Ứng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCS

Ứng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCSỨng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCSỨng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCSỨng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCSỨng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCSỨng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCSỨng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCSỨng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCS

1

PHÒNG GD& ĐT TP BẮC NINH TRƯỜNG THCS HẠP LĨNH

BÀI DỰ THI TRI THỨC TRẺ VÌ GIÁO DỤC

Họ và tên: Nguyễn Thị Diện

Ngày sinh: 21.10.1985

Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị: Trường THCS Hạp Lĩnh, TP Bắc Ninh, Bắc Ninh

HẠP LĨNH, THÁNG 8 NĂM 2016

2

MỤC LỤC

Sáng kiến kinh nghiệm “Ứng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy

và học môn Sinh học THCS”

I Thực trạng việc ứng dụng Bản đồ tư duy trong dạy và

học môn sinh học THCS

04

học sinh

04

II Ứng dụng trong giảng dạy và học tập với công cụ sơ đồ tư duy 07

và nền tảng của chúng

08

5 Giáo viên có thể tổ chức một số hoạt động khác sau đây khi sử

dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sinh học ở trường THCS

12

dụng sơ đồ tư duy môn sinh h v ọc THCS

12

học ở THCS

14

3

Phần I Đặt vấn đề:

Sinh học là khoa học nghiên cứu về vi sinh sinh vật, thực vật, động vật và con người, sự tiến hoá của giới thực vật, động vật và con người Sự tiến hoá của giới thực vật và động vật nguồn gốc của con người Tại sao có loài tồn tại đến ngày nay và có loài tiệt chủng Sinh học phản ánh mọi mặt của cuộc sống xã hội góp phần hình thành phát triển hoàn thiện nhân cách cho học sinh theo mục tiêu giáo dục Nó là chìa khoá

để học sinh tiến vào mọi lĩnh vực khoa học, mọi hoạt động xã hội, nó có tác dụng sâu sắc và lâu bền đến đời sống tâm hồn trí tuệ con người Các bài mà học sinh học là tiếng nói của tình cảm, là khí giới thanh cao đắc lực có tác dụng mạnh mẽ đến tư

tưởng, tình cảm, cảm xúc của con người Mxim G.Ki đã từng nói “Sinh học giúp con

người hiểu được bản thân mình, làm nảy nở ở con người những khát vong hướng tới chân lý”

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã xác định "Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế…”; “Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và phương pháp học, phương pháp thi và kiểm tra theo hướng hiện đại”(1) Như vậy, trong quá trình đổi mới giáo dục và đào tạo, chúng

ta cần phải đổi mới mạnh mẽ tư duy, tiếp cận với những mô hình và cách làm mới; những tri thức và kinh nghiệm về giáo dục của bạn bè quốc tế để sử dụng sáng tạo vào điều kiện nước ta Vậy đổi mới phải trên cơ sở đã xác định lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động

Trong thực tế hiện nay, người dạy vẫn trang bị cho người học theo kiểu truyền thống thầy "đọc" - trò "ghi", học thuộc lòng Học thuộc lòng nội dung hoặc ghi chép thông thường, tìm hiểu thông tin bằng các ký tự, đường thẳng, con số Với cách học

này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não - não trái, mà chưa sử dụng kỹ

năng bên não phải, nơi giúp chúng ta xử lý các thông tin về nhịp điệu, màu sắc, không gian và phương pháp học với cách học thuộc lòng hoặc ghi chép thông

4

thường khó nhìn được tổng thể của cả vấn đề Qua nghiên cứu cho thấy, nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm,

không nắm được “sự kiện nổi bật” trong nội dung học, hoặc không biết liên tưởng,

liên kết các kiến thức có liên quan với nhau Sử dụng thành thạo và hiệu quả Sơ đồ tư duy trong dạy và học sẽ mang lại nhiều kết quả tốt và đáng khích lệ không những trong phương pháp giảng dạy của giáo viên mà mà còn đồng thời còn có thể vận dụng

nó trong tự học mang lại hiệu quả cao Người học sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

Với đặc trưng riêng của môn Sinh học: môn học nghiên cứu đối tượng sống bao gồm: nghiên cứu các đặc điểm cấu tạo, các quá trình sinh lí, hoá sinh, các mối quan hệ giữa các tổ chức sống với nhau và với môi trường, sự vận động của thế giới sống qua không gian và thời gian, thì phương pháp chuyển tải bằng sơ đồ thường mang lại hiệu quả cao

Trong giảng dạy giáo viên cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ đồ, biểu đồ,… và cả lớp có chung cách trình bày giống như cách của giáo viên, chứ không phải do HS tự xây dựng theo cách hiểu của mình, hơn nữa, các bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc

và đường nét

Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình Vì vậy việc sử dụng bản đồ tư duy (BĐTD) trong dạy- học sẽ dần hình thành cho HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học, tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng, giúp học sinh học tập một cách chủ động, tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não, …

Việc ứng dụng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác như vấn đáp, gợi mở, thuyết trình, hoạt động nhóm… có tính khả thi cao góp phần đổi mới PPDH

Mặt khác đổi mới phương pháp dạy và học xưa nay thường gắn nhiều với khoa học công nghệ, đòi hỏi hạ tầng cơ sở vật chất tốt Những điều kiện này lại thường khó thực hiện ở vùng sâu vùng xa, nơi kinh tế còn nhiều khó khăn Với BĐTD, nhiều trường học

kể cả các trường ở các tỉnh vùng sâu, vùng cao vẫn có thể áp dụng

Với những lý do trên đã đưa tôi đến chọn sáng kiến kinh nghiệm“Ứng dụng Bản

Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCS”

5

Phần II Nội dung:

I Thực trạng việc ứng dụng Bản đồ tư duy trong dạy và học môn sinh học THCS

1 Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường tính tích cực của học sinh

Qua 2 năm Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học THCS Thực tế cho thấy việc giảng dạy này đã tạo hứng thú cho học sinh Mỗi học sinh

có thể tự lập sơ đồ tư duy cho mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên

dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhớ hơn Cùng một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ nhiều màu sắc tuỳ vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thức trong bài học của mình

Sơ đồ tư duy chú trọng nhiều về màu sắc, hình ảnh kết hợp với từ ngữ ngắn gọn thể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nội dung chính, giáo viên

vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng và chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh

Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bài giảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái niệm qua hình

vẽ Sự liên tưởng theo hướng dẫn của giáo viên cũng giúp các em nhớ được phần trọng tâm của bài giảng

Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hoá kiến thức chọn lọc những phần nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trên bảng rồi cho học sinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thành từng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theo cách hiểu của mình sau đó giáo viên định hướng lại từng nội dung cho học sinh

Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay tỷ lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy màu sắc và thực sự hiệu quả Giảng dạy theo sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều nhất trong các giờ ôn tập Khi học sinh trở thành chủ thể thành nhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ

trở nên hào hứng và hăng say hơn trong học tập

2 Giáo viên trở thành người hướng dẫn, giúp đỡ học sinh

6

Trước đây, giáo viên thường sử dụng sơ đồ hoá để hệ thống kiến thức cho học sinh nhưng học sinh vẫn là người tiếp thu một cách thụ động Với việc giảng dạy bằng sơ đồ

tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ sung những phần còn thiếu Kết thúc bài giảng, thay vì phải ghi chép theo cách truyền thống, học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu của mình với nhiều màu sắc và hình ảnh khác nhau Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn vào sơ đồ, các em có thể nhớ được những phần trọng tâm của bài học Giảng dạy theo sơ đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thiết kế trên giấy, bìa, bảng bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ tư duy đã được triển khai đến từng trường Việc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học

Sơ đồ tư duy hay bản đồ tư duy (iMind Map) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hoá một chủ đề

Trong dạy học: Việc sử dụng sơ đồ tư duy huy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp

học sinh học tập tích cực, hỗ trợ hiệu quả các phương pháp dạy học

Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen tự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc - đã học, theo cách hiểu của học sinh với dạng sơ đồ tư duy

Sau khi cho học sinh làm quen với một số sơ đồ tư duy có sẵn, giáo viên đưa ra một chủ đề chính, đặt chủ đề này ở vị trí trung tâm bảng (hoặc vào trang vở, tờ giấy/

bìa) rồi đặt câu hỏi gợi ý để học sinh vẽ tiếp các nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3 Mỗi bài

học được tự vẽ kiến thức trọng tâm trên một trang giấy, giúp học sinh dễ ôn tập, dễ xem lại kiến thức khi cần

Đối với học sinh: Học sinh thường xuyên tự lập sơ đồ tư duy sẽ phát triển khả

năng thẩm mỹ do việc thiết kế nó phải bố cục màu sắc, các đường nét, các nhánh sao

cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng khoa học, súc tích… Và đó chính là để học sinh “Học

cách học”: Học sinh được học để tích luỹ kiến thức, nhưng từ trước đến nay học sinh

chưa biết cách học, cách để lĩnh hội những kiến thức bộ môn sinh học một cách hiệu quả

7

Khái niệm của sơ đồ tư duy: Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là Sơ đồ tư duy,

Lược đồ tư duy,… là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và

đào sâu các ý tưởng BĐTD là một kĩ thuật hình hoạ với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não

Nguyên lý hoạt động theo nguyên tắc liên tưởng “ý này gợi ý kia” của bộ não

Học sinh có thể tạo một sơ đồ tư duy ở dạng đơn giản theo nguyên tắc phát triển ý: từ một chủ đề tạo ra nhiều nhánh lớn, từ mỗi nhánh lớn lại toả ra nhiều nhánh nhỏ và cứ thế mở rộng ra vô tận…

3 Những điểm chú ý đối với học sinh khi sử dụng sơ đồ tư duy

Màu sắc cũng có tác dụng kích thích bộ não như hình ảnh Tuy nhiên, học sinh

cũng không cần phải sử dụng quá nhiều màu sắc Học sinh có thể chỉ cần dùng một hai màu nếu thích và muốn tiết kiệm thời gian

Nếu học sinh thấy mất quá nhiều thời gian để tô đậm màu trong một nhánh, thì học sinh có thể gạch chéo, đánh dấu cộng, hay chấm bi trong đó - rất mới mẻ và tốn ít thời gian

Vẽ nhiều nhánh cong hơn là đường thẳng để tránh sự buồn tẻ, tạo sự mềm mại, cuốn hút

Khi học sinh sử dụng những từ khoá riêng lẻ, mỗi từ khoá đều không bị ràng buộc, do

đó nó có khả năng khơi dậy các ý tưởng mới, các suy nghĩ mới

Nếu trên mỗi nhánh học sinh viết đầy đủ cả câu thì như vậy học sinh sẽ dập tắt khả năng gợi mở và liên tưởng của bộ não Não của học sinh sẽ mất hết hứng thú khi

tiếp nhận một thông tin hoàn chỉnh Vì vậy, trên mỗi nhánh học sinh chỉ viết một, hai

từ khoá mà thôi Khi đó, học sinh sẽ viết rất nhanh và khi đọc lại, não của học sinh sẽ được kích thích làm việc để nối kết thông tin và nhờ vậy, thúc đẩy năng lực gợi nhớ

và dần dần nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh

Giáo viên nên thường xuyên cho học sinh sử dụng sơ đồ tư duy khi làm việc nhóm và hệ thống kiến thức đã học trong môn học sinh học, đặc biệt là khi ôn tập cho các kỳ thi (dù là thi , học , đều sử dụng tốt)

II Ứng dụng trong giảng dạy và học tập với công cụ sơ đồ tư duy

1 Nguyên lý và ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

Sơ đồ tư duy (iMind Map) là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh, để mở rộng và đào sâu các ý tưởng

8

Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một hình ảnh hay một từ khoá thể hiện một ý tưởng hay khái niệm chủ đạo Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khoá cấp 1

bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các từ khoá cấp 2

để nghiên cứu sâu hơn Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng

Ví dụ: Sơ đồ tư duy dưới đây minh hoạ cho nội dung - Bài 20: Sinh học 8

2 Những yếu tố đã làm cho sơ đồ tư duy có tính hiệu quả cao và nền tảng của chúng

- Sơ đồ tư duy đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt động

- Việc sử dụng các từ khoá, chữ số, màu sắc và hình ảnh đã đem lại một công dụng lớn vì đã huy động cả bán cầu não phải và trái cùng hoạt động Sự kết hợp này

sẽ làm tăng cường các liên kết giữa 2 bán cầu não, và kết quả là tăng cường trí tuệ và tính sáng tạo của chủ nhân bộ não

- Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp giáo viên và học sinh trong việc

trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thông qua biểu đồ,

9

tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệ thống lại kiến thức

đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới, v.v…

3 Phương pháp thực hiện một tiết dạy theo sơ đồ tư duy:

- Trước khi áp dụng phương pháp "Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học môn sinh học ở trường THCS” giáo viên giới thiệu cho học sinh xem một số mẫu bản đồ tư

duy cho học sinh thấy hiệu quả của việc sử dụng sơ đồ tư duy khi ghi bài, học bài và hướng dẫn học sinh cách vẽ sơ đồ tư duy gồm nội dung cả bài học trên một trang giấy rất dễ học, dễ thực hiện và học sinh sẽ rất thích thú với mỗi tác phẩm sơ đồ tư duy của mình

- Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy Đây là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não của học sinh rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não Nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó là

“Sắp xếp” ý nghĩ của học sinh

Với cách thể hiện gần như cơ chế hoạt động của bộ não, Bản đồ tư duy sẽ giúp học sinh:

* Sáng tạo hơn

* Tiết kiệm thời gian

* Ghi nhớ tốt hơn

* Nhìn thấy bức tranh tổng thể

* Tổ chức và phân loại suy nghĩ của học sinh

* và nhiều vấn đề khác trong quá trình học tập…

Lập sơ đồ tư duy (hoặc sơ đồ ý tưởng) là việc bắt đầu từ một ý tưởng trung tâm và viết ra những ý khác liên quan toả ra từ trung tâm Bằng cách tập trung vào những ý tưởng chủ chốt được viết bằng từ ngữ của học sinh, sau đó tìm ra những ý tưởng liên quan và kết nối giữa những ý tưởng lại với nhau hình thành nên một sơ đồ tư duy Tương tự, nếu học sinh lập một sơ đồ kiến thức, nó sẽ giúp học sinh hiểu và nhớ những thông tin mới và nắm kiến thức sâu hơn

Hướng dẫn học sinh sử dụng những đường thẳng, màu sắc, mũi tên, nhánh rẽ hoặc những cách khác để thể hiện kết nối giữa những ý tưởng được đưa ra trong bản

đồ tư duy của học sinh Những mối quan hệ này sẽ quan trọng khi học sinh đang tìm hiểu những thông tin mới hoặc xây dựng cấu trúc của một bài học Bằng cách cá nhân hoá sơ đồ với những ký hiệu và thiết kế riêng của mỗi học sinh, học sinh sẽ xây dựng

10

được những mối quan hệ trực quan và có ý nghĩa giữa những ý tưởng; điều này sẽ hỗ trợ học sinh rất nhiều trong việc gợi nhớ và hiểu

Ý tưởng của bản đồ tư duy là suy nghĩ sáng tạo Có rất nhiều thời gian để chỉnh sửa thông tin sau này nhưng ở bước đầu tiên, việc đưa mọi khả năng vào bản đồ là rất quan trọng Đôi khi một trong những khả năng tưởng như là không thể ấy lại trở thành ý tưởng chủ chốt đưa học sinh đến kiến thức đó

Vài học sinh phát hiện rằng sử dụng những kí tự viết hoa sẽ thu hút các em chỉ chú ý vào những điểm chính Chữ viết hoa cũng dễ đọc hơn trong một sơ đồ Tuy nhiên, học sinh có thể viết vài ghi chú, giải thích bằng chữ viết thường Một số học sinh làm thế để khi cần xem lại bản đồ tư duy một thời gian sau, trong lúc số khác lại dùng để ghi lại những đánh giá, phê bình

Vài sơ đồ tư duy hữu dụng nhất thường được học sinh bổ sung hoàn chỉnh trong một khoảng thời gian dài tiếp tục sau nầy trong quá trình học tập của các em Sau lần

vẽ ban đầu, học sinh có thể muốn làm nổi bật vài thứ, thêm thông tin hoặc thêm vài câu hỏi Vì vậy, để trống nhiều chỗ trên bản đồ là một ý hay để sau đó học sinh có thể thêm vào những ý tưởng mới

4 Hướng dẫn học sinh làm sơ đồ tư duy:

Đây là những thành phần cấu tạo nên một bản đồ tư duy, mặc dù chúng có thể được chỉnh sửa tự do theo ý muốn cá nhân

- Bắt đầu ở trung tâm với một bức ảnh của chủ đề, sử dụng ít nhất 3 màu

- Sử dụng hình ảnh, ký hiệu, mật mã, mũi tên trong bản đồ tư duy của bạn

- Chọn những từ khoá và viết chúng ra bằng chữ viết hoa

- Mỗi từ/hình ảnh phải đứng một mình và trên một dòng riêng

- Những đường thẳng cần phải được kết nối, bắt đầu từ bức ảnh trung tâm Những đường nối từ trung tâm dày hơn, có hệ thống và bắt đầu ốm dần khi toả ra xa

- Những đường thẳng dài bằng từ/hình ảnh

- Sử dụng màu sắc - mật mã riêng của bạn - trong khắp sơ đồ

- Phát huy phong cách cá nhân riêng của học sinh

- Sử dụng những điểm nhấn và chỉ ra những mối liên kết trong sơ đồ tư duy của mỗi học sinh

- Làm cho sơ đồ rõ ràng bằng cách phân cấp các nhánh, sử dụng số thứ tự hoặc dàn ý để bao quát các nhánh của sơ đồ tư duy