BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG --- NGUYỄN THỊ HOA HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP BẢO HIỂM NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM VÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP BẢO HIỂM VIỆT
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
-
NGUYỄN THỊ HOA
HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP BẢO HIỂM NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM VÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI
DOANH NGHIỆP BẢO HIỂM VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS Nguyễn Như Tiến
Hà Nội, 2010
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài:
Kể từ khi Việt Nam chưa chính thức mở cửa thị trường bảo hiểm thì các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài đã chuẩn bị sẵn cho mình kế hoạch để chờ đến thời khắc mở cửa chính thức Vì vậy, ngay sau khi Việt Nam mở cửa thị trường bảo hiểm, hàng loạt doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài đã ồ ạt vào Việt Nam Điều đáng lưu ý là những doanh nghiệp này không chỉ “tấn công” vào thị trường, mà còn tấn công cả các doanh nghiệp bảo hiểm trong nước Từ đây một môi trường cạnh tranh sôi động, nhưng cũng khắc nghiệt đang diễn
ra, các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài đang khẳng định được nhiều lợi thế vượt trội so với các doanh nghiệp trong nước
Trước năm 1993 ở Việt Nam chỉ tồn tại duy nhất Tổng công ty bảo hiểm Việt Nam (Bảo Việt) vừa tiến hành hoạt động kinh doanh bảo hiểm, vừa thực hiện chức năng quản lý nhà nước Sau năm 1993, thực hiện chính sách
mở cửa thị trường, ngành bảo hiểm Việt Nam đã có những bước phát triển mới cả về số lượng lẫn chất lượng phục vụ khách hàng, song vẫn còn rất non yếu Vậy, các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam sẽ phải làm gì để có thể cạnh tranh với các hãng bảo hiểm lớn, có kinh nghiệm lâu năm và tiền lực tài chính vững mạnh trên thế giới?
Xuất phát từ bối cảnh các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam còn non trẻ, việc đánh giá hoạt động của các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài tại Việt Nam, phân tích những thách thức mà các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam đang và sẽ phải đối mặt, cũng như cơ hội có thể tiếp nhận để từ đó tìm ra được một số giải pháp nhằm giúp các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam vượt qua thách thức là một yêu cầu tất yếu về mặt lý luận và thực tiễn Đó là lý do
Trang 3vì sao vấn đề này được tác giả lựa chọn làm đề tài của Luận văn Thạc sỹ kinh
tế
2 Tình hình nghiên cứu:
Bảo hiểm là một dịch vụ tài chính đóng vai trò rất quan trọng đối với sự
ổn định của nền kinh tế quốc dân và đời sống xã hội Đây là một lĩnh vực tuy không mới đối với thế giới, song với một thị trường còn non trẻ và đang rất ngỡ ngàng trước tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế như Việt Nam thì bảo hiểm vẫn là một lĩnh vực mới và khá hấp dẫn Cho đến nay, đã có nhiều người nghiên cứu về hoạt động kinh doanh bảo hiểm và tái bảo hiểm song những đề tài này tập trung đi sâu vào từng nghiệp vụ kinh doanh cụ thể Có thể nói đề tài Hoạt động của các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài tại Việt Nam vẫn còn là một vấn đề mở, đòi hỏi phải có những nghiên cứu sâu hơn, bao quát hơn để tìm ra giải pháp cho các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam chủ động hội nhập
3 Mục đích nghiên cứu:
Trên cơ sở phân tích và đánh giá một cách khách quan thực trạng hoạt động của các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài tại Việt Nam, luận văn sẽ tổng hợp những thách thức và cơ hội của doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam Liệu đứng trước những trở ngại và khó khăn trong khi tiềm lực còn chưa đủ mạnh thì các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam sẽ phải làm gì để tồn tại và phát triển? Chính vì vậy trong Luận văn này, tác giả xin đề xuất một số giải pháp cụ thể hơn để phát triển các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam trong bối cảnh hội nhập
4 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nghiên cứu hoạt động của các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài ở Việt Nam trong thời gian qua
Trang 4- Tìm hiểu những thách thức và cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam
- Đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam trước cơ hội và thách thức trong bối cảnh hội nhập
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu:
Xuất phát từ mục đích nghiên cứu của đề tài, luận văn tập trung phân tích thực trạng hoạt động của các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài tại Việt nam, tìm ra cơ hội, thách thức đối với các doanh nghiệp bảo hiểm của Việt Nam để đưa ra được những giải pháp phát triển các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam
Phạm vi nghiên cứu:
- Căn cứ vào yêu cầu của đề tài, tác giả sẽ nghiên cứu thực trạng hoạt động các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài tại Việt Nam
- Hoạt động bảo hiểm được đề cập ở đây là bảo hiểm mang tính thương mại, chứ không phải bảo hiểm mang tính xã hội như bảo hiểm xã hội hay bảo hiểm y tế bắt buộc đang được thực hiện tại Việt Nam
6 Phương pháp nghiên cứu:
Khi nghiên cứu đề tài, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp phân tích – tổng hợp
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp so sánh
7 Kết cấu của luận văn:
Kết cấu của luận văn ngoài phần mở đầu, phần kết luận gồm 3 chương sau:
Trang 5Chương I: Bảo hiểm Việt Nam và những cam kết hội nhập quốc tế của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hiểm
Chương II: Hoạt động của các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài tại Việt Nam và những thách thức đối với doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam Chương III: Một số giải pháp cho các doanh nghiệp bảo hiểm Việt Nam nhằm vượt qua thách thức
Đề tài được tiến hành trong điều kiện công tác thống kê của toàn ngành chưa hoàn thiện, việc trao đổi và cập nhật thông tin giữa các cơ quan quản lý bảo hiểm, hiệp hội bảo hiểm còn nhiều hạn chế, bởi vậy luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự thông cảm và nhiệt tình đóng góp của thầy, cô và bạn bè
Tôi xin chân thành cảm ơn khoa Sau Đại học, các thầy, cô là giảng viên cho lớp Cao học 14 trường Đại học Ngoại Thương, Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy, truyền bá những kiến thức quý báu, sâu rộng giúp tôi có nền tảng khoa học khi thực hiện đề tài nghiên cứu này Tôi xin gửi lời cảm ơn và tỏ lòng biết ơn đặc biệt tới PGS.TS Nguyễn Như Tiến, người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện đề tài này
Trang 6CHƯƠNG 1: BẢO HIỂM VIỆT NAM VÀ NHỮNG CAM KẾT HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG LĨNH VỰC BẢO HIỂM
1.1 Vài nét về thị trường bảo hiểm Việt Nam
1.1.1 Quá trình ra đời và phát triển của thị trường bảo hiểm Việt Nam
Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 bảo hiểm đã xuất hiện ở Việt Nam nhưng dưới hình thức đại lý bảo hiểm của nước ngoài Hầu hết những luật lệ, quy định về bảo hiểm trong giai đoạn này là của Pháp Đến năm 1964, do yêu cầu cấp bách trong việc thực hiện các biện pháp cấp thiết để đảm bảo an toàn cho con người, tài sản, và các phương tiện vận tải trong hoàn cảnh chiến tranh, ngày 17/12/1964 Chính phủ quyết định thành lập Công ty bảo hiểm Việt Nam (nay là Tổng Công ty bảo hiểm Việt Nam) Với hơn 40 năm hình thành và phát triển, có thể nói thị trường bảo hiểm Việt Nam có thể chia thành ba giai đoạn như sau:
Trong giai đoạn này, trên thị trường chỉ có duy nhất một công ty bảo hiểm của Nhà nước hoạt động, đó là Công ty bảo hiểm Việt Nam Bên cạnh chức năng độc quyền là cung cấp các dịch vụ bảo hiểm cho thị trường nội địa, Công ty bảo hiểm Việt Nam còn giữ vai trò quản lý Nhà nước và điều hành hoạt động của thị trường bảo hiểm trong nước Sản phẩm bảo hiểm trong giai đoạn này hết sức nghèo nàn Tuy có đủ 3 loại hình bảo hiểm là bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm trách nhiệm dân sự và bảo hiểm con người nhưng số lượng nghiệp vụ và sản phẩm không nhiều
Trang 7Cùng với tác động của công cuộc đổi mới kinh tế, Công ty bảo hiểm Việt Nam (Bảo Việt) cũng chuyển hướng hoạt động của mình cho phù hợp hơn với cơ chế thị trường Tuy nhiên, trong thời gian này, Bảo Việt vẫn nắm giữ vai trò độc quyền trên thị trường bảo hiểm Việt Nam Số lượng nghiệp vụ
và sản phẩm bảo hiểm trong giai đoạn này khoảng trên 30 loại hình Năm
1989, Bảo Việt được Nhà nước chuyển đổi thành Tổng công ty bảo hiểm Việt Nam với các công ty bảo hiểm trực thuộc ở tất cả các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương
Vào năm 1994, khi Chính phủ quyết định mở cửa thị trường bảo hiểm bằng việc cho phép các công ty bảo hiểm khác được ra đời, vai trò độc quyền của Bảo Việt chấm dứt Theo đánh của Bộ Tài chính thì vào thời điểm đó , Bảo Việt mới chỉ đáp ứng được từ 10-15% nhu cầu thị trường Sau năm 1994, một loạt công ty bảo hiểm trong nước được thành lập Các khách hàng chủ yếu của thị trường bảo hiểm trong giai đoạn này vẫn là các doanh nghiệp quốc doanh lớn như Tổng Công ty hàng không Việt Nam, Petro Việt Nam, Tổng Công ty than Bên cạnh đó, hệ thống các liên doanh giữa doanh nghiệp Việt Nam và nước ngoài cũng là những khách hàng quan trọng của thị trường bảo hiểm Theo các quy định của Chính phủ về kinh doanh bảo hiểm và luật đầu
tư nước ngoài, tất cả các dự án đầu tư nước ngoài đều phải tiến hành bảo hiểm tài sản và trách nhiệm dân sự tại các công ty bảo hiểm được phép hoạt động ở Việt Nam Trước đó, chưa có các chế tài bắt buộc nên có rất ít các dự án đầu
tư nước ngoài mua bảo hiểm ở Việt Nam Các quy định này đã làm cho thị trường bảo hiểm Việt Nam sôi động hơn Thị trường bảo hiểm Việt Nam đã thực sự được hình thành và có bước phát triển nhanh chóng Theo ước tính, tốc độ tăng trưởng bình quân của thị trường này là 30-40%/năm
Trang 8Năm 1996, lần đầu tiên Bộ Tài Chính cho phép Bảo Việt được bán các sản phẩm nhân thọ Đây là một bước lớn thể hiện nỗ lực của Chính phủ Việt Nam trong việc đa dạng hoá các sản phẩm trên thị trường bảo hiểm, cũng như trong việc tối đa hoá tiềm năng của thị trường này Nếu như doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ chỉ chiếm 10% tổng phí bảo hiểm trên cả thị trường vào năm 1998, thì đến năm 2008, tỷ trọng đã là 48% Trong giai đoạn tiếp theo, thị trường bảo hiểm nhân thọ sẽ vẫn là nhân tố chủ đạo cho mục tiêu tăng trưởng vượt bậc của thị trường bảo hiểm Việt Nam
Ngày 9/7/1999, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định thành lập Hiệp hội bảo hiểm Việt Nam Mục đích của Hiệp hội là “đại diện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của hội viên, liên kết, hỗ trợ, hợp tác, thúc đẩy lẫn nhau cùng phát triển lành mạnh trong thị trưởng bảo hiểm Việt Nam trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam” Tuy nhiên sau khi chính thức đi vào hoạt động, vai trò của Hiệp hội mới chỉ dừng lại ở mức độ hạn chế Tình trạng không tôn trọng cam kết trong Hiệp hội vẫn thường xuyên xảy ra, điều này làm cho liên kết giữa các doanh nghiệp trong Hiệp hội càng trở nên yếu ớt.[13]
Tháng 12 năm 2000, Quốc hội đã phê chuẩn Luật Kinh doanh bảo hiểm
và bắt đầu có hiệu lực thi hành từ ngày 1/4/2001 Vậy là sau 40 năm ra đời và hoạt động, ngành bảo hiểm Việt Nam đã có văn bản pháp lý cao nhất của riêng mình và đây cũng chính là việc tạo điều kiện cho ngành bảo hiểm Việt Nam nhanh chóng hoà nhập với thị trường bảo hiểm khu vực và thế giới
Như vậy, với một chặng đường phát triển tương đối ngắn, thời gian hoạt động theo cơ chế thị trường chưa dài nhưng thị trường bảo hiểm Việt Nam đã có bước phát triển về chất và lượng, với một hệ thống khung pháp lý khá hoàn thiện, tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường sản phẩm cả về số lượng sản phẩm và doanh thu phí, có thể nói thị trường bảo hiểm Việt Nam đã
Trang 9có những bước phát triển đáng ngạc nhiên, bước vào giai đoạn phát triển mới – hội nhập kinh tế quốc tế
1.1.2 Môi trường pháp lý cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm
Phát triển thị trường dịch vụ tài chính nói chung và thị trường bảo hiểm nói riêng luôn là một trong những ưu tiên hàng đầu của Chính phủ Việt Nam
Để có được một thị trường bảo hiểm phát triển lành mạnh, việc hình thành khung pháp lý điều tiết thị trường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Trong những năm qua, Chính phủ luôn quan tâm và khuyến khích phát triển thị trường bảo hiểm, thể hiện qua việc tạo ra một hành lang pháp lý dần được hoàn thiện để tạo điều kiện tốt hơn, giúp các doanh nghiệp bảo hiểm tiến hành hoạt động kinh doanh và phát triển
Sau một thời gian dài không phân định rõ chức năng quản lý Nhà nước
và kinh doanh bảo hiểm trên thị trường, việc Chính phủ ban hành Nghị định 100/CP ngày 18/12/1993 về kinh doanh bảo hiểm tại Việt Nam có thể nói đã thiết lập được khung pháp lý cơ bản đầu tiên để điều tiết quá trình vận hành thị trường bảo hiểm Việt Nam Tuy nhiên, khung pháp lý điều chỉnh thị trường này chỉ thực sự phát triển với việc lần đầu tiên Luật Kinh doanh bảo hiểm được Quốc hội chính thức thông qua vào ngày 9/12/2000 Đặc biệt, Chính phủ còn xây dựng “Chiến lược phát triển thị trường bảo hiểm Việt Nam từ năm 2003 đến năm 2010” thể hiện qua Quyết định số 175/2003/QĐ-TTg ngày 29/8/2003 Điều này có ý nghĩa hết sức to lớn đối với sự phát triển của toàn ngành bảo hiểm trong những năm tiếp theo an toàn, hiệu quả và sẵn sàng hội nhập Để thực hiện chiến lược này, hàng loạt văn bản, chế độ mới đã được khẩn trương xây dựng và ban hành theo đúng kế hoạch đã đề ra Cùng với việc xây dựng cơ chế chính sách mới, việc tiếp tục hoàn thiện những văn bản đã ban hành nhằm cải thiện môi trường kinh doanh, tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh bảo hiểm theo các nguyên tắc
Trang 10và chuẩn mực quốc tế cũng được quan tâm, thể hiện qua việc ban hành các văn bản sau:
- Nghị định 45/2007/NĐ-CP, Nghị định 46/2007/NĐ-CP ngày 27/3/2007 (thay thế Nghị định số 42/2001/NĐ-CP, Nghị định số 43/2001/NĐ-CP)
- Thông tư 155/2007/TT-BTC, Thông tư 156/2007/TT-BTC ngày 20/12/2007 (thay thế Thông tư 98/2004/TT-BTC, Thông tư 99/2004/TT-BTC ngày 19/10/2004)
- Quyết định 96/2007/QĐ-BTC của Bộ Tài chính ngày 23/11/2007 Ban hành Quy chế triển khai sản phẩm bảo hiểm liên kết đơn vị
- Quyết định 23/2007/QĐ-BTC của Bộ Tài chính ngày 9/4/2007 Ban hành Quy tắc biểu phí BHBB TNDS chủ xe cơ giới
- Quyết định 28/2007/QĐ-BTC ngày 24/4/2007 ban hành Quy tắc biểu phí bảo hiểm cháy nổ bắt buộc
- Nghị định 103/2008/NĐ-CP ngày 16/9/2008 về chế độ bảo hiểm bắt buộc TNDS chủ xe cơ giới
- Nghị định 118/2003/NĐ-CP ngày 13/10/2003 về xử phạt hành chính trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm
Nghị định 45/2007/NĐ-CP, Nghị định 46/2007/NĐ-CP ngày 27/3/2007, Thông tư 155/2007/TT-BTC, Thông tư 156/2007/TT-BTC ngày 20/12/2007 đã tạo ra được rào cản kỹ thuật để sàng lọc các Doanh nghiệp bảo hiểm muốn được thành lập và hoạt động như tăng vốn pháp định từ 70 tỷ đồng lên 300 tỷ đồng đối với doanh nghiệp phi nhân thọ, 140 tỷ đồng lên 600
tỷ đồng đối với doanh nghiệp nhân thọ, tổ chức nước ngoài đứng ra thành lập doanh nghiệp bảo hiểm phải có trên 10 năm hoạt động kinh doanh bảo hiểm
và tổng tài sản trên 2 tỷ USD, quy định về năng lực quản lý và chuyên môn cho các chức danh Chủ tịch và ủy viên Hội đồng quản trị, Giám đốc và Phó Giám đốc Chi nhánh, điều kiện mở thêm chi nhánh và phòng kinh doanh
