Vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử thế giới cổ trung đại lớp 10 THPT (chương trình chuẩn)

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học, làm cho Lịch sử trở về vị trí xứng đáng của nó, Đảng và Nhà nước ta đã tiến hành đổi mới, cải cách giáo dục nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, phát

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử

HÀ NỘI, 2016

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô khoa Lich sử, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện trong suốt thời gian em học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo - TS Nguyễn Văn Ninh, người đã hướng dẫn, động viên và tận tình giúp đỡ em hoàn thành khóa luận

này

Đồng thời em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo, các em học sinh trường Trung học phổ thông Lê Qúy Đôn (Nam Định), THPT Tiền Phong (Hà Nội), THPT Hải Hậu A (Nam Định), THPT Trung Gĩa (Hà Nội), THPT Trần Quốc Tuấn (Nam Định) đã giúp em trong quá trình điều tra

Lần đầu tiên bước vào nghiên cứu khoa học, hơn nữa do thời gian nghiên cứu còn nhiều hạn chế nên em khó tránh khỏi thiếu sót Em rất mong nhận được sự góp

ý, chỉ bảo của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để khóa luận này hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm cảm ơn!

Hà Nội, ngày 03 tháng 05 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Hương Ly

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu riêng của mình Những số liệu

và kết quả trong khóa luận là hoàn toàn trung thực Đề tài chưa được công bố trong

bất cứ một công trình khoa học nào khác

Hà Nội, ngày 03 tháng 05 năm 2016

Sinh viên

Nguyễn Thị Hương Ly

PPTL: Phương pháp tranh luận

NCGD: Nghiên cứu giáo dục

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 9

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 10

5 Đóng góp của khóa luận 10

6 Bố cục 11

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 12

1.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 12

1.1.1 Một số khái niệm có liên quan đến đề tài 12

1.1.2 Cơ sở xuất phát của đề tài 13

1.1.2.1 Chương trình đổi mới toàn diện Giáo dục sau 2015 13

1.1.2.2 Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay 15

1.1.2.3 Yêu cầu đổi mới dạy học lịch sử 16

1.1.3 Sự cần thiết phải vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học nói chung và trong DHLS ở trường phổ thông nói riêng 17

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS 18

1.1.4.1 Vai trò 18

1.1.4.2 Ý nghĩa 19

1.1.5 Một số yêu cầu khi vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 21

1.1.6 Các mức độ tích hợp, liên môn trong DHLS ở trường phổ thông 23

1.1.6.1 Tích hợp liên môn trong nội bộ môn học, kiến thức lịch sử 23

1.1.6.2 Tích hợp liên môn trong dạy học lịch sử 24

1.1.6.3 Tích hợp xuyên môn trong dạy học lịch sử 25

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 25

1.2.1 Thực trạng của việc dạy - học lịch sử hiện nay 25

1.2.2 Thực trạng vận dụng phương pháp liên môn trong dạy - học lịch sử ở trường phổ thông 26

1.2.3 Nguyên nhân thực trạng và định hướng của việc vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 32

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ TRUNG ĐẠI LỚP 10 THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 34

2.1 VỊ TRÍ, Ý NGHĨA NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ ĐẠI, TRUNG ĐẠI TRONG SÁCH GIÁO KHAO LỊCH SỬ LỚP 10 THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 34

2.1.1 Vị trí 34

2.1.2 Ý nghĩa 35

2.1.3 Nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử thế giới cổ đại, trung đại trong SGK lịch sử lớp 10 THPT chương trình chuẩn 36

2.1.3.1 Thời kì cổ đại 36

2.1.3.2 Thời kì trung đại 37

2.2 NHỮNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN CÓ THỂ VÀ CẦN KHAI THÁC KHI DẠY “LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ TRUNG ĐẠI” 38

2.2.1 Sử dụng tài liệu văn học 38

2.2.2 Sử dụng tài liệu về các tác phẩm nghệ thuật 40

2.2.3 Sử dụng tài liệu địa lí 42

2.2.4 Sử dụng tài liệu các lĩnh vực khoa học khác 42

2.3 VẬN DỤNG LIÊN MÔN ĐỂ GIẢNG DẠY VỀ CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ THẾ GIỚI CỔ, TRUNG ĐẠI TRONG SGK LỊCH SỬ LỚP 10 THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) 46

2.3.1 Vận dụng liên môn để thực hiện phương pháp đóng vai 46

2.3.1.1 Đóng vai trong bài nội khóa 47

2.3.1.2 Đóng vai trong hoạt động ngoại khóa: Thiết kế một chủ đề ngoại khóa theo phương pháp dự án 50

2.3.2 Vận dụng phương pháp liên môn để cụ thể hóa sự kiện, hiện tượng và nhân

vật lịch sử 54

2.3.3 Vận dụng phương pháp liên môn kết hợp với đồ dùng trực quan giúp học sinh khắc sâu kiến thức 59

2.3.4 Vận dụng phương pháp liên môn kết hợp với phương pháp tranh luận 62

2.3.5 Vận dụng phương pháp liên môn để gây hứng thú học tập lịch sử cho học sinh 65

2.3.6 Vận dụng phương pháp liên môn để đổi mới kiểm tra, đánh giá 66

KẾT LUẬN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73 PHỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay đất nước đang trong thời kì hội nhập và ngày càng phát triển Trên con đường hội nhập quốc tế đó để đạt những thành tựu về kinh tế, văn hóa, khoa học…đòi hỏi phải có nhiều công cụ hỗ trợ đắc lực Một trong số công cụ hỗ trợ cho

sự phát triển đất nước là giáo dục Bởi giáo dục là nguyên khí của mỗi quốc gia, chất lượng nguồn nhân lực được cải thiện thì kinh tế đất nước mới càng được nâng cao Trong đó đặc biệt là giáo dục phổ thông bậc học quan trọng trong hệ thống giáo dục

Sự nghiệp giáo dục ở nước ta đã phát triển nhanh và đạt được những thành tựu to lớn, song với yêu cầu của xã hội trước mắt và lâu dài còn bộc lộ nhiều nhược điểm

và thiếu sót Chính vì vậy đòi hỏi cấp thiết hiện nay phải tiến hành đổi mới phương pháp dạy học, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục Bộ môn lịch sử cũng không nằm ngoài mục tiêu đó

Trong xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa ngày nay, để mở cửa hội nhập mà không hòa tan, chúng ta phải tăng cường giáo dục lí tưởng tình cảm, đúng đắn, đặc biệt là truyền thống dân tộc cho thế hệ trẻ Với chức năng nhiệm vụ, nội dung và chương trình đã được xây dựng, áp dụng ở trường phổ thông trong những năm qua,

bộ môn Lịch sử (LS) có ưu thế lớn về vấn đề này

Lịch sử là môn học có ưu thế và sở trường trong giáo dục thế hệ trẻ bởi lịch sử không chỉ là quá khứ mà còn là kết tinh giá trị các thế hệ trước để lại và thế hệ sau cần tiếp nối và phát huy Lịch sử cung cấp cho chúng ta những kiến thức tổng hợp

về kinh tế, chính trị, xã hội và quân sự để giáo dục tư tưởng tình cảm đạo đức góp phần hoàn thiện nhân cách cho học sinh Điều đó đặt ra yêu cầu bức thiết, trách nhiệm nặng nề trên vai nền giáo dục nước nhà là làm sao để học sinh, những thế hệ trẻ biết, hiểu và yêu Lịch sử

Tuy nhiên, thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay vẫn còn mang nhiều bất cập, chất lượng dạy học lịch sử đang có chiều hướng đi xuống, học sinh không thích học môn Lịch sử, kết quả thi cử giảm sút điều này đang được dư luận quan tâm trong những năm gần đây Sở dĩ tồn tại tình trạng này là do trong một thời gian khá dài, trong xã hội vẫn tồn tại quan niệm không đúng, coi Lịch sử là

môn phụ, nên không có đầu tư đúng mức, gây nên tình trạng “học lệch” đối với môn học Bên cạnh đó cơ chế thị trường hiện nay đã làm cho nhiều người coi trọng làm kinh tế, học các môn học để làm giàu Cơ sở vật chất trang bị cho giáo dục phổ thông hiện nay còn nhiều yếu kém Đào tạo giáo viên lịch sử hiện nay lại không đồng nhất, có nhiều trường sư phạm nhưng lại chưa có một chương trình thống nhất

để đào tạo giáo viên, nên việc giảng dạy còn nhiều bất cập Có thể nói, có rất nhiều nguyên nhân làm cho chất lượng dạy học lịch sử đi xuống Trong đó phải kể đến tri thức tổng hợp của học sinh (HS), kiến thức chung của học sinh còn kém Học sinh chưa nhận thức được rằng học tập Lịch sử cần có kiến thức rộng, có nhiều liên quan đến các môn học khác như văn học, địa lí, chính trị, toán, lý, hóa, sinh …Vì không biết không gian Lịch sử, không có tài liệu văn học, nên chất lượng học tập của học sinh nói chung giảm sút, giờ học không hiệu quả

Nhằm nâng cao chất lượng dạy học, làm cho Lịch sử trở về vị trí xứng đáng của nó, Đảng và Nhà nước ta đã tiến hành đổi mới, cải cách giáo dục nhằm giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, phát huy được tính tích cực trong học tập, tạo hứng thú cho học sinh, trong đó vận dụng phương phápliên môn trong dạy học lịch sử là một trong những nội dung quan trọng của quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông Đây là nội dung không mới nhưng vẫn nhận được rất nhiều sự quan tâm

Phương pháp liên môn đề cập tới mối liên hệ giữa các môn học trong nhà trường nhằm làm cho kiến thức các môn đang học bổ sung cho nhau, giúp hiểu sâu sắc hơn các sự kiên đang học Phương pháp liên môn hướng tới nâng cao chất lượng

và hiệu quả dạy học

Xuất phát từ những lí do trên, tôi quyết định chọn: Vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử thế giới cổ trung đại (Lớp 10 THPT chương trình chuẩn) làm khóa luận tốt nghiệp của bản thân, từng bước góp phần nâng cao

hiệu quả dạy - học Lịch sử

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hiện nay việc nghiên cứu lí luận về phương pháp liên môn trong dạy học nói

chung và trong dạy học lịch sử nói riêng đã được nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục

học, các học giả ở các lĩnh vực khác nhau quan tâm nghiên cứu ở các mức độ, khía cạnh khác nhau

2.1 Tài liệu nước ngoài

2.1.1 Tài liệu giáo dục học- tâm lý học, lí luận dạy học

T.A.I Lina cho rằng, để hiểu rõ bộ môn của mình thì cần phải học tập nhiều và học tập một cách thường xuyên, không ngừng bồi bổ thêm vốn hiểu biết của mình

Ông nhấn mạnh: “Ngày nay không có một khoa học nào được giảng dạy mà lại

không sử dụng những số liệu của các khoa học tiếp cận khác, những tài liệu, những

sự kiện và những thí dụ lấy từ trong cuộc sống hàng ngày và từ các lĩnh vực tri thức khác nhau [31; 245] Trong phần nhiệm vụ việc giảng dạy kĩ thuật tổng hợp, tác giả

yêu cầu phải:“ xác lập mối liên hệ giữa các bộ môn nhằm vạch ra cho học sinh thấy

mối liên hệ qua lại của các khoa học” [31;153]

M.T Ogơrôtnhicôp trong cuốn “Giáo dục học” (NXB Giáo dục Matxcơva, Tổ

tư liệu trường ĐHSP Hà Nội I, 1986), nhấn mạnh quan điểm đòi hỏi việc tổ chức

bài học phù hợp với hứng thú của trẻ em nhưng cần: “giải thích những tài liệu

nghiên cứu bằng những môn học khác nhau xung quanh môn học đó” [23; 43]

Nhà giáo dục học I.A Cai - Rốp, N.K Gôn – Sa - Rốp - B.P.Ét - Si- Pốp, L.V Dan - Cốp nêu ra những yêu cầu đối với trình độ của giáo sư, trong đó các ông nhấn

mạnh: “Giáo sư không chỉ có tri thức phong phú về chuyên môn nghiệp vụ của

mình mà phải chú ý đến sự phát triển của những môn khoa học gần gũi với môn chuyên nghiệp chủ yếu của mình” [14; 87]

Trong các công trình nghiên cứu của mình, Linđa đã khẳng định vai trò của

thầy giáo là phải “có kiến thức toàn diện và có trình độ văn hóa cao Ngoài kiến

thức chuyên môn của mình, các thầy giáo cần phải hướng vào một vài lĩnh vực khác của khoa học và kĩ thuật mà hiện nay thanh niên ta bất cứ ngành nào cũng yêu thích” [30; 229]

N.U Savin trong cuốn “Giáo dục học” (NXB Giáo dục Hà Nội, 1983) nêu rõ: Nền học vấn phổ thông phản ánh đầy đủ và chính xác nhất tri thức khoa học và thực

tiễn của nhân loại và nó thực sự là toàn diện “Ở đó đã kết hợp một cách hữu cơ các

tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy con người đã đạt được sự hài hòa giữa học vấn về nhân văn và về tự nhiên ” [29; 99]

Trong cuốn “Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi” của Giselle O

Martin – Kniep đề cập đến quy trình xây dựng các đơn vị bài học tích hợp là gì, có nêu

rõ Tích hợp chương trình có nhiều hình thức khác nhau, trong đó có hình thức kết nối nội dung trong nội bộ môn học và giữa các môn học với nhau Việc giáo viên môn Khoa học xã hội sử dụng nghệ thuật và văn học để giúp học sinh hiểu rộng hơn một vùng văn hóa là một ví dụ về tích hợp nội dung trong phạm vi lớp học Khi một giáo viên môn Khoa học xã hội và một giáo viên tiếng Anh dạy một đơn vị bài học về văn hóa do hai người cùng xây dựng làm lu mờ ranh giới giữa hai môn học thì đấy là ví dụ

về việc tích hợp nội dung giữa các môn học “Cả hai hình thức tích hợp nội dung trên

đều được gọi là chương trình liên môn” [11; 27]

2.1.2 Tài liệu giáo dục lịch sử

Tiến sĩ giáo dục học N.G.Đai - ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như

thế nào” đã nêu ý nghĩa của việc sử dụng các nguồn tư liệu: phải sử dụng không

ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ…Ông

viết:“Toàn bộ công tác dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên

cơ sở tất cả các nguồn tư liệu hiện nay” [25;13] Đai- ri còn nhấn mạnh: “Thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa học lịch sử và của các khoa học giáo dục phải biết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính trị

xã hội và văn hóa” [25;13]

Khi trình bày về sự phát triển của khoa học LS, N.A E- Rô- Phê- Ép đã đề cập đến nhiều vấn đề về LS xã hội, về văn hóa, tư tưởng, triết học, về nhiều lĩnh vực

chuyên môn của khoa học lân cận, “họ hàng” với khoa học lịch sử Trong cuốn

“Lịch sử là gì” ông khẳng định: “Không có một bộ môn khoa học nào có thể phát

triển một cách đơn độc” [24;147] Tác giả nêu rõ mối quan hệ giữa LS với các khoa

học nghiên cứu xã hội khác nhau, như xã hội học, dân tộc học, tâm lí xã hội…rất chặt

chẽ “Sở dĩ các ngành khoa học này xích gần nhau vì chúng cùng nghiên cứu một đối

tượng như nhau” [24; 147]

I.Ia Lécne trong cuốn “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học lịch sử” cũng đề cập đến mối liên hệ giữa các tri thức Ông lưu ý cho giáo viên: “Bất kì tri

thức lịch sử nào là thông tin lĩnh hội đầu tiên được thực hiện nếu như nó được sử dụng tổng hợp với các tri thức khác nhau của chúng Cần phải dần dần dạy cho học sinh hiểu được tính đa diện, đa dạng của các quan hệ đó”[16; 177]

I.F Kharlamôp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như

thế nào?” đã nêu rõ tác dụng, ý nghĩa của việc vận dụng kiến thức các môn học:

“Việc giáo viên có khả năng tìm được mối liên hệ giữa các vấn đề mà các nhà bác

học đã nghiên cứu với điều mà các em đã học ở nhà trường thuộc một môn học nào

đó cũng gây cho học sinh niềm hứng thú đặc biệt đối với việc học tập tài liệu mới”

[18; 102]

Vấn đề phương pháp dạy học liên môn cũng được đề cập trong cuốn “Phát

triển tư duy học sinh” và “Phương pháp và kĩ thuật lên lớp trong trường phổ thông” Các tác giả M.Alêcxêep, Ônhisúc cho rằng: “Việc sử dụng rộng rãi các môn học như vậy để bồi dưỡng cho học sinh các thủ thuật và phương pháp tư duy lôgic sẽ góp phần thực hiện một trong những yêu cầu quan trọng nhất của lí luận dạy học là xác lập các mối liên hệ chặt chẽ giữa các bộ môn trong dạy học”[22;

100]

I.Đ Giôvêrốp, N.A Mac-xi-mô-va trong cuốn “Mối liên hệ các môn học ở nhà

trường phổ thông hiện nay” khẳng định: “Cũng như các nguyên tắc khác của lí luận dạy học, lí luận về mối liên hệ liên môn có tính chất phổ biến ở tất cả các môn học cũng như khi nghiên cứu một khóa trình, một chương trình thậm chí một bài cũng có thể hiện nguyên tắc liên môn”[15; 52]

2.2 Tài liệu trong nước

2.2.1 Tài liệu giáo dục học- tâm lý học

Sử dụng kiến thức liên môn trong DHLS cũng được nhiều nhà giáo dục Việt Nam quan tâm, chỉ rõ vai trò tầm quan trọng của vấn đề

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong cuốn “Giáo dục học” nêu một cách khái quát nhất về vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng kiến thức liên môn: “Tiềm năng giáo

dục thế giới quan cho học sinh đặc biệt được khai thác trong mối liên hệ giữa các

môn học Các mối liên hệ giữa các môn học, phản ánh bản chất biện chứng của nhận thức khoa học, giúp xem xét một sự vật hay một hiện tượng từ nhiều quan điểm khác nhau” [26;123]

Đặng Thành Hưng cho rằng: “Trong khoa học giáo dục còn có những bộ môn,

chuyên ngành, liên môn lấy những liên hệ qua lại làm đối tượng [13; 15] Trong nội

dung vấn đề tích cực hóa và biện pháp tích cực hóa học tập, tác giả đã đề cập đến

tích hợp dạy học: Trong học trình tổng thể, trừ những phần buộc phải tổ chức theo cấu trúc bộ môn bài bản và ổn định cao, những phần học vấn còn lại được tổ chức thành những học trình tích hợp liên môn và xuyên môn Vai trò của tích cực hóa của học trình tích hợp chủ yếu không phải ở chỗ nó giúp giảm tải học tập, rút gọn tài liệu, tiết kiệm thời gian học tập, hạn chế sự trùng lặp nội dung…mà ở chỗ làm cho người học hoạt động dễ hơn, nhiều hơn và hiệu quả hơn:

Trần Bá Hoành trong “Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách

giáo khoa” nhấn mạnh phương pháp tích cực trong đó đề cập vấn đề giáo dục theo

mục tiêu với nội dung “liên môn” và “xuyên môn”

Trong cuốn “Giáo dục học” (tập 1, Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt) đã đưa ra các phương hướng nội dung hoàn thiện nội dung dạy học có nhấn mạnh việc “tăng

cường mối liên hệ gì Ngoài ra, còn có một số luận án, luận văn tốt nghiệp, các bài

đăng trên các tạp chí Giáo dục viết về vấn đề này như:

Phạm Văn Thiêm trong luận án thạc sĩ cũng kết luận: “Dạy học theo nguyên

tắc liên môn là một trong những biện pháp nâng cao hiệu quả giờ học trên lớp, từng bước nâng cao chất lượng học tập của học sinh, đáp ứng được những yêu cầu cách mạng nước ta trong giai đoạn mới.”[32; 63]

Tác giả Nguyễn Quang Vinh, trong bài “Dạy học các môn học theo nguyên tắc

liên môn” đăng trên tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 10, 1986 có viết: “Thế giới là một thể thống nhất chỉ có sự tập hợp các môn học mới nhận thức được một cách toàn vẹn hiện thực khách quan, do đó phải bảo đảm mối liên hệ giữa các môn học, chính là bảo đảm tính khoa học, tính hệ thống của nội dung kiến thức ở trường phổ thông”.[36; 15]

2.2.2 Tài liệu giáo dục lịch sử

Như vậy, các nhà giáo dục luôn khẳng định rõ vai trò quan trọng của kiến thức liên môn trong dạy DHLS đối với việc nâng cao chất lượng bộ môn

Trong các tài liệu liên quan đến phương pháp dạy DHLS, vấn đề dạy học liên

môn cũng được nhiều tác giả đề cập tới ở những góc độ khác nhau Cuốn “Hệ thống

các phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở” của Trịnh Đình Tùng

(chủ biên), Đặng Văn Hồ, Trần Văn Cường, đặc biệt giáo trình “Phương pháp dạy

học lịch sử” (tập 1) của các tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị

Côi có đề cập đến nguyên tắc dạy học liên môn Sách nhấn mạnh: “Dạy học liên

môn là một trong những nguyên tắc quan trọng của dạy học ở trường phổ thông nói chung, môn lịch sử nói riêng Đối với bộ môn Lịch sử, mà chức năng cung cấp những kiến thức cơ bản về quá trình phát triển của xã hội loài người (và dân tộc), việc nắm vững các sự kiện lịch sử liên quan chặt chẽ với việc hiểu biết tri thức về môn khoa học xã hội và nhân văn (Văn học, Giáo dục công dân, Triết học, Địa lí)

và cả về khoa học tự nhiên (những kiến thức về sự phát triển khoa học - kĩ thuật

[21; 259]

Về mặt phương pháp luận sử học, cũng có nhiều ý kiến liên quan đến đề tài

nghiên cứu này Với nhan đề “Mấy vấn đề phương pháp luận sử học” (phần “Đối

tượng của khoa học lịch sử”), Đặng Thanh Bình nêu: “Lịch sử văn học, lịch sử nhà nước và pháp quyền là đối tượng nghiên cứu của văn hóa, luật học đồng thời cũng

là đối tượng nghiên cứu của sử học Nghiên cứu lịch sử không chỉ là nhiệm vụ của các ngành thuộc khoa học lịch sử, các ngành khoa học xã hội khác đều sử dụng tới thành tựu của sử học và góp phần vận dụng khoa học lịch sử.” [23; tr.119-120]

Ngoài ra, vấn đề trên còn được đề cập đến trong các bài báo, tạp chí giáo dục

như bài viết của Nguyễn Quang Vinh “Dạy học các môn học theo quan điểm liên

môn” (trên tạp chí NCGD số 10/1986), Trần Văn Cường “Vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử ở trường THPT”(trên tạp chí NCGD số 7/1997), Trần

Đức Minh “Vận dụng quan điểm liên môn - một yếu tố nâng cao tính tích cực học

tập của học sinh” (trên tạp chí NCGD số 4/1999), Trần Viết Thụ “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa trong SGK lịch sử PTTH” (trên

tạp chí NCGD số 12/1997) Mỗi bài viết tuy chỉ nghiên cứu sâu một khía cạnh của vấn đề, nhưng đều khẳng định sự cần thiết của việc sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng bộ môn

Ngoài ra, vấn đề trên cũng được một số luận án tiến sĩ, luận văn cao học đề

cập tới như: Phạm Văn Thiêm “Sử dụng kiến thức Văn học, Địa lí,Chính trị trong

giờ học lịch sử ở trường PTTH theo nguyên tắc liên môn”, luận văn Thạc sĩ khoa

lịch sử (1989); Trần Viết Thụ “Giảng dạy những nội dung văn hóa trong khóa trình

lịch sử dân tộc ở trường PTTH”, Luận án Tiến sĩ (1997)

Trong quyển “Phương pháp dạy học lịch sử”, các tác giả viết: “Mỗi hình thái ý

thức xã hội phản ánh hiện thực một cách khác nhau, nếu trong khoa học, phạm trù

là kết quả của việc phân tích khái quát, thì trong nghệ thuật, kết quả của việc khái quát được thể hiện bằng hình tượng văn học Bằng những hành động cụ thể, có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng tình cảm của người đọc, tài liệu văn học trình bày những nét đặc trưng, điển hình của các hiện tượng kinh tế, chính trị, những quy luật của đời sống xã hội Giữa văn học và khoa học nói chung, sử học nói riêng có mối liên hệ khăng khít Trong khi sáng tác một tiểu thuyết (lịch sử hay tâm lí xã hội) nhà văn nào cũng phải nghiên cứu các tài liệu lịch sử, vì thiếu các tài liệu này sức mạnh nghệ thuật của tác phẩm giảm đi Nhà sử học, trong tài liệu nghiên cứu của mình cũng sử dụng các tài liệu văn học phản ánh trung thức lịch sử”.[10; tr.173-174]

Trong bài viết “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa

trong dạy học lịch sử PTTH” Trần Viết Thụ có viết: “Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng của quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông Nguyên tắc liên môn cần được quán triệt trong khi giảng dạy các loại bài lịch sử, đặc biệt các vấn đề văn hóa, khoa học kĩ thuật, kinh tế, v.v… Phương pháp liên môn trong dạy lịch sử cần phải được coi trọng, nhất là đối với các môn học gần gũi như văn học địa lí, chính trị”.[33; 13]

Tác giả Trần Văn Cường, trong bài viết “Vận dụng nguyên tắc liên môn trong

dạy học lịch sử ở trường PTTH” đăng trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 7 năm

1997, cũng khẳng định: “Môn lịch sử ở trường PTTH cung cấp cho HS những kiến

thức thuộc các mặt của đời sống xã hội và liên quan đến kiến thức nhiều môn học

khác Vì vậy, việc vận dụng kiến thức các môn học có liên quan đến lịch sử để hiểu sâu sắc, toàn diện kiến thức lịch sử là một nội dung cơ bản của nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử”.[8; 20] Trong bài viết này, tác giả cũng đưa ra một số

phương pháp vận dụng kiến thức liên môn trong các vấn đề kinh tế, khoa học và kĩ thuật trong chương trình lịch sử ở trường PTTH theo nguyên tắc liên môn

Những công trình nghiên cứu trên đều thấy được tầm quan trọng của dạy học liên môn trong quá trình dạy học nói chung và trong dạy học lịch sử nói riêng Có một số công trình đã đưa ra được một số biện pháp khi vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử Tuy nhiên, chưa có công trình nào đề cập tới những biện pháp cụ thể vận dụng tất cả các kiến thức theo phương pháp liên môn, cũng như vận

dụng nó vào dạy học “ Lịch sử thế giới cổ, trung đại ” (lớp 10 THPT chương trình

chuẩn) Chính vì vậy đề tài này tôi muốn nghiên cứu về phương pháp liên môn để

vận dụng nó trong quá trình dạy học lịch sử

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn đề tài khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử, đề xuất các biện pháp nâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT, theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh Đề tài chỉ rõ những yêu cầu và phương pháp luận khi vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

- Đề xuất các biện pháp vận dụng phương pháp liên môn theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh góp phần nâng cao hiệu quả DHLS ở trường THPT

3.3 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài tìm hiểu và đưa ra một số biện pháp vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS về “Lịch sử thế giới cổ, trung đại”

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

- Nghiên cứu các nguồn tư liệu của các tác giả nghiên cứu về giáo dục học, lí

luận dạy học, giáo dục lịch sử

- Tư liệu từ các sách chuyên khảo: Những mẩu chuyện lịch sử thế giới, Lịch

sử văn hóa thế giới cổ trung đại…

- Tư liệu văn bia

- Tư liệu báo, tạp chí giáo dục

- Tư liệu hình ảnh

- Luận văn cao học…

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong khi giải quyết vấn đề, tôi có sử dụng các phương pháp lịch sử, phương pháp giáo dục học, các phương pháp lí thuyết Tôi sử dụng chủ yếu những phương

pháp nghiên cứu khoa học giáo dục sau:

- Nghiên cứu các nguồn tài liệu về tâm lí học, giáo dục học … đặc biệt là lí luận dạy học bộ môn liên quan đến vận dụng phương pháp liên môn nói chung và vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử nói riêng và các tài liệu có liên quan khác

- Điều tra cơ bản, với những phương pháp định lượng định tính thích hợp, so sánh đối chiếu lịch sử với các môn khác

- Sử dụng toán học thống kê, tập hợp xử lí số liệu đã thu được để phân tích, nhận xét, rút ra kết luận

5 Đóng góp của khóa luận

- Lí luận: Làm phong phú thêm lí luận dạy học bộ môn về sử dụng các loại kiến thức ở các bộ môn trong nhà trường vào DHLS ở trường phổ thông; giúp

chúng tôi nâng cao trình độ lí luận dạy học, nhất là các biện pháp vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học môn Lịch sử

- Thực tiễn: Giúp cho giáo viên (GV) cũng như học sinh hiểu rõ tầm quan trọng của vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học nói chung và trong DHLS nói riêng Đặc biệt, đây là nguồn kiến thức đặc biệt cũng như kinh nghiệm quý báu

để tôi vận dụng trong quá trình dạy học của bản thân trong quá trình học tập và sau khi tốt nghiệp

6 Bố cục

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, khóa luận gồm hai chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp liên môn

trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Chương 2 Một số biện pháp vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học

Lịch sử thế giới cổ, trung đại lớp 10 THPT – chương trình chuẩn

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP

LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 1.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1.1 Một số khái niệm có liên quan đến đề tài

 Khái niệm kiến thức liên môn

Bộ môn lịch sử ở trường phổ thông cung cấp cho học sinh những tri thức về nhiều lĩnh vực của đời sống, xã hội trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc và thế giới Vì vậy, kiến thức lịch sử không chỉ liên quan đến tri thức về khoa học xã hội mà cả về khoa học tự nhiên

Mối liên hệ giữa các môn, các khóa trình được thể hiện trong các bài, đặc biệt các bài về cách mạng, về văn hóa, khoa học Vấn đề quan trọng nhất của dạy học liên môn là tìm những khái niệm, những tư tưởng chung có trong môn học Những kiến thức được đề cập đến các môn học đó bổ sung cho nhau, làm sáng rõ hơn kiến thức mà học sinh học được trong mỗi môn học Có như vậy học sinh nắm kiến thức mới vững chắc và việc giáo dục tư tưởng thông qua môn học mới có kết quả

Đối với học sinh, kiến thức liên môn giúp các em nhận thức sự phát triển của

xã hội một cách liên tục, thống nhất, hiểu được tính toàn diện của lịch sử Điều này khắc phục được tình trạng rời rạc, tản mạn trong kiến thức của học sinh Nắm được mối liên hệ kiến thức giữa các môn học, tính hệ thống giữa các tri thức lịch sử sẽ giúp học sinh có khả năng phân tích các sự kiện, tìm ra bản chất, quy luật chi phối

sự phát triển của lịch sử

Như vậy, kiến thức liên môn là mối liên hệ kiến thức giữa các môn học Sử dụng kiến thức liên môn bằng con đường tích hợp những nội dung kiến thức từ một

số môn học để làm rõ kiến thức của một số môn học nào đó

Kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử là kiến thức giữa các môn học có cùng tư tưởng, quan điểm Nắm được mối liên hệ giữa kiến thức của các môn có liên quan, tính hệ thống của tri thức lịch sử sẽ giúp cho học sinh có khả năng phân tích các sự kiện, tìm ra bản chất, quy luật chi phối sự phát triển của lịch sử

 Khái niệm liên môn

Quan điểm của Xavier Roegier – Phó giám đốc Văn phòng Công nghệ Giáo dục và Đào tạo (BIEF), tác giả cuốn sách “Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế

nào để phát triển các năng lực ở nhà trường” Ông cho rằng: “Quan điểm liên

môn hay tích hợp giữa các môn học mà nội dung là vận dụng các thông tin lấy từ nhiều môn học khác nhau để giải quyết một vấn đề”.[16; 232] Ông nhấn mạnh

“quan điểm liên môn được thể hiện bằng những ứng dụng chung cho nhiều môn

hoặc bằng sự phối hợp các quá trình học tập của nhiều bộ môn, sự phối hợp này thực hiện bằng cách theo đuổi một mục tiêu tích hợp duy nhất” Quan điểm “liên môn”: đề xuất những tình huống chỉ có thể được tiếp cận một cách hợp lí qua sự soi

sáng của nhiều môn học Đồng thời nhấn mạnh sự liên kết giữa các môn học làm cho chúng tích hợp với nhau để giải quyết một tình huống cho trước, các quá trình học tập có sự kết hợp với nhau xung quanh những vấn đề phải giải quyết chứ không được rời rạc

 Khái niệm dạy học liên môn

Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng, đây được coi là quan niệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục Dạy học liên môn là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa các môn học với môn Lịch sử, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học, tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau

 Khái niệm nguyên tắc liên môn

Nguyên tắc liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong quá trình dạy học nói chung và quá trình dạy học lịch sử nói riêng Nguyên tắc này đề cập tới mối liên hệ giữa các môn học trong nhà trường nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học

1.1.2 Cơ sở xuất phát của đề tài

1.1.2.1 Chương trình đổi mới toàn diện Giáo dục sau 2015

Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế (Chương trình hành động); việc thành lập Ủy ban quốc gia Đổi mới giáo dục và đào tạo; Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2015

Dự thảo Chương trình hành động có các nội dung lớn, gồm mục đích, những nhiệm vụ chủ yếu và tổ chức thực hiện Mục đích của dự thảo Chương trình hành động nêu rõ: xác định những nhiệm vụ chủ yếu để các bộ, ngành, địa phương, tổ chức thực hiện thành công mục tiêu của Nghị quyết 29 nhằm đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Chương trình hành động còn là căn cứ để các bộ, ngành, địa phương xây dựng kế hoạch hành động theo chức năng, nhiệm vụ của mình để chỉ đạo, tổ chức triển khai thực hiện, kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện Nghị quyết 29

Dự thảo Chương trình hành động đề ra các nhiệm vụ chủ yếu: Tổ chức truyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức của các cấp ủy đảng, chính quyền, ban, ngành, đoàn thể và cộng đồng xã hội về vai trò lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đối với quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; nâng cao nhận thức về vai trò quyết định chất lượng giáo dục và đào tạo của đội ngũ nhà giáo, cũng như cán bộ quản lý giáo dục

Đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ chương trình giáo dục tất cả các bậc học, ngành học theo yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực người học; đổi mới căn bản hình thức và phương pháp kiểm tra, thi và đánh giá chất lượng giáo dục, bảo đảm trung thực, khách quan theo yêu cầu phát triển năng lực, phẩm chất người học; hoàn thiện

hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập; phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục và đào tạo; đổi mới chính sách, cơ chế tài chính; tăng cường cơ sở vật chất, huy động sự tham gia đóng góp của toàn xã hội, nâng cao hiệu quả đầu tư để phát triển giáo dục; chủ động hội nhập và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế trong giáo dục, đào tạo

Dự thảo Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2015 có ba phần gồm: mục tiêu đề án; phạm vi và nhiệm vụ của đề án; nội dung đề án

Trong phần ba của đề án đã xác định rõ các nội dung về định hướng đổi mới chương trình, sách giáo khoa như quán triệt quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về đổi mới giáo dục nói chung và đổi mới chương trình, sách giáo khoa nói riêng; cấu trúc, nội dung chương trình, sách giáo khoa phải đảm bảo chuẩn hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và đảm bảo tính chỉnh thể, linh hoạt, thống nhất trong và giữa các cấp học; đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục nhằm phát triển phẩm chất và năng lực học sinh; đổi mới hình thức và phương pháp đánh giá chất lượng giáo dục theo yêu cầu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

Các giải pháp thực hiện đề án gồm chuẩn bị điều kiện để xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa; xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa thử nghiệm; biên soạn tài liệu hướng dẫn, hỗ trợ dạy và học; thực hiện chương trình

và sách giáo khoa mới; tuyên truyền về đổi mới chương trình và sách giáo khoa…

1.1.2.2 Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay

 Về mặt kiến thức:

Học tập lịch sử ở trường phổ thông giúp học sinh có biểu tượng chân thực về

quá khứ Nhận thức được những kiến thức cơ bản: sự kiện lịch sử, không gian, thời gian, nhân vật tiêu biểu…biết được quá trình phát triển của xã hội loài người, qua

đó hình thành khái niệm, rút ra quy luật phát triển của xã hội loài người Trên cơ sở nắm được những sự kiện cơ bản, với những biểu tượng chân thực học sinh sẽ hiểu được bản chất của sự kiện lịch sử, những mối liện hệ bên trong hay bên ngoài sự kiện, thông qua các hoạt động tư duy, học sinh sẽ không chỉ dừng lại ở việc biết mà còn hiểu lịch sử một cách chân thực như nó từng xảy ra

 Về kĩ năng:

Dạy học lịch sử nhằm phát triển năng lực tư duy biện chứng trong nhận thức

và hành động, hình thành khả năng nhận thức tích cực sáng tạo, biết phân tích, đánh

giá, liên hệ…Kĩ năng học tập và thực hành bộ môn Biết vận dụng những kiến thức

đã học vào cuộc sống

 Về thái độ

Giáo dục cho học sinh quan điểm, tư tưởng, lập trường, giáo dục phẩm chất đạo đức, nhân cách, tình cảm thông qua học tập lịch sử Xuất phát từ quan điểm

“dạy chữ để dạy người”, tri thức lịch sử không chỉ có tác dụng giáo dục trí tuệ mà

còn giáo dục cả tư tưởng tình cảm, góp phần đào tạo con người Việt Nam toàn diện Giáo dục lòng yêu tổ quốc xã hội chủ nghĩa, lòng yêu quê hương đất nước, trong lao động cũng như trong đấu tranh bảo vệ tổ quốc

Tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc, đấu tranh cho độc lập, tự do, văn minh, tiến bộ xã hội Niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc, dù cho trong tiến trình lịch sử có những bước quanh co, khúc khuỷu

Có ý thức công dân, sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ của mình đối với đất nước

Có ý thức bảo vệ và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc

Như vậy, mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông là cung cấp kiến thức

cơ bản, có hệ thống về sự phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người Trên cơ sở đó giáo dục tư tưởng tình cảm, lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lý tưởng dân tộc và chủ nghĩa xã hội, rèn luyện năng lực tư duy và thực hành Thực hiện hoàn chỉnh các nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng và phát triển

Việc nhận thức mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông không chỉ dừng lại ở mặt lí luận mà còn được quán triệt trong nội dung và phương pháp dạy học Trong đó, vận dụng phương pháp liên môn trong giảng dạy là một trong những biện pháp rất hữu hiệu trong hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử để thực hiện mục tiêu trên

1.1.2.3 Yêu cầu đổi mới dạy học lịch sử

Hiện nay cùng với việc đổi mới nội dung việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử trở thành một yêu cầu cấp thiết để nâng cao chất lượng giáo dục Việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử phải quán triệt mục tiêu môn học: tích cực hóa việc dạy và học, thực hiện các phương pháp để liên môn Việc đổi mới phương

pháp dạy học lịch sử lấy “học sinh làm trung tâm” theo hướng phát huy tính tích

cực của học sinh đòi hỏi phải gây hứng thú học tập ở các em, là cơ sở để các em tích cực, chủ động độc lập sáng tạo trong quá trình lĩnh hội kiến thức Để gây hứng thú học tập lịch sử cho học sinh thì phương pháp có hiệu quả rất cao: vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử

Đổi mới phương pháp dạy học nên hiểu ở đây là sự biến đổi của những thao tác biện pháp sư phạm, những nguyên tắc dạy học một cách linh hoạt cho phù hợp với điều kiện của hiện tại Nó là sự kế thừa có chọn lọc chứ không phải là sự phủ nhận sạch trơn những gì đã có trước đó Như vậy chúng ta có thể thấy sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp dạy – học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng Vậy làm thế nào để đổi mới phương pháp dạy học lịch sử hiệu quả? Đây là công việc đòi hỏi phải có kế hoạch cụ thể và thời gian lâu dài chứ không thể thực hiện trong ngày một ngày hai

1.1.3 Sự cần thiết phải vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học nói chung và trong DHLS ở trường phổ thông nói riêng

Phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử xuất phát từ những đặc trưng của khoa học lịch sử như tính cụ thể, tính hệ thống, tính toàn diện Bộ môn lịch sử ở trường phổ thông cung cấp cho học sinh một khối lượng tri thức lớn thuộc nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội Lịch sử sẽ cụ thể hơn, sinh động hơn nếu được các khoa học khác hỗ trợ nhất là các môn gần gũi với lịch sử như văn học địa lý, chính trị…Đối với việc học lịch sử ở trường phổ thông liên môn có vai trò to lớn làm cho bài giảng lịch sử trở nên sinh động phong phú, hấp dẫn thuyết phục và gây hứng thú học tập cho học sinh Sự cần thiết phải vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử được một số nhà qiáo dục lịch sử khẳng định như sau:

Trong bài viết “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa

trong dạy học lịch sử PTTH” Trần Văn Thụ có viết: “Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng của quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông Nguyên tắc liên môn cần được quán triệt trong khi giảng dạy các loại bài lịch sử, đặc biệt các vấn đề văn hóa, khoa học kĩ thuật, kinh tế nguyên tắc liên môn trong

dạy lịch sử cần phải được coi trọng, nhất là đối với các môn học gần gũi như văn học địa lí, chính trị”.[33; 13]

Bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông cung cấp cho học sinh những tri thức về nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội trong quá trình phát triển của lịch sử dân tộc và thế giới Lịch sử xã hội loài người là tổng thể thống nhất bao gồm tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Việc nắm vững những sự kiện, quá trình lịch

sử đòi hỏi phải nắm kiến thức liên quan đến khoa học tư nhiên và khoa học xã hội

Vì vậy, Lịch sử liên quan đến cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Cho nên cần phải dạy học liên môn trong học tập Lịch sử để có thể hoàn thành đúng được mục tiêu của môn học

1.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS

1.1.4.1 Vai trò

Dạy học lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức, hiện tượng nhân vật lịch sử Vận dụng phương pháp liên môn trong giờ học lịch sử THPT trong giờ học lịch sử có vai trò đổi mới phương pháp dạy học lịch sử góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả dạy học Cụ thể của vai trò đó được thể hiện như sau:

Việc vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử, giúp nâng cao trình độ hiểu biết về các môn học khác trong nhà trường phổ thông cho giáo viên lịch sử Mặt khác nâng cao trình độ vận dụng các phương pháp dạy học vào dạy học lịch sử

Hơn thế nữa đối với giáo viên, đây cũng là một biện pháp hiệu quả để nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả dạy học lịch sử Điều này được thể hiện ở chỗ: Tiết kiệm được thời gian trong quá trình lên lớp; Giúp cho học sinh hiểu sâu hơn bài học, trên cơ sở kiến thức đã học, có tác dụng gây hứng thú học tập và giờ học được thể hiện qua hành động suy nghĩ của học sinh cao hơn về nhận thức các sự kiện, hiện tượng lịch sử, từ đó hiểu được những khái niệm lịch sử cụ thể và sẽ thể hiện hành động của mình trong cuộc sống hiện tại Nâng cao chất lượng truyền thụ kiến thức, mỗi môn học (trong đó có môn Lịch sử) có cấu tạo đặc biệt của hệ thống kiến thức: Những sự kiện hiện tượng, nhân vật, khái niệm, quy luật, bài học… tất cả

được trình bày trong mối liên hệ logic đặc biệt Hệ thống kiến thức này được hình thành mối liên hệ bên trong môn học

Đồng thời nó cũng giúp giáo viên hiểu rõ mối quan hệ giữa môn Lịch sử và các bộ môn khác trong nhà trường phổ thông Nó bồi dưỡng quan điểm biện chứng, cách nhìn sự vật hiện tượng trong mối liên hệ toàn vẹn

Vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử đã hệ thống hóa kiến thức và giúp học sinh liên tưởng các kiến thức tiếp thu Việc vận dụng các kiến thức

đã học vào nhận thức các kiến thức mới làm cho học sinh hình thành quan điểm toàn diện đối với xã hội, khắc sâu kiến thức và rèn luyện kĩ năng vận dụng những kiến thức này Người học tự biến đổi kiến thức bằng cách tích hợp các kiến thức từ các nguồn khác nhau biến nó thành cái của mình Việc vận dụng các kiến thức đã học vào nhận thức các kiến thức mới làm cho học sinh hình thành quan điểm toàn diện đối với xã hội, khắc sâu kiến thức và rèn luyện kĩ năng vận dụng những kiến thức nàyvào học các bộ môn khác cũng như trong cuộc sống

Hơn thế nữa, vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử giúp tiết kiệm thời gian, gây hứng thú học tập và tư duy hệ thống cho học sinh, giúp các em phát huy tư duy độc lập, phát triển ngôn ngữ Bồi dưỡng và rèn luyện phương pháp

tư duy khoa học cho học sinh, mỗi môn học có phương pháp nghiên cứu riêng, nắm được phương pháp nghiên cứu của môn học này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập nghiên cứu các môn học kế cận

Thực tế dạy học Lịch sử chúng minh sử dụng kiến thức cũ có liên quan đến hiểu kiến thức mới đang học tạo cho học sinh những hứng thú suy nghĩ, động não trong quá trình lên lớp

1.1.4.2 Ý nghĩa

Vận dụng phương pháp liên môn trong dạy – học lịch sử là một trong những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học Nó cũng có ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dục tư tưởng đạo đức lí tưởng cho học sinh, góp phần hoàn thiện nhân cách cho các em Ý nghĩa đó được thể hiện trên ba mặt sau:

Thứ nhất là về mặt kiến thức: Vận dụng phương pháp liên môn giúp học sinh

khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinh động, tạo biểu tượng chân thực về các sự kiện, hiện tượng lịch sử Lịch sử bắt đầu từ khi xã hội và con người xuất hiện Những biểu hiện về điều kiện tự nhiên, bối cảnh lịch sử, sự phát triển kinh tế các thời kì rất cần cho việc học tập Lịch sử Ví dụ: Học sinh phải sử dụng các kiến thức về địa lí để hiểu rõ các quốc gia cổ đại ra đời như thế nào? Để hiểu sâu cắc câu nói: “Ai Cập là tặng phẩm của sông Nin” khi học bài Ai Cập Cổ đại”, học sinh phải

sử dụng kiến thức về địa lí tự nhiên của Ai Cập – dòng sông Nin làm cho lưu vực ven sông trở thành đồng bằng phì nhiêu, đất xốp Nhờ đất xốp mà với công cụ kim loại chưa cứng, chưa sắc vẫn có thể canh tác để có của thừa, dẫn tới sự phân hóa giàu nghèo, phân chia giai cấp rồi xuất hiện Nhà nước Hay khi học về “Hy Lạp cổ đại” học sinh dựa vào kiến thức địa lí nói về điều kiện tự nhiên của Hy Lạp – đồi núi không thuận lợi cho Nông nghiệp; sông biển, trời êm ả, trong xanh thuận lợi cho việc đi thuyền; do đó thương nghiệp, thủ công nghiệp phát triển sớm Xã hội chiếm hữu nô lệ ra đời trong điều kiện như vậy

Thứ hai là về mặt thái độ: Việc vận dụng kiến thức liên môn trong dạy – học

Lịch sử góp phần khơi dậy trong trái tim học sinh những cảm xúc như lòng yêu ghét, khâm phục tự hào hay có thái độ phê phán những quan điểm sai trái Cũng với tác phẩm Tắt Đèn của Ngô Tất Tố, từ việc hiểu những thuế, những sưu mà nhân dân phải gánh chịu sẽ hình thành cho học sinh sự đồng cảm sâu sắc cho tình cảnh người nông dân Việt Nam, làm việc cực nhọc “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” nhưng vẫn không đủ sống, mà chúng tôi nghĩ là bằng ngôn từ của mình giáo viên khó có thể khắc họa hết những tủi nhục, những cay đắng mà người dân phải gánh chịu

Thứ ba về mặt kĩ năng: Hình thành kĩ năng kĩ xảo Việc vận dụng nguyên tắc

lên môn giúp học sinh phát triển một số kĩ năng học tập cơ bản của bộ môn như: kĩ năng phân tích, đánh giá, nhận xét Hơn thế nữa là khả năng biết di chuyển kiến thức đã học vào nhận thức kiến thức mới Dạy học theo phương pháp liên môn tạo điều kiện để các em nắm vững mối quan hệ liên hệ giữa các môn học, tính hệ thống các tri thức lịch sử, nhờ đó các em có khả năng phân tích các sự kiện tìm ra bản chất, quy luật chi phối sự phát triển của lịch sử Ví dụ các Giáo viên có thể sủ dụng

hình ảnh trong vật lí để nói về diễn biến của cách mạng tư sản Anh: Cách mạng tư sản Anh được ví như con lắc đơn Như vậy các em có thể liên tưởng đến kiến thức Vật lí về con lắc đơn để có thể hiểu về cách mạng tư sản Anh Như vậy là cách mạng Anh khi đã lên đến đỉnh cao của việc vua Sác – lơ I bị sử chém thì sau đó cách mạng lại bị đi xuống gần như trở về điểm xuất phát của nó với việc thiết lập chế độ quân chủ lập hiến

Như vậy chúng ta có thể thấy vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học nói chung và trong dạy học Lịch sử nói riêng có vai trò và ý nghĩa rất quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học

1.1.5 Một số yêu cầu khi vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch

sử ở trường phổ thông

• Phát huy tính tích cực của học sinh

HS không chỉ chăm chú tập trung học bài mà còn hăng hái trả lời câu hỏi của giáo viên đưa ra, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi về những vấn đề chưa hiểu rõ Nếu học sinh hứng thú với môn học, các em sẽ có nhu cầu học để biết, để làm việc, để chung sống để tự khẳng định mình và có nhu cầu học thường xuyên, học suốt đời

Trước hết nội dung bài học: Để gây được hứng thú học tập thì trước hết nội dung bài học phải hay, phong phú, sâu sắc Nội dung bài học không nặng nề mà phải nhẹ nhàng và hấp dẫn như một câu chuyện lịch sử có như vậy bài học mới lôi cuốn được học sinh Trên cơ ấy tiến hành giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức và khả năng nhận thức, hành động của học sinh.nội dung bài học còn phải mang tính chất khám phá, kích thích tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh Nghĩa là nội dung bài học không phải là các tri thức đã được xác định sẵn, rõ ràng, mạch lạc

mà phần chủ yếu của nội dung bài học là các hoạt động đề ra cho học sinh, nêu nhiệm vụ nhận thức và hành động nhưng chưa có lời giải dưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên học sinh sẽ tìm tòi, phát hiện, khám phá những điều phải học Giáo viên phải vận dụng đúng phương pháp dạy học bộ môn, đặc biệt là phương pháp dạy học cần đa dạng, phong phú và phát huy được tính tích cực của học sinh Thầy phải biết hướng dẫn người học phát hiện vấn đề, đặt ra các giả thuyết và so sánh, sử dụng những kiến thức và biết tổng hợp từ nhiều môn học (kiến

thức liên môn) để đưa ra một giải pháp mới cho vấn đề đã biết và cuối cùng biết kiểm nghiệm, đánh giá giải pháp đó

Như vậy, để phát huy tính tích của học sinh trong học tập lịch sử giáo viên cần

có phương pháp dạy học tích cực, linh hoạt, sáng tạo, truyền thống kết hợp với hiện đại “ học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lí luận gắn liền với thực tiễn ”

• Phục vụ kiến thức cơ bản

Giáo viên cần nắm vững kiến thức chuyên môn, bên cạnh đó nắm vững kiến thức các môn học có liên quan đến bộ môn và vận dụng một cách khoa học và điển hình của từng sự kiện hiện tượng Vận dụng phương pháp liên môn là sử dụng kiến thức các môn học có liên quan đến môn học để góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả bộ môn Lịch sử Tuy nhiên, những kiến thức vận dụng cần đảm bảo tính khoa học và cơ bản Chúng cần được chọn lọc và vận dụng một cách có hiệu quả Tránh việc quá ôm đồm kiến thức mất tập trung trọng tâm của bài học nội dung bài học phải đảm bảo tính khoa học; tính cơ bản, toàn diện, có hệ thống, gắn với thực tiễn, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi Trên cơ ấy tiến hành giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức và khả năng nhận thức, hành động của học sinh

• Phù hợp với quan điểm tư tưởng

GV phải có quan niệm đúng về phương pháp liên môn trong DHLS, đảm bảo tính Đảng của sử học macxit Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về sử học Vận dụng linh hoạt các phương pháp phù hợp với điều kiện HS và GV, đảm bảo tính vừa sức với HS Có nhiều phương pháp dạy học liên môn theo những mức độ khác nhau:

GV nêu tài liệu liên môn; GV liệt kê nhắc lại kiến thức; HS nhớ và vận dụng kiến thức liên môn trong tiếp thu kiến thức mới

• Đổi mới phương pháp dạy học

GV phải khai thác được kiến thức từ các môn học khác trong nhà trường phổ thông để tạo hứng thú học tập cho HS Trong khi thực hiện phương pháp liên môn

để tích hợp các kiến thức của nhiều môn học trong DHLS, chúng ta cần đảm bảo chức năng, nhiệm vụ, nội dung, đặc trưng của bộ môn Các vấn đề về Văn học, Nghệ thuật, Khoa học…được tìm hiểu ở góc độ LS - một sự kiện thể hiện sự phát

triển của xã hội và có tác động đối với LS Trong khuôn khổ giờ học LS không thể

và không cần thiết đi sâu vào nội dung kiến thức của các môn học này Vận dụng phải tạo điều kiện thuận lợi cho HS lĩnh hội kiến thức cơ bản theo hướng tích cực nhất Phải đạt được mục tiêu phát triển các kĩ năng phân tích đánh giá sự kiện cho

HS GV phải vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học khác nhau khi sử dụng kiến thức liên môn GV phải chuẩn bị tốt, thường xuyên trau dồi kiến thức, học hỏi kinh nghiệm của bạn bè và đồng nghiệp GV phải xác định được đúng nội dung kiến thức liên môn để vận dụng đảm bảo thời gian cho tiết học

1.1.6 Các mức độ tích hợp, liên môn trong DHLS ở trường phổ thông

1.1.6.1 Tích hợp liên môn trong nội bộ môn học, kiến thức lịch sử

Tích hợp trong nội bộ môn học: Tích hợp những nội dung của các phân môn, các lĩnh vực nội dung môn thuộc cùng một môn học theo những chủ đề, chương, bài

cụ thể nhất định Chương trình môn Lịch sử ở trường phổ thông cung cấp những sựu kiện cơ bản trong tiến trình lịch sử thế giới và dân tộc Toàn bộ nội dung chương trình được phân chia thành các chương, các bài, các phần cụ thể Trong quá trình dạy học, giáo viên luôn phải tính đến mối quan hệ chặt chẽ giữa các chương, các bài, các phần để giúp cho học sinh hình thành kiến thức một cách có hệ thống Trong môn Lịch sử, tích hợp kiến thức lịch sử thế giới, Lịch sử Việt Nam và Lịch

sử địa phương trong cùng một bài học Ví dụ: Dạy về Tổng khởi nghĩa tháng Tám ở Việt Nam: kiến thức Lịch sử thế giới có trong Thời cơ cách mạng; trong diễn biến khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước, GV đề cập đến khởi nghĩa giành chính

ở địa phương

Tích hợp kiến thức cũ để hình thành kiến thức mới: Đối với môn lịch sử, khâu kiểm tra bài cũ luôn quan trọng Giáo viên sẽ đặt những câu hỏi mang tính tích hợp buộc học sinh phải trả lời, qua đó đánh giá được tình hình học tập, cũng như trình

độ tư duy của học sinh Khi vào bài mới, giáo viên có thể khơi gợi sự chú ý của các

em bằng các câu hỏi nêu vấn đề, bài tập nhỏ liên quan đến nội dung cần học để kích thích trí tò mò và tạo tâm thế đón chờ bài học cho các em Do các bài trong phần lịch sử thế giới, lịch sử Việt Nam…được biên soạn theo hướng tích hợp kiến thức một cách cao độ nên trong quá trình dạy học, giáo viên nên chọn lựa nội dung tích

hợp hợp lí, làm rõ vấn đề đang dạy trong khuôn khổ thời lượng cho phép, phù hợp với trình độ của học sinh và tầm hiểu biết của học sinh Trong khi dạy bài mới, giáo viên cần liên hệ kiến thức ở bài học trước để ứng dụng vào bài học, tích hợp theo trục dọc giúp HS hồi cố, nhớ lại những kiến thức đã học, tạo điều kiện cho việc hình thành tri thức mới

Lịch sử cận hiện đại Việt Nam và Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là hai chuyên ngành có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Ví dụ, vận dụng những kiến thức lịch sử thế giới và Việt Nam giai đoạn cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX làm sáng tỏ điều kiện lịch sử, quá trình ra đời tất yếu của Đảng Cộng sản Việt Nam

1.1.6.2 Tích hợp liên môn trong dạy học lịch sử

Tich hợp liên môn trong môn Lịch sử là hình thức liên kết những kiến thức giao thoa với môn Lịch sử như Ngữ văn, Địa lí, Tin học, Giáo dục công dân Rèn luyện kĩ năng sống, Giáo dục bảo vệ di sản văn hóa địa phương… để học sinh tiếp thu kiến thức, biết vận dụng kiến thức lịch sử vào cuộc sống và ngược lại từ cuộc sống để giải quyết các vấn đề liên quan đến lịch sử…Chú trọng giảng dạy tích hợp liên môn học nhằm làm cho kiến thức các môn học bổ sung cho nhau, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn các sự kiện đã học

Lịch sử và ngôn ngữ: Trong quá rính dạy học lịch sử, chúng ta rèn luyện cho học sinh khả năng hiểu, cách diễn đạt một sự kiện hay một vấn đề của lịch sử

Lịch sử và Kinh tế: một số quy luật kinh tế ứng dụng trong nghiên cứu và giảng dạy Lịch sử

Lịch sử và Triết học: vận dụng các quy luật chung và các phạm trù triết học trong nghiên cứu và giảng dạy Lịch sử

Lịch sử và Văn học: Các tác phẩm văn học trình bày những nét đặc trưng của các hiện tượng kinh tế, chính trị, những quy luật của đời sống xã hội Văn học và sử học có mối liên khăng khít Văn học phản ánh lịch sử bằng công cụ và phương pháp riêng của nó

Lịch sử và Toán học: áp dụng một số phương pháp toán học trong nghiên cứu

và giảng dạy Lịch sử phổ thong như toán thống kê, đồ thị, logic toán…; trình bày các thành tựu về toán học trong dạy học các bài có nội dung về văn hóa

Lịch sử và Địa lí: nhiều kiến thức địa lí tự nhiên, kinh tế, chính trị, văn hóa giúp rất nhiều cho việc học tập và giảng dạy lịch sử, như làm rõ vị trí chiến lược của một số địa quân sự, so sánh lực lượng về diện tích, dân số, trình độ phát triển kinh

tế giữa hai bên tham chiến; lợi dụng chế độ thủy triều, thời tiết trong một trận đánh; khai thác những nét tương đồng về văn hóa, về khu vực trong quan hệ quốc tế…

1.1.6.3 Tích hợp xuyên môn trong dạy học lịch sử

Cách tiếp cận những vấn đề từ cuộc sống thực và có ý nghĩa đối với HS mà không xuất phát từ các khoa học tương ứng với môn học, từ đó xây dựng nên các môn học mới khác với môn học truyền thống Cách tiếp cận này bắt đầu từ ngữ cảnh cuộc sống thực (real – life context) Điều quan tâm nhất ở đây chính là sự phù hợp đối với HS

VD: Xuất phát từ bối cảnh “Ô nhiễm môi trường biển”, nhà trường đưa ra một chương trình tích hợp phong phú, HS lựa chọn các vấn đề về môi trường và tiến hành thu thập thông tin, nghiên cứu và đề xuất các biện pháp làm trong sạch môi trường biển

Trong phạm vi khóa luận, tôi vận dụng phương pháp tích hợp liên môn ở mức

độ thứ 2 - Tích hợp liên môn trong dạy học lịch sử

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.2.1 Thực trạng của việc dạy - học lịch sử hiện nay

Hiện nay trong quá trình dạy học chúng ta thấy tồn tại hai thực tiễn trái ngược

nhau:

Thực trạng tốt: Một số giáo viên giỏi, tâm huyết với nghề, có sự đầu tư

chuyên môn nắm vững kiến thức và lí luận bộ môn, biết sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học phù hợp với nội dung và thời lượng của một giờ học Cho nên khi tiến hành bài học lịch sử đã lôi cuốn được học sinh Kết quả là học sinh nắm vững kiến thức cơ bản, yêu thích môn học

Thực trạng chưa tốt: Hiện nay có rất nhiều giáo viên khi giảng, bài chỉ tóm tắt

nội dung sách giáo khoa hay phát thanh lại nguyên si Sách Giáo Khoa mà không có

sự đầu tư chuyên môn, không hiểu và không nắm vững được lí luận bộ môn Khi giảng bài không chú ý phát huy tư duy độc lập sáng tạo của học sinh, học sinh chỉ

việc đến lớp chép bài và ghi nhớ những kiến thức mà cô giảng, không cần phải động não suy nghĩ… dẫn đến tình trạng học sinh nghĩ môn Lịch sử là môn học thuộc lòng không cần đến tư duy Vì vậy, việc các em cho môn Lịch sử là môn học khô, khó và khổ là một điều dễ hiểu

1.2.2 Thực trạng vận dụng phương pháp liên môn trong dạy - học lịch sử ở trường phổ thông

Để biết được nhận thức của GV về thực tế vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử ở trường THPT, tôi tiến hành khảo sát, điều tra theo các nội dung cụ thể

Tôi thực hiện điều tra tại 5 trường THPT sau: Trung học phổ thông Lê Qúy Đôn (Nam Định), THPT Tiền Phong (Hà Nội), THPT Hải Hậu A (Nam Định), THPT Trung Gĩa (Hà Nội), THPT Trần Quốc Tuấn (Nam Định).Với tổng số 15 GV Sau khi tiến hành điều tra và xử lí số liệu bằng phương pháp định lượng tôi thu được kết quả đáng tin cậy, phản ánh trung thực việc dạy học lịch sử nói chung, việc sử dụng trong dạy học lịch sử nói riêng

* Về phía giáo viên

Bảng 1.1 Bảng điều tra về vận dụng phương pháp liên môn của giáo viên

trong dạy học lich sử ở trường THPT Câu hỏi điều tra Số lượng Tỉ lệ (%)

2 Thầy/Cô quan niệm như thế nào về vận dụng phương

pháp liên môn trong DHLS:

- Là phương pháp vận dụng kiến thức của các môn

học, khoa học khác trong DHLS góp phần nâng cao

hiệu quả bài học

- Là một trong những biện pháp đổi mới phương pháp

dạy học để nâng cao chất lượng DHLS

- Chỉ là nguyên tắc mang tính lí thuyết ít tính khả thi

trong DHLS có ý nghĩa như thế nào?

- Tạo thêm hứng thú học tập cho HS

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học bộ môn,

nâng cao hiệu quả dạy học

- Tiết kiệm thời gian trên lớp

- Giúp HS hiểu bài nhanh và nhớ lâu kiến thức

0 13.4

4 Theo Thầy/Cô, trong các môn học ở trường phổ

thông lịch sử là môn:

- Ít có khả năng vận dụng kiến thức liên môn vào dạy

học

- Có nhiều ưu điểm để vận dụng kiến thức liên môn

vào dạy học, nên rất cần thiết

- Không có khả năng vận dụng kiến thức liên môn vào

20

0

6 Thầy/Cô thường sử dụng kiến thức các môn nào là

chủ yếu khi vận dụng phương pháp liên môn trong

DHLS?

10 Thầy/Cô cảm nhận HS có thái độ như thế nào khi

tiết học có vận dụng phương pháp liên môn?

- Hứng thú, không khí lớp học trở nên sôi nổi hơn

0

Từ bảng thống kê trên, ta thấy: 86.7% giáo viên được hỏi quan niệm vận dụng phương pháp liên môn là phương pháp vận dụng kiến thức của các môn học, khoa học khác trong DHLS, góp phần nâng cao hiệu quả bài học Không có giáo viên nào quan niệm đây chỉ là phương pháp mang tính lí thuyết, ít tính khả thi trong DHLS Trong số 15 GV được hỏi thì có 11 người cho rằng vận dụng kiến thức liên môn trong DHLS tạo thêm hứng thú học tập cho HS, góp phần đổi mới phương pháp dạy học bộ môn, nâng cao hiệu quả dạy học Sau giờ học GV có vận dụng nguyên tắc dạy học liên môn trong DHLS, 73.3% GV nhận thấy HS hứng thú, không khí lớp học trở nên sôi nổi hơn, 20% GV thấy HS bình thường, 6.7% GV thấy HS không hứng thú Như vậy, ta có thể thấy các thầy/cô đều thấy được vị trí, vai trò và ý nghĩa của vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS nên 100% GV đồng tình rằng LS

là môn có nhiều ưu điểm để vận dụng kiến thức liên môn vào dạy học, đây là một công việc rất cần thiết Không có GV nào chưa từng vận dụng phương pháp dạy học liên môn trong DHLS

Tuy nhiên, do một số nguyên nhân như: tốn thời gian chuẩn bị, thiếu kiến thức liên môn để vận dụng và thiếu thiết bị dạy học cần thiết nên chỉ có 2 trong số GV được hỏi chiếm 13.3% sử dụng thường xuyên, 66.7% GV thỉnh thoảng sử dụng phương pháp liên môn trong DHLS, 20 % ít khi sử dụng và không có GV nào chưa từng sử dụng Những kiến thức liên môn các thầy cô sử dụng chủ yếu là thuộc các

môn khoa học xã hội, 100% đã từng vận dụng kiến thức các môn khoa học xã hội trong DHLS, nhưng chỉ có 13.3% GV từng sử dụng kiến thức các môn khoa học tự nhiên, và 26.7% GV đã sử dụng kiến thức Âm nhạc, Mĩ thuật vào DHLS Việc vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS là rất cần thiết, nhưng không phải bài nào, phần nào cũng có thể vận dụng Nó đòi hỏi sự hợp tác giữa GV, HS và nhà trường

Về phía học sinh

Để tìm hiểu sự hứng thú của HS với bộ môn Lịch sử nói chung, cảm nhận của

HS khi được học tập với việc vận dụng phương pháp liên môn Tôi đã tiến hành khảo sát, điều tra thực tiễn ở các trường như đã nói trên với 200 học sinh và thu được kết quả như sau:

Bảng 1.2 Bảng điều tra về tình hình học tập lịch sử của học sinh

Câu hỏi điều tra Số lượng Tỉ lệ (%)

2 Ở trường em, thầy/cô và các bạn quan niệm lịch sử

Là môn học có vai trò và ý nghĩa quan trọng vì nó

góp phần giáo dục thế hệ trẻ truyền thống yêu nước

của dân tộc nhưng ít được quan tâm

3 Qua các phương tiện đại chúng em biết gì về việc dạy

học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay?

Chất lượng của bộ môn Lịch sử ngày càng được cải

thiện, nhiều HS thích học lịch sử hơn trước

Chất lượng của bộ môn Lịch sử đã được cải thiện

nhưng chưa tương xứng với vị trí vai trò của bộ môn,

vẫn còn nhiều em chán học và điểm thi môn Lịch sử

20

140

10

70

thấp

Chất lượng của bộ môn Lịch sử rất thấp, HS không

thích học vì hầu hết các bài giảng của GV đều nhàm

chán khô khan

Chất lượng của bộ môn Lịch sử thấp do GV không

hướng dẫn HS phương pháp học tập chỉ giảng giải

qua loa và đọc chép

Mặc dù GV dạy lịch sử rất tâm huyết với nghề nhưng

vì xã hội quan niệm đây là “môn phụ” nên các em

không thích học, HS lớp 12 chỉ tập trung học khi

được thông báo là môn thi tốt nghiệp Mặc dù nhiều

người quan niệm là “môn phụ” nhiều HS vẫn thích

Câu 4 Qua các phương tiện đại chúng em biết gì về

phương pháp liên môn?

Là phương pháp vận dụng kiến thức của các môn học,

khoa học khác trong DHLS góp phần nâng cao hiệu

quả bài học

Là một trong những biện pháp đổi mới phương pháp

dạy học để nâng cao chất lượng DHLS

Chỉ là phương pháp mang tính lí thuyết ít tính khả thi

vận dụng kiến thức liên môn vào dạy học lịch sử không?

8 Trong những tiết học có vận dụng phương pháp liên

môn, em có cảm nhận như thế nào?

Học tập hứng thú, nhanh chóng hiểu bài hơn

Không khí lớp học trở nên sôi nổi thoải mái

Yêu thích bộ môn lịch sử hơn

Từ bảng thống kê chúng ta thấy: 85% HS được hỏi quan niệm LS là môn học

có vai trò và ý nhĩa quan trọng vì nó góp phần giáo dục thế hệ trẻ truyền thống yêu nước của dân tộc, nhưng ít được quan tâm, 5% HS cho rằng Lịch sử là môn học khô khan, khó học, khó nhớ và không có ích cho xã hội Qua các phương tiện thông tin đại chúng 70% HS được hỏi cho rằng: Chất lượng của bộ môn LS đã được cải thiện nhưng chưa tương xứng với vị trí vai trò của bộ môn, 10% HS cho rằng các em không thích học lịch sử vì GV không đổi mới phương pháp, bài giảng chỉ là bài tóm tắt SGK Có 166 HS tương ứng với 83% số HS được hỏi thỉnh thoảng được học những bài giảng có vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS, 17% ít khi được học Sau tiết học giáo viên vận dụng phương pháp dạy học liên môn trong DHLS, 90% HS thấy không khí lớp học trở nên sôi nổi hơn, 85% HS thấy hứng thú, nhanh hiểu bài hơn, hiểu kiến thức lịch sử sâu sắc hơn Tuy nhiên, vẫn chỉ có 15% HS thấy yêu thích môn LS bởi những tiết học đó còn quá ít, có 1% HS còn cảm thấy nhàm chán như trước

Như vậy, thông qua việc quan sát điều tra, vận dụng phương pháp liên môn là cần thiết trong dạy học lịch sử Nó góp phần đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng dạy học Đăc biệt, khi vận dụng phương pháp liên môn trong DHLS các thầy cô đều nhận thấy học sinh có thái độ tích cực và không khí lớp học sôi nổi hơn Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân nên những tiết học vận dụng phương pháp liên môn vẫn còn hạn chế

1.2.3 Nguyên nhân thực trạng và định hướng của việc vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Thực trạng của chất lượng dạy học cũng như hiệu quả dạy học lịch sử ngày càng giảm sút như vậy có xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân Trong đó phải kể đến những nguyên nhân chủ yếu sau:

Ở nhà trường hiện nay, tồn tại những quan niệm không đúng về bộ môn Lịch

sử Coi đây là môn phụ, vì vậy vấn đề đầu tư cơ sở vật chất cho bộ môn cũng như cho giáo viên dạy Lịch sử còn nhiều hạn chế Thời gian cho học tập bộ môn còn ít (có hiện tượng nếu không thi tốt nghiệp môn Lịch sử thì cắt xén chương trình) Trong khi các môn Văn, Toán, Hoá, Lý thời khoá biểu bố trí nhiều tiết trong tuần, thì môn Lịch sử giỏi lắm cũng chỉ được bố trí 1-2 tiết/tuần Về số tiết đã ít, còn thời gian học môn Sử thường được bố trí vào sau các môn học trên, không mấy khi được

bố trí vào đầu buổi học Khi mà học sinh đã được nạp đầy Văn, Toán, Lý, Hoá… vào đầu, còn đâu hơi sức để học sử nữa Vì coi là môn phụ nên sự đầu tư của Nhà nước cho việc xây dựng các bộ phim về lịch sử dân tộc Việt Nam chưa nhiều, phim

đã trình chiếu chưa hay

Nguyên nhân thứ hai cần kể đến là do nhu cầu của thị trường Hiện nay, nền giáo dục được thực hiện theo yêu cầu của thị trường Có nghĩa là nếu xã hội có xu thế cho ngành học nào thì nhà trường sẽ đào tạo những ngành học đó Ngay từ khi bước vào bậc THPT, đa số phụ huynh và học sinh đã xác định khối thi vào đại học

là A, B, D, rất ít em hướng theo khối C (Văn, Sử, Địa) Vì theo quan niệm của phụ huynh và HS thì khối A, B, D sau này sẽ kiếm được nhiều tiền, dễ xin việc hơn Cho nên môn Lịch sử không được coi trọng trong nhà trường phổ thông cũng như trong xã hội Dù các em có yêu thích bộ môn thì cũng bị gia đình ngăn cấm

Nguyên nhân thứ ba là từ phía giáo viên Việc đào tạo giáo viên Lịch sử cho các nhà trường phổ thông chưa đồng bộ Giáo viên phổ thông hiện nay được đào tạo

từ nhiều nguồn: ĐHSP Trung ương, ĐHSP vùng, địa phương, dân lập, ĐHQG … nhưng chưa được kiểm định chất lượng kĩ đầu ra Chương trình và chất lượng giữa các cơ sở đào tạo lại có nhiều khác biệt, nên chất lượng giáo viên không đồng đều Hiện nay, chất lượng đào tạo giáo viên còn kém cả về chuyên môn lẫn nghiệp vụ sư

phạm Chính vì vậy dẫn tới hiện tượng giáo viên phát thanh lại SGK, biến bài học lịch sử thành bài chính trị khá phổ biến

Cuối cùng, hiện tượng bảo thủ lạc hậu, chậm đổi mới về phương pháp dạy học của một bộ phận giáo viên có ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng bộ môn Phương pháp dạy học lịch sử hiện nay chủ yếu không có gì mới chủ yếu dạy chay, theo lối đọc chép

Từ những nguyên nhân vừa nêu trên, chúng ta không thể nói đâu là nguyên nhân chủ yếu đâu là nguyên nhân thứ yếu để giải quyết mà chúng ta chỉ có thể làm hết mình để thay đổi hiện trạng đáng buồn trên

Tiểu kết chương 1

1 Kết quả nghiên cứu về lí thuyết một số khái niệm có liên quan đến đề tài nói trên có khá nhiều quan điểm, nhưng thống nhất: Vận dụng các thông tin lấy từ môn học khác nhau để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học

Việc vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông là rất cần thiết để thực hiện mục tiêu môn học, phù hợp chương trình đổi mới giáo dục nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học

2 Kết quả khảo sát thực trạng vận dụng phương pháp liên môn trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông cho thấy:

Việc vận dụng phương pháp liên môn là rất cần thiết mang lại hiệu quả rất lớn Song chưa được quan tâm đúng mức, vận dụng còn rất hạn chế

Qua việc phân tích trên, chúng tôi thiết nghĩ cần phải vận dụng phương pháp liên môn nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Lich sử ở trường phổ thông