Đổi mới chính sách phát triển kinh tế Nông nghiệp - Nông thôn miền núi trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước(Lấy ví dụ ở tỉnh Nghệ An)

Để góp phần làm sáng tỏ thêm cơ sở lý luận và thực tiễn, đánh giá đúng những kết quả đạt được và những hạn chế, yếu kém, khuyết điểm thông qua việc thực hiện các chính sách phát triển ki

i

PHẦN MỞ ĐẦU

-

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Nông nghiệp - nông thôn nước ta có vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế quốc dân và sự phát triển của đất nước

Hiện nay, mặc dù nông nghiệp - nông thôn cả nước nói chung, miền núi nói riêng đã có bước phát triển khá toàn diện, song vẫn còn nhiều hạn chế, yếu kém

Nguyên nhân cơ bản của những hạn chế, yếu kém nói trên là do hệ thống

cơ chế, chính sách của Đảng và Nhà nước ta còn nhiều bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn đặt ra

Để góp phần làm sáng tỏ thêm cơ sở lý luận và thực tiễn, đánh giá đúng những kết quả đạt được và những hạn chế, yếu kém, khuyết điểm thông qua việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn nói

chung, khu vực miền núi nói riêng, tác giả chọn đề tài: "Đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, lấy ví dụ ở tỉnh Nghệ An" để nghiên

cứu Đồng thời, mạnh dạn đề xuất, kiến nghị các giải pháp nhằm đổi mới ở

lĩnh vực này

2 Tình hình nghiên cứu đề tài:

Hiện nay, hệ thống cơ chế chính sách của Đảng và Nhà nước ta còn nhiều bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn đặt ra Tuy nhiên cho đến nay, vẫn chưa có một đề tài nào nghiên cứu về việc đổi mới chính sách phát triển

kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi để quá trình thực hiện mang lại hiệu quả cao hơn

ii

Với tính cấp thiết và tình hình nghiên cứu đề tài như đã nêu trên, là một cán bộ công tác tại cơ quan Tỉnh uỷ, tác giả mong muốn được đóng góp một phần nhỏ bé để nghiên cứu và tìm ra giải pháp đổi mới chính sách phát triển kinh tế

nông nghiệp - nông thôn miền núi trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn:

- Qua nghiên cứu lý luận và thực tiễn, để đề xuất các giải pháp khả thi nhằm đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi

Để thực hiện được mục đích nói trên, luận văn có nhiệm vụ:

+ Phân tích, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá

+ Đánh giá đúng thực trạng về chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi, lấy ví dụ ở Nghệ An để minh hoạ

- Đề xuất các giải pháp để đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Hệ thống các chính sách của Đảng và Nhà nước đã được triển khai thực hiện trong thực tiễn trong từng giai đoạn, nhất là từ năm 1986 đến nay

- Trên lãnh thổ Việt Nam nói chung, tỉnh Nghệ An nói riêng

5 Phương pháp nghiên cứu của đề tài:

- Cơ sở phương pháp luận để nghiên cứu gồm: chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, phương pháp lịch sử và lô gích, phân tích tổng hợp, trừu tượng hoá, mô hình hoá và tiếp cận hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể là: nghiên cứu tài liệu, khảo sát thực tế,

tổng kết thực tiễn, phỏng vấn, điều tra xã hội học và phân tích thống kê

iii

6 Dự kiến những đóng góp của luận văn:

- Khái quát hoá và làm rõ một số vấn đề lý luận về kinh tế nông nghiệp - nông thôn nói chung, miền núi nói riêng

- Phân tích, đánh giá thực trạng kết quả của việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn nói chung, miền núi nói riêng

- Đưa ra được một số nhóm giải pháp nhằm khắc phục được những hạn chế, bất cập của hệ thống cơ chế chính sách đã ban hành

7 Kết cấu luận văn:

Chương 1: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về đổi mới chính sách phát

triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá

Chương 2: Thực trạng về chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp -

nông thôn miền núi, lấy ví dụ thực tế ở Nghệ An

Chương 3: Quan điểm và giải pháp đổi mới chính sách phát triển kinh tế

nông nghiệp - nông thôn miền núi

iv

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐỔI MỚI CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP - NÔNG THÔN MIỀN NÚI

TRONG QUÁ TRÌNH CNH, HĐH

-

1 Lý luận chung về đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi trong quá trình CNH, HĐH

1.1- Đặc điểm của miền núi và kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi:

- Đặc điểm về điều kiện tự nhiên

- Đặc điểm về điều kiện xã hội

- Điều kiện phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi

1.2- Vai trò của miền núi và kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi đối với nền kinh tế quốc dân

1.3- Chính sách phát triển kinh tế đối với nông nghiệp - nông thôn

1.4- Khái niệm và phân loại các chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp

- nông thôn

- Khái niệm về chính sách kinh tế đối với nông nghiệp, nông thôn:

+ Theo nhà kinh tế học Frane Ellis thì: "Chính sách được xác định như là

đường lối hành động mà chính phủ lựa chọn đối với mọi lĩnh vực của nền kinh tế, kể cả mục tiêu mà chính phủ tìm kiếm và sự lựa chọn các phương pháp để theo đuổi các mục tiêu đó"

+ Theo Phó giáo sư, Tiến sỹ Lê Đình Thắng thì chính sách nông nghiệp

được hiểu là: "tổng thể các biện pháp kinh tế hoặc phi kinh tế có liên quan

đến nông nghiệp và các ngành có liên quan, nhằm tác động vào nông nghiệp theo những mục tiêu nhất định, trong một thời gian nhất định"

- Phân loại các chính sách kinh tế đối với nông nghiệp - nông thôn:

+ Phân loại theo địa chí tác động của chính sách

v

+ Phân loại theo mức độ quan trọng của mục tiêu cần đạt tới của chính sách

+ Phân loại chính sách theo thời gian của mục tiêu cần đạt tới

+ Phân loại tổng hợp, chi tiết

1.5- Cơ sở lý luận và thực tiễn hình thành chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá

- Các mô hình lý thuyết về phát triển nông nghiệp nông thôn ảnh hưởng đến việc hoạch định chính sách nông nghiệp của từng quốc gia, gồm: Mô hình quảng canh; Mô hình phát triển theo hướng bảo vệ; Mô hình phát triển nhờ sự tác động, thúc đẩy của kinh tế CN đô thị; Mô hình phát triển theo hướng khuếch tán; Mô hình phát triển đầu tư có hiệu quả; Mô hình phát triển bị kích thích đổi mới

- Cơ sở hình thành chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn

ở nước ta gồm: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn

1.6- Sự cần thiết phải đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá

- Vai trò của kinh tế nông nghiệp - nông thôn trong phát triển nền kinh tế quốc dân

+ Trong giai đoạn đầu của phát triển kinh tế, nông nghiệp vừa là ngành tạo ra vật phẩm tiêu dùng thiết yếu cho con người, vừa có vai trò làm cơ sở cho quá trình công nghiệp hoá thông qua cung cấp nguồn vốn tích lũy ban đầu, cung ứng lao động và nguyên liệu đầu vào cho ngành công nghiệp, và là thị trường quan trọng để tiêu thụ sản phẩm công nghiệp và dịch vụ

+ Đối với những nước nông nghiệp nói chung, nếu để nông nghiệp đình đốn sẽ kéo theo sự trì trệ và lạc hậu của các ngành khác, trước hết là công nghiệp Không gia tăng được sản lượng nông sản để đáp ứng nhu cầu của

vi

nhân dân và xuất khẩu, nền kinh tế sẽ đứng trước khó khăn về ngoại tệ Mặt khác, sự trì trệ trong sản xuất nông nghiệp làm cho nông dân thu nhập thấp, nghèo nàn, dẫn đến thu hẹp thị trường tiêu thụ các sản phẩm công nghiệp, không kích thích

được công nghiệp Đồng thời, không tạo điều kiện cho công nghiệp thực hiện

vai trò là "bà đỡ" cho nông nghiệp vươn lên hiện đại và tiên tiến

- Kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi có nhiều đặc điểm và vai trò quan trọng đối với nền kinh tế quốc dân:

+ Kinh tế nông nghiệp - nông thôn chịu sự tác động và chi phối mạnh mẽ của điều kiện tự nhiên ở từng vùng, miền, như: đất đai, khí hậu, thời tiết, sinh vật…

+ Nông nghiệp nước ta chủ yếu là dựa vào cây lúa nước Lao động trong nông nghiệp - nông thôn chủ yếu là thủ công

+ Trình độ khoa học kỹ thuật và công nghệ còn thấp

+ Nông nghiệp - nông thôn ở miền núi còn có những đặc điểm riêng

- Những bất cập trong cơ chế chính sách về phát triển nông nghiệp - nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa:

+ Hệ thống cơ chế chính sách phát triển nông nghiệp - nông thôn nước ta hiện nay còn dàn trải, thiếu đồng bộ, có lúc giữa các chính sách còn triệt tiêu động lực lẫn nhau

+ Một số cơ chế chính sách không phù hợp hoặc đã trở nên lạc hậu nhưng chưa được điều chỉnh kịp thời Nhiều chính sách ban hành chưa tháo gỡ được hàng rào đang ngăn cản sự phát triển của lực lượng sản xuất

+ Một số chính sách ban hành không sát thực tế, tính khả thi thấp

+ Một số chính sách trong quá trình soạn thảo, xây dựng còn bị chi phối bởi tư tưởng cục bộ địa phương, khép kín, lợi ích cục bộ từng vùng, miền

vii

+ Một số chính sách, dự án trong quá trình soạn thảo cũng bị chi phối bởi

tư tưởng trục lợi cá nhân của một số cán bộ

2- Nội dung và các nhân tố tác động đến đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi theo hướng CNH, HĐH trong những năm vừa qua

2.1- Nội dung đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi theo hướng công nghiệp hoá - hiện đại hoá:

- Một là, đổi mới chính sách đầu tư cho nông nghiệp - nông thôn để đẩy nhanh tốc độ xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn

- Hai là, đổi mới chính sách giáo dục đào tạo, tạo nguồn nhân lực, giải quyết lao động và việc làm

- Ba là, đổi mới chính sách tài chính tín dụng ưu đãi cho nông nghiệp - nông thôn miền núi

- Bốn là, đổi mới chính sách xoá đói giảm nghèo

- Năm là, đổi mới chính sách thuế

- Sáu là, đổi mới chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp - nông thôn trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá

2.2- Các nhân tố tác động đến đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn miền núi

- Một là công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước yêu cầu phải đổi mới chính sách phát triển kinh tế

- Hai là trình độ, kiến thức, nhận thức của đội ngũ cán bộ hoạch định chính sách có tác động trực tiếp đến chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp

- nông thôn miền núi

- Ba là trình độ dân trí ở miền núi đòi hỏi phải nâng dần để nhận thức được nội dung của chính sách trong quá trình triển khai thực hiện

viii

- Bốn là các chính sách phát triển nông nghiệp - nông thôn miền núi gắn với yêu cầu củng cố quốc phòng - an ninh miền núi, vùng biên giới

3- Kinh nghiệm về đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp

- nông thôn một số nước trên thế giới

3.1- Kinh nghiệm đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn Nhật Bản:

Tiến trình CNH nông nghiệp của Nhật bản được tiến hành như sau:

+ Tăng năng suất nền nông nghiệp quy mô nhỏ, giữ lao động lại nông thôn + Dưỡng sức dân, tạo khả năng tích lũy và phát huy nội lực

+ Gắn nông nghiệp với công nghiệp, gắn nông thôn với thành thị

+ Chọn biện pháp khởi động quá trình công nghiệp hóa thích hợp

3.2- Kinh nghiệm đổi mới chính sách phát triển kinh tế nông nghiệp -nông thôn Trung Quốc:

- Trung Quốc bắt đầu công cuộc cải cách kinh tế từ khu vực nông nghiệp

và nông thôn, sau đó lan sang các lĩnh vực ngân hàng, thương mại

- Đặc điểm phát triển của công nghiệp nông thôn Trung Quốc:

+ Nông nghiệp phát triển mạnh tạo đà cho phát triển công nghiệp nông thôn

+ Đa dạng hoá các hình thức sở hữu

+ Chính quyền địa phương có vai trò quan trọng trong việc giúp cho các doanh nghiệp nông thôn tiếp cận các nguồn vốn khác nhau trong khu vực nông thôn

+ Công nghệ sử dụng nhiều lao động, tận dụng lợi thế lao động rẻ và dư thừa trong nông thôn

+ Xây dựng mối quan hệ với các doanh nghiệp thành thị

+ Phát triển công nghiệp nông thôn và xóa đói giảm nghèo

Tạo điều kiện cạnh tranh lành mạnh, bình đẳng và khuyến khích các doanh nghiệp nông thôn phát triển; Phát hiện ra những ngành có tiềm năng,

có lợi thế so sánh, có thị trường để đầu tư phát triển ; Có chính sách đầu tư phát triển đồng bộ về kết cấu hạ tầng, dịch vụ, tín dụng, đào tạo, ưu đãi thuế, cải thiện thủ tục hành chính ; Công nghiệp địa phương và nông nghiệp nông thôn liên kết lẫn nhau; Đơn giản hóa và giảm bớt các thủ tục thành lập, giải thể các loại hình sản xuất kinh doanh ở khu vực nông thôn; Cải tiến hệ thống thuế để giảm chi phí thành lập cơ sở sản xuất, công nghiệp nông thôn; Giúp các doanh nghiệp nông thôn tìm kiếm các khoảng trống thị trường mà doanh nghiệp lớn không với tới hoặc hướng hoạt động của các doanh nghiệp nông thôn thành những bộ phận bổ sung cho các doanh nghiệp lớn; Quy hoạch những khu, tiểu khu hoặc cụm công nghiệp; Có chương trình hỗ trợ cho người nghèo thông qua các chương trình tín dụng, giáo dục, y tế

x

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VỀ CHÍNH SÁCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ

NÔNG NGHIỆP - NÔNG THÔN MIỀN NÚI, QUA THỰC TIỄN

Ở TỈNH NGHỆ AN

- 1- Điều kiện tự nhiên và xã hội của Nghệ An:

- Nghệ An có 10 huyện niền núi, với tổng diện tích tự nhiên là 1.374.502

ha, chiếm 83,4 diện tích tự nhiên toàn tỉnh Có 214 xã, thị trấn Trong đó, có

115 xã đặc biệt khó khăn và 26 xã có chung đường biên giới với 3 tỉnh nước bạn Lào

- Miền núi Nghệ An nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, mang tính chuyển tiếp của khí hậu miền Bắc và miền Nam Có mạng lưới sông, suối dày đặc, nguồn nước mặt dồi dào

- Tổng diện tích tự nhiên của 10 huyện miền núi là 1.374.502 ha, chiếm 83,4% tổng diện tích tự nhiên của Tỉnh Tổng diện tích đất có rừng là 656.319ha, chiếm 93,1% tổng diện tích toàn tỉnh

- Có nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng, phong phú và quý hiếm

- Dân số miền núi Nghệ An khoảng 1.097.945 người, chiếm 36,7% dân số toàn tỉnh, gồm 6 dân tộc chính Dân số phân bố không đều, mật độ bình quân

là 79,8người/km2

- Tổng số lao động trong độ tuổi là 600.102 người, chiếm 55,42 tổng số lao động toàn vùng

2- Những thuận lợi và khó khăn của miền núi Nghệ An:

* Thuận lợi: Có tiềm năng lớn về nguồn lao động, quỹ đất, tài nguyên,

khoáng sản; Có điều kiện để phát triển du lịch; Có tiềm năng lớn để phát triển thuỷ điện kết hợp với thuỷ lợi; Có 3 cửa khẩu qua nước CHDCND Lào, là điều kiện để phát triển kinh tế

xi

* Khú khăn: Địa bàn rộng lớn, địa hỡnh phức tạp, hiểm trở và bị chia cắt

bởi nhiều sụng suối, điều kiện sản xuất và giao lưu kinh tế - xó hội gặp nhiều khú khăn; Khớ hậu, thời tiết tương đối khắc nghiệt, ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống; Trỡnh độ dõn trớ thấp Đội ngũ cỏn bộ quản lý, cỏn bộ kỹ thuật vừa thiếu vừa yếu, nhất là cỏn bộ cơ sở xó, bản Tệ nạn xó hội và hủ tục lạc hậu vẫn cũn; Địa bàn biờn giới rộng lớn, cụng tỏc quốc phũng - an ninh phức tạp, khú khăn

3- Tỡnh hỡnh thực hiện chớnh sỏch phỏt triển kinh tế nụng nghiệp - nụng thụn miền nỳi

thay đổi đ-ợc một b-ớc, tháo gỡ bớt những cản trở, trì trệ của cơ chế quản lý theo mô hình kế hoạch hóa tập trung quan liêu, bao cấp

* Thời kỳ 1986 - 1995:

- Năm 1986 là thời điểm quyết định sự nghiệp đổi

mới toàn diện nền kinh tế đất n-ớc

- Nội dung cơ bản đ-ờng lối đổi mới quản lý kinh

tế nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn trong