

6 Thông tre lá dài Podocarpus neriifolius LC

Ghi chú: SĐVN: Danh lục đỏ Việt Nam năm 2007

IUCN: Danh lục đỏ Thế giới năm 2013: EN: Nguy cấp; VU: Sắp nguy cấp;

NT : Sắp bị đe dọa; LC : Ít lo ngại

Hình 5 Thông Pà Cò (Pinus kwangtungensis) Hình 6 Thông Pà Cò tái sinh

Hình 7 Đỉnh tùng (Cephalotaxus mannii) Hình 8 Dẻ tùng sọc hẹp (Amentotaxus

2.3 Đa dạng hệ động vật rừng

Kết quả điều tra ban đầu đã ghi nhận 23 loài thú thuộc 11 họ, 5 bộ với 9 loài được ghi nhận trực tiếp thông qua quan sát/tiếng kêu và 14 loài được ghi nhận thông qua thông tin phỏng vấn, mẫu vật, dấu vết Trong đó, có 21 loài nằm trong Danh lục Đỏ Việt Nam

2007, Danh lục Đỏ Thế giới 2013 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP Mặc dù khu vực nghiên cứu có phạm vi không lớn, nhưng từ kết quả điều tra ban đầu đã cho thấy hiện khu vực

còn tồn tại nhiều loài động vật quý hiếm như Voọc xám (Trachypithecus crepusculus), Voọc Hà Tĩnh (T hatinhensis), Bò tót (Bos gaurus) Vì vậy, cần có nhiều hơn nữa các

cuộc điều tra chuyên sâu đối với từng nhóm loài/loài cụ thể để nắm được số lượng quần thể và có các biện pháp bảo tồn hữu hiệu đối với những loài động vật quý hiếm ở đây

Bảng 6 Danh lục các loài thú ghi nhận được tại khu vực nghiên cứu

Tên thường gọi Tên khoa học SĐVN SĐTG 32/NĐ-CP Nghị định nhận Ghi

Voọc xám Trachypithecus

Mèo rừng Prionailurus bengalensis EN IB I, S

Cầy vòi đốm Paradoxurus hermaphroditus I

Tên thường gọi Tên khoa học SĐVN SĐTG 32/NĐ-CP Nghị định nhận Ghi

Bộ Móng guốc ngón

Sơn dương Capricornis milneedwardsii EN NT IB I, S

Sóc bụng đỏ Callosciurus erythraeus LC O, S Sóc bụng xám Callosciurus inornatus LC O

Sóc bay trâu Petaurista philippensis R LC O

S

Ghi chú:

SĐVN – Danh lục Đỏ Việt Nam năm 2007; SĐTG – Danh lục đỏ Thế giới năm 2013; Nghị định 32 – Nghị định 32/2006/NĐ-CP ban hành năm 2006

CR – Cực kỳ nguy cấp; EN – Nguy cấp; VU – Sẽ nguy cấp; NT – Sắp bị đe doạ; LC – nguy

cơ

O – Quan sát hoặc tiếng kêu; Tr – Dấu chân; S – Mẫu vật; I – Phỏng vấn

Những loài được đưa trong ngoặc vuông [ ] là những loài chỉ được ghi nhận thông qua phỏng vấn và cần được kiểm tra lại

2.4 Đa dạng về nguồn gen sinh vật

Kết quả bước đầu điều tra đã cho thấy khu vực nghiên cứu thuộc xã Nam Động đã ghi nhận được 373 loài thực vật bậc cao có mạch và 23 loài thú Trong đó có 6 loài thực

vật hạt trần gồm Thông pà cò (Pinus kwangtungensis), Đỉnh tùng (Cephalotaxus mannii),

Dẻ tùng sọc hẹp (Amentotaxus argotaenia), Dẻ tùng sọc rộng (Amentotaxus yunnanensis), Thông đỏ đá vôi (Taxus chinensis), Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius) có tên trong

Danh lục Đỏ Việt Nam 2007 và Danh lục đỏ Thế giới IUCN 2012 Cả 6 loài hạt trần được phân bố tập trung trong khu vực núi Pha Phanh, xã Nam Động Đây là một trong số ít khu vực tại Việt Nam có sự ghi nhận của cả 6 loài hạt trần quý hiếm và đây là những loài cần được tập trung bảo tồn lâu dài tại khu vực nghiên cứu

Nếu so sánh số lượng loài động, thực vật quý hiếm của khu vực dự kiến xác lập khu bảo tồn loài với một số khu rừng đặc dụng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa và khu vực dãy Trường Sơn – một trong 200 vùng ĐDSH cao trên thế giới, có thể thấy rằng, đây là nơi có giá trị ĐDSH không những ở mức khu vực và còn mang tầm quốc tế (Bảng 7)

Bảng 7 So sánh số lượng các loài quý hiếm tại một số khu rừng đặc dụng

Chỉ cần so sánh với VQG Bến En, với diện tích dự kiến xác lập khu bảo tồn loài chỉ bằng 1/17 lần diện tích VQG Bến En, nhưng số loài động vật quý hiếm tại Nam Động

có tới 23 loài, bằng gần 1/2 số loài động vật quý hiếm của VQG Bến En (52 loài)

Về số lượng loài thực vật quý hiếm, kết quả nghiên cứu cho thấy, tại Nam Động có

số loài thực vật quý hiếm bằng 1/3 số loài thực vật quý hiếm của VQG Bến En

Nếu so sánh với VQG Lò Gò - Xa Mát, khu vực dự kiến xác lập khu bảo tồn loài

có diện tích chỉ bằng 1/22 lần, nhưng số loài động vật quý hiếm tại Nam Động gần bằng

số loài động vật quý hiếm của VQG Lò Gò - Xa Mát Đặc biệt, số lượng loài thực vật quý hiếm tại đây còn cao hơn nhiều so với VQG Lò Gò - Xa Mát

Đối với các khu rừng đặc dụng khác, kết quả so sánh càng thể hiện rõ mức độ phong phú của các loài động, thực vật quý hiếm tại đây

KẾT LUẬN

Kết quả điều tra, khảo sát thực địa trên diện tích 2.172,39 ha nghiên cứu thuộc địa bàn xã Nam Động, huyện Quan Hoá xác định được diện tích 502,84 ha rừng tự nhiên có

phân bố của 6 loài thực vật hạt trần quý hiếm: Thông pà cò (Pinus kwangtungensis), Đỉnh tùng (Cephalotaxus mannii) , Dẻ tùng sọc hẹp (Amentotaxus argotaenia), Dẻ tùng sọc rộng (Amentotaxus yunnanensis), Thông đỏ đá vôi (Taxus chinensis), Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius) và phát hiện thêm 2 loài mới trong khu vực là Dẻ tùng sọc rộng

(Amentotaxus yunnanensis) , Thông đỏ đá vôi (Taxus chinensis) cùng nhiều loài động vật quý hiếm như Voọc xám (Trachypithecus crepusculus), Voọc Hà Tĩnh (T hatinhensis),

Bò tót (Bos gaurus)