Sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa lịch sử ở trường THPT (phần lịch sử thế giới cận đại, lớp 10, chương trình chuẩn)

Vấn đề tổ chức hoạt động ngoại khoá còn đề cập một phần trong nhiều đề tài khoa học và các tạp chí như: “Tổ chức một số trò chơi trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 ở lớ

CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khoá luận này, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự động viên, giúp đỡ tận tình của cô giáo hướng dẫn, các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, gia đình và bạn bè tôi

Lời đầu tiên, cho phép tôi gửi lời cảm ơn chân thành tới TS Hoàng Thanh Tú - người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình thực

hiện khoá luận này

Và tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa, tập thể lớp 38C SP lịch sử, gia đình, bạn bè tôi đã luôn ở bên cạnh, động viên và ủng

hộ tôi trong thời gian qua

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tập thể giáo viên và học sinh trường THPT Lý Nhân Tông đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi thực nghiệm khoá luận này

Là một sinh viên, lần đầu tiên làm quen với một đề tài nghiên cứu khoa học ứng dụng nên bản thân không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Rất mong được sự đúng góp ý kiến chân thành của quý thầy cô và bạn bè để đề tài này được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5/2016

Sinh viên thực hiện

Hoàng Thị Yến

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của khoá luận 7

6 Cấu trúc của khóa luận 8

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 9

1.1.CƠ SỞ LÍ LUẬN 9

1.1.1Quan niệm về sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử ở trường THPT 9

1.1.1.1 Khái niệm trò chơi 9

1.1.1.2 Khái niệm hoạt động ngoại khóa 10

1.1.1.3 Ngoại khóa Lịch sử 11

1.1.1.4 Sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa Lịch sử 19

1.1.2 Vai trò của trò chơi như một hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong hoạt động ngoại khoá môn Lịch sử 20

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử ở trường THPT 21

1.1.4 Yêu cầu khi thiết kế và sử dụng trò chơi 22

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 24

1.2.1 Thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT 24

1.2.2 Thực trạng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa Lịch sử ở

trường THPT 28

TIỂU KẾT CHƯƠNG I 34

Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI (LỚP 10, CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT 35

2.1 VỊ TRÍ, MỤC TIÊU, NỘI DUNG PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ 10, CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN 35

2.2 XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ NGOẠI KHOÁ PHÙ HỢP 41

2.3 THIẾT KẾ MỘT SỐ TRÒ CHƠI PHÙ HỢP HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI 43

2.4 MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI 49

2.4.1 Sử dụng trò chơi trong trao đổi, thảo luận 49

2.4.2 Sử dụng trò chơi trong kể chuyện lịch sử 52

2.4.3 Sử dụng trò chơi trong dạ hội lịch sử 53

2.5 THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM 54

2.5.1 Mục đích của thử nghiệm sư phạm 54

2.5.2 Nội dung thử nghiệm sư phạm 54

2.5.3 Phương pháp tiến hành thử nghiệm sư phạm 55

2.5.4 Tiến hành thử nghiệm sư phạm 55

2.5.5 Kết quả thử nghiệm sư phạm 56

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 59

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 62

PHỤ LỤC 1

NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG KHOÁ LUẬN

sử đang thu hút sự chú ý của toàn xã hội

Xuất phát từ thực tế đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các ban ngành liên quan đã có những biện pháp để nâng cao hiệu quả dạy sử và học sử trong trường phổ thông Có rất nhiều cá nhân và tổ chức quan tâm đến vấn đề này, đặc biệt là những giáo viên trực tiếp dạy sử hiện nay cũng có những nỗ lực để tìm ra con đường , biện pháp nâng cao hiệu quả việc dạy và học lịch sử hiện nay

Tâm lí học lứa tuổi nghiên cứu về đối tượng học sinh trung học phổ thông cho rằng : đây là độ tuổi rất ưa thích các hoạt động tập thể Ở lứa tuổi này tri thức và nhân cách được hình thành một cách nhanh chóng qua các sinh hoạt tập thể Vì vậy, tổ chức các hoạt động ngoại khoá lịch sử bên cạnh các hoạt động nội khoá đã trở thành một yêu cầu không thể thiếu trong chương trình dạy học phổ thông Vấn đề đặt ra cho các nhà sư phạm đó là phải làm sao để có những hoạt động thiết thực, đáp ứng mục tiêu giáo dục và lại phải phù hợp với đối tượng học sinh

Việc tổ chức có hiệu quả những hoạt động ngoại khoá là một trong những phương cách để đáp ứng nguyên lí giáo dục “ học đi đôi với hành ”, “

lí luận gắn liền với thực tiễn ” Đó là con đường phù hợp để cho học sinh có điều kiện để phát huy khả năng sáng tạo, chủ động của mình Khi đó, vai trò tích cực của học sinh được phát huy, đồng thời cũng đáp ứng được đòi hỏi cấp thiết của quá trình đổi mới phương pháp dạy học “ lấy học sinh làm trung tâm ” Tuy nhiên ở một số trường trung học phổ thông vấn đề dạy học ngoại khoá chưa thực sự hiệu quả

Một trong những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng các giờ học ngoại khoá là sử dụng trò chơi Việc sử dụng trò chơi giúp cho học sinh nhớ lâu hơn tạo hứng thú cho học sinh, góp phần làm cho giờ học sôi nổi hơn… Vì vậy tôi muốn đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu về việc sử dụng trò chơi trong dạy học ngoại khoá lịch sử

Chính vì vậy tôi đã chọn đề tài “ Sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử ở trường THPT ( phần lịch sử thế giới cận đại, lớp 10, chương trình chuẩn)” là vấn đề nghiên cứu trong khoá luận của mình

động ngoại khóa môn lịch sử, hoạt động ngoại khoá tại các di tích lịch sử ở trường phổ thông và vai trò của hoạt động ngoại khoá môn lịch sử

Trên thế giới, hoạt động ngoại khoá rất được coi trọng ở nhà trường

phổ thông Tác giả N.G Đairi trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở

trường trung học”, NXB Giáo dục, Matxcơva, 1978 (tài liệu dịch) tác giả đã

nhấn mạnh nhiều đến “hoạt động ngoài lớp” trong môn lịch sử ở trường phổ thông và cho đó như là một phần không thể thiếu trong dạy học lịch sử Đồng thời, tác giả đề xuất một số nội dung cơ bản cũng như hình thức tổ chức của hoạt động này

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, NXB

Giáo dục, Matxcơva, 1972 (tài liệu dịch) đã đề cao vai trò của hoạt động ngoại khoá và chỉ rõ các hình thức tiến hành ngoại khoá như: đọc sách, tham gia công tác lịch sử địa phương, tham quan di tích… Tác giả đã phân loại các hoạt động này theo nhận thức(từ lời nói của giáo viên; sử dụng các tài liệu thành văn; đồ dùng trực quan…)

Ở nước ta, các nhà giáo dục học hầu hết khẳng định rằng bên cạnh hoạt động nội khoá được quy định bắt buộc trong chương trình thì cần phải chú trọng hoạt động ngoại khoá Vì hoạt động ngoại khoá có ưu thế là gắn lý thuyết với thực hành, đưa học sinh vào thực tiễn cuộc sống, học sinh tự hoạt động và tham gia vào công tác xã hội, đồng thời rèn luyện kỹ năng thực hành

bộ môn Bên cạnh đó, các nhà giáo dục lịch sử đặc biệt quan tâm tới hoạt động ngoại khoá cho học sinh

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” của tác giả Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị, NXBGD, 2004 và “Phương pháp dạy học môn Lịch sử

ở trường THPT” của tác giả Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú đã nói rất rõ

về vị trí, tác dụng cũng như các hình thức và cách thức tổ chức các hoạt động ngoại khóa và ngoại khoá môn lịch sử Nội dung cuốn sách nói rõ hình thức tổ

chức tham quan học tập tại các di tích lịch sử là nhằm minh họa, bổ sung và khắc sâu các chi tiết lịch sử mà học sinh đã học Các tác giả cũng nhấn mạnh đến vai trò của giáo viên trong việc tổ chức, lãnh đạo để học sinh tự lĩnh hội tri thức thông qua các hình thức hoạt động ngoại khóa

Trong cuốn “Các con đường,biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch

sử trường phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Côi, đã đề cập tới việc tổ chức

tham quan học tập ở nhà bảo tàng lịch sử, cách mạng, nhà truyền thống, di tích lịch sử Tác giả cũng đề cập đến công tác chuẩn bị, công tác tổ chức của giáo viên phụ trách như: chuẩn bị địa điểm tham quan, xác định mục đích tham quan học tập Bên cạnh đó, tác giả còn đề cập đến vấn đề tham quan lịch

sử địa phương và một số ví dụ minh chứng liên quan như tiến trình tổ chức một buổi dạ hội lịch sử để làm minh họa

Trong cuốn “Công tác ngoại khóa ở trường cấp II, cấp III” của Phan

Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Nguyễn Phan Quang, NXBGD,1968 đã đi sâu tìm hiểu các hình thức hoạt động ngoại khoá phổ biến thích hợp với điều kiện THPT

Trong cuốn “Rèn luyện kỷ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử” của

các tác giả Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng, Trần Viết Thụ, Nguyễn Mạnh Hưởng, Đoàn Văn Hưng, Nguyễn Thị Thế Bình, NXBĐHSP, 2009, đã nhấn mạnh “việc rèn luyện năng lực tổ chức hoạt động ngoại khoá và công tác công ích xã hội sẽ góp phần đắc lực vào thực hiện nguyên lý học đi đôi với hành, gắn liền nhà trường với đời sống xã hội Tiến hành những hoạt động này giúp chúng ta thực hiện được mục đích của việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông là giúp học sinh hiểu rõ quá khứ, hiểu sâu sắc hiện tại và tiên đoán tương lai, hành động thực tiễn Chính vì vậy, đây là công việc cần thiết mà học sinh phải tham gia tích cực, giáo viên phải tổ chức thực hiện tốt…”

Vấn đề tổ chức hoạt động ngoại khoá còn đề cập một phần trong nhiều

đề tài khoa học và các tạp chí như: “Tổ chức một số trò chơi trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 ở lớp 9 THCS” của Thạc sĩ Nguyễn Thị Duyên - Đại Học Vinh và các bài viết bàn về Hoạt động ngoại khoá trên Tạp chí Giáo dục như: “Biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh THPT” của Thạc sĩ Nguyễn Thị Thành - THPT dân lập Bình Minh - Hà Tây; “Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh THPT” của tác giả Bùi Ngọc Diệp - Viện chiến lược và chương trình Giáo dục; “Tổ chức dạ hội lịch sử về Hồ Chí Minh cho học sinh với sự hỗ trợ của phần mềm Powerpoint” của PGS.TS Nguyễn Thị Côi - Đại học Sư phạm Hà Nội và Đoàn Văn Hưng - Đại học Quy Nhơn Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, số 6, 1994; Số 1, 1996; Tạp chí xưa và nay, số

26, 1996; Tạp chí nghiên cứu lịch sử, số 3; số 4, 1998 các đề tài khoa học và các tạp chí nghiên cứu trên một lần nữa làm phong phú thêm những vấn đề về

lý luận và thực tiễn của hoạt động ngoại khoá

Vấn đề này cũng được nghiên cứu một số khía cạnh trong các khoá

luận: “Tổ chức hoạt động ngoại khóa Lịch sử tại bảo tàng dân tộc học Việt

Nam cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông” của tác giả Chu Ngọc Quỳnh,

“Tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trung tâm giáo dục

thường xuyên Hoàng Mai” của tác giả Trần Thị Oanh

Như vậy, tổ chức hoạt động ngoại khoá có vai trò rất quan trọng trong dạy học lịch sử ở nhà trường phổ thông, các công trình nghiên cứu trên mới tập trung vào hoạt động ngoại khoá một cách khái quát mà chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử ở trương THPT

Những công trình nghiên cứu kể trên là nguồn tài liệu quý giá giúp chúng tôi thực hiện đề tài này

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khoá luận tập trung nghiên cứu vai trò, nhiệm vụ, thực trạng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử ở trường THPT từ đó đề ra một số biện pháp để việc sử dụng trò chơi được hiệu quả hơn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để gải quyết được những mục đích đã đề ra, chúng tôi sẽ:

- Nghiên cứu các vấn đề lí luận về hoạt động ngoại khóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

- Nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực trạng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử ở trường THPT

- Đề xuất một số biện pháp sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa phần lịch sử thế giới cận đại, lịch sử 10 chương trình chuẩn

3.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa Lịch

sử ở trường THPT (phần lịch sử thế giới cận đại, lớp 10, chương trình chuẩn

3.4 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch

sử ở trường THPT tập trung chủ yếu vào phần lịch sử thế giới cận đại, lịch sử

10, chương trình chuẩn

- Hình thức: Ngoại khoá

- Tiến hành điều tra khảo sát thực trạng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa Lịch sử tại 3 trường THPT trên địa bàn các tỉnh và thành phố khác nhau: trường THPT Lí Nhân Tông- Bắc Ninh, trường THPT Hưng Hoá- Phú Thọ, trường THPT Sơn Dương- Tuyên Quang

- Thử nghiệm sư phạm: tiến hành tại lớp 10A3 trường THPT Lí Nhân Tông- Bắc Ninh

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi đã tiến hành thu thập tài liệu từ 2 hướng sau: nguồn tài liệu thành văn gồm các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc ngành phương pháp dạy học lịch sử của Nhà xuất bản Giáo dục, trường Sư phạm Hà Nội và các tài liệu của Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội…; nguồn tài liệu thực tế từ quá trình điều tra thực trạng dạy học lịch sử ở trường phổ thông

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: nghiên cứu tài liệu đọc và sưu tầm các sách báo tập chí về tổ chức hoạt động ngoại khoá Lịch sử đặc biệt là vấn

đề sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát, điều tra phỏng vấn để tìm hiểu về thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khoá và sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử ở trường THPT

- Thử nghiệm sư phạm: thử nghiệm các biện pháp sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử ở trường THPT, phần lịch sử thế giới cận đại, lớp 10, chương trình chuẩn Phương pháp thống kê toán học, xử lí số liệu

5 Đóng góp của khoá luận

- Khẳng định được vai trò của trò chơi như một hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong ngoại khoá môn Lịch sử

- Đánh giá được thực trạng của việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá môn Lịch sử ở trường THPT

- Xây dựng chủ đề ngoại khoá và thiết kế được một số trò chơi phù hợp với phần lịch sử thế giới cận đại

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài gồm có

Chương 1:

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 1.1.CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1.1Quan niệm về sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử

ở trường THPT

1.1.1.1 Khái niệm trò chơi

Trò chơi là một phương tiện giáo dục và giải trí giúp cho cá nhân được rèn luyện, giúp cho tập thể có được bầu không khí vui vẻ, thân ái, thân thiện Trong quá trình dạy học trò chơi được sử dụng ở ba mức độ khác nhau Mức độ 1 đó là trò chơi được sử dụng trước khi học Giáo viên tổ chức cho người học chơi để kích hoạt không khí lớp học tạo sự hưng phấn cho học sinh trước khi vào tiết học Mức độ 2 là sử dụng trò chơi như một hình thức học tập Giáo viên tổ chức trò chơi để học sinh tiếp nhận kiến thức một cách sinh động, hào hứng Mức độ 3 giáo viên sử dụng trò chơi như một nội dung học tập Giáo viên tổ chức chơi để học sinh trải nghiệm tình huống trong lúc chơi,

từ đó người học tự khám phá nội dung học tập

Tương ứng với ba mức độ trên có thể đặt tên cho ba loại trò chơi đó là trò chơi khởi động, trò chơi kích thích học tập và trò chơi khám phá tri thức với những đặc điểm riêng

Trò chơi khởi động nhằm tạo hưng phấn trước khi học Có tác dụng thư giãn, kích hoạt tâm thế học tập Yêu cầu của loại trò chơi này đó chính là cần phải đa dạng các hình thức trò chơi khác nhau

Trò chơi kích thích học tập với mục tiêu kích thích tính tích cực học tập làm cho học sinh học sôi nổi, hào hứng Đây chính là một hình thức học tập

và nó yêu cầu cần phải sử dụng kĩ thuật, công nghệ

Trò chơi khám phá tri thức với mục tiêu chính là khám phá tri thức nhằm giúp cho học sinh được trải nghiệm, tạo tình huống có vấn đề Chính vì vậy

mà loại trò chơi này yêu cầu đòi hỏi tính sáng tạo phải cao

1.1.1.2 Khái niệm hoạt động ngoại khóa

Theo từ điển Tiếng Việt (1999 Nguyễn Như Ý- chủ biên) “ Ngoại khoá”

là môn học ngoài giờ ( Ngoài chương trình chính thức trên lớp)

Theo đó, ngoại khoá là hình thức hoạt động ngoài giờ lên lớp, có tổ chức, kế hoạch, phương hướng xác định, được hoc sinh tiến hành theo nguyên tắc tự nguyện ở ngoài giờ học chính khoá dưới sự điều khiển, hướng dẫn của giáo viên, nhằm bổ sung, củng cố, mở rộng và nâng cao những kiến thức, kĩ năng bộ môn đã được học trong chương trình chính khoá, góp phần giáo dục học sinh một cách toàn diện

Cụm từ “ngoại khoá” được dung với mục đích phân biệt với hình thức học tập chính khoá, hay nội khoá, có ý nghĩa bổ trợ cho các hình thức kia chứ không nên xem xét như một hoat động ngoài lề, ít tác dụng và không cần đầu

tư chú ý

Như vậy, ngoại khoá được xem là một trong các hình thức dạy học quan trọng, là một trong những con đường để thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng: “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sang tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học,rèn luyện vận dụng kiến thức đó vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú cho học sinh” (Điều 24.2, Luật giáo dục)

Các hình thức tổ chức hoạt động học tập bao gồm có hoạt động nội khoá

và hoạt động ngoại khoá, trong đó có hoạt động ngoại khoá là một nội dung của hình thức học tập thứ hai: giáo dục ngoài giờ lên lớp

Hoạt động ngoại khoá là hình thức bắt buộc của việc học tập, tuân thủ nghiêm ngặt chương trình đã quy định về thời gian, nội dung…

Hoạt động ngoại khoá được tiến hành ngoài nội dung chương trình, mang tính chất tự nguyện có thể tiến hành dưới nhiều hình thức khác nhau, tuỳ từng điều kiện cơ sở vật chất của từng trường, tình hình học sinh cụ thể để

từ đó có những hoạt động ngoại khoá phù hợp nhằm bổ trợ, làm sâu thêm kiến thức cho học sinh trong hoạt động nội khoá

Cả hai hình thức học tập trên lớp và học tập ngoài giờ lên lớp đều là cơ

sở để tổ chức thực hiện các biện pháp sư phạm thích hợp với yêu cầu, mục đích của giáo dục nhà trường phổ thông Vì vậy, việc chú ý đến các hình thức học tập ngoài giờ lên lớp là một yêu cầu không nhỏ để tiến tới mục tiêu giáo dục toàn diện

Trong chương trình thí điểm ở bậc trung học phổ thông đều đã có sự sắp xếp cho hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp với các chủ đề sinh hoạt theo tháng Theo đó, sinh hoạt ngoài giờ lên lớp đã trở thành nội dung bắt buộc trong chương trình học tập Điều đó cho thấy đã có sự chú ý đến hình thức giáo dục này trong chương trình bắt buộc ở bậc phổ thông

Tuy nhiên, hầu hết trong thực tế các trường chưa có sự đầu tư đúng mức cho vấn đề “ngoại khoá”- một nội dung quan trọng của hoạt động ngoài giờ lên lớp Rõ ràng là ngoại khoá là vấn đề chưa được nhìn nhận đầy đủ, quan tâm đúng mức cũng như chưa có một hướng dẫn cụ thể Hơn nữa bản thân khái niệm ngoại khoá cũng chưa được lí giải một cách cặn kẽ, tường minh

1.1.1.3 Ngoại khóa Lịch sử

Kết quả của hoạt động dạy học nói chung, dạy học Lịch sử nói riêng có được là nhờ vào việc xác định đúng n1ội dung dạy học và hoạt động ngoại khoá trong dạy học Lịch sử không ngoại lệ

Nội dung của hoạt động ngoại khoá đươc quy định do nhiệm vụ chung của nhà trường THPT như: đào tạo thế hệ trẻ thành những người lao động có

ý thức làm chủ, có tri thức, thành thạo nghề nghiệp, có thái độ lao động sáng tạo, tích cực Vì vậy, khi lựa chọn đề tài ngoại khoá phải thể hiện được tính cấp thiết phản ánh những sự kiện quan trọng trong quá khứ và hiện tại trên thế giới và trong nước, giúp học sih tiếp tục hoàn thiện kiến thức, củng cố niềm tin và khả năng thực tế Trên thực tế, có nhiều quan điểm khác nhau về nội dung hoạt động ngoại khoá trong dạy học Lịch sử Có ý kiến cho rằng: Bài học lịch sử nội khoá là hình thức học tập duy nhất, tổ chức hoạt động ngoại khoá chỉ là vui chơi, giải trí nên nội dung chủ yếu của nhiều trường THPT là cắm trại, tham quan di tích…không gắn với nội dung chương trình sách giáo khoa Một ý kiến khác cho rằng phải xác định nội dung hoạt động ngoại khoá dựa trên cơ sở khoa học, phong phú đa dạng với nhiều công việc cụ thể như tổ chức đọc sách, sưu tầm tài liệu, đồ dung trực quan, công ích xã hội, dạ hội lịch sử… Đây là quan điểm đúng và phù hợp với mục tiêu, phương châm giáo dục của nhà nước ta

Đổi mới nhận thức về hoạt động ngoại khoá Lịch sử là một yêu cầu cấp thiết Trong sự nghiệp phát triển phong phú, sâu đậm của các phương tiện truyền thông đại chúng thì hoạt động ngoại khoá Lịch sử giữ một vị trí đáng

kể trong giáo dục truyền thống dân tộc cho học sinh Vì vậy, nội dung hoạt động ngoại khoá Lịch sử cố nhiên phải gắn liền với trọng tâm, trọng điểm của chương trình dạy học lịch sử Vấn đề là làm thế nào để khi thực hiện kiến thức lịch sử của học sinh được mở rộng hoặc đào sâu hơn so với những gì đã được thể hiện trong sách giáo khoa và bài giảng của giáo viên

Do hoạt động ngoại khoá mang tính chất tự nguyện nên nội dung cần phải linh hoạt theo các hướng sau:

* Làm phong phú, sâu sắc những kiến thức lịch sử mà học sinh đã nhận thức trong nội khoá, nhất là những vấn đề cơ bản của khoá trình lịch sử như:

- Những sự kiện lớn tiêu biểu, trở thành những kiến thức cơ bản của khoá trình Đây là những sự kiện lớn cơ bản, nó tiêu biểu cho sự phát triển của dân tộc, của một thời kì… Nó ảnh hưởng to lớn đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc, thế giới Ví du: Cách mạng tháng 8- 1945, Cách mạng tháng Mười Nga ( 1917), Chiến tranh thế giới thứ hai ( 1939- 1945)…

- Những thành tựu về văn hoá, khoa học, văn học, nghệ thuật, về lao động sản xuất… Đó là những công trình văn hoá có giá trị thẩm mĩ, kiến trúc… rất lớn đối với dân tộc, nhân loại Ví dụ: công trình kim tự tháp Ai Cập, Vườn treo Babilon…

- Cuộc đời và sự nghiệp của các nhân vật lịch sử phản ánh sự phát triển của xã hội Những công lao to lớn của các cá nhân trong lịch sử mà những công lao này có đóng góp cho dân tộc họ, thế giới tư tưởng, đường lối chính trị, lối sống, quan điểm chính trị…Những công lao ấy thực sự thúc đẩy sự tiến

bộ, phát triển của dân tộc và sự phát triển của xã hội

Ví dụ: Chủ tịch Hồ Chí Minh có vai trò quan trọng trong sư nghiệp cách mạng của nhân dân Việt Nam và là danh nhân văn hoá thế giới

* Những vấn đề về lịch sử địa phương Trong trường hợp tiến hành bài học tại thực địa thì việc giảng dạy nội khoá kết hợp với những hoạt động ngoại khoá, song cũng có thể tổ chức các hoạt động ngoại khoá dựa vào tài liệu lịch sử địa phương để làm phong phú bài lịch sử dân tộc, khơi dậy lòng tự hào, yêu quý quê hương

Ví dụ: Nhân dịp kỉ niệm ngày thành lập quân đội nhân dân Việt Nam có thể tổ chức cuộc gặp gỡ với các cựu chiến binh ở địa phương đã từng tham gia các cuộc kháng chiến chống Pháp- Mĩ

* Những công tác công ích xã hội Công tác xã hội là một trong những biện pháp thực hiện phương châm “ học đi đôi với hành”, “lí luận gắn với thực tiễn” trong dạy học Lịch sử

Những công tác này nhằm vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống và ngược lại, thực tiễn cuộc sống làm phong phú, củng cố kiến thức đã học

Công tác công ích xã hội rất phong phú, bao gồm việc phổ biến đường lỗi chính sách của Đảng và Nhà nước – sử dụng các kiến thức lịch sử, tiến hành sưu tầm các loại tài liệu lịch sử ở địa phương, tham gia công tác thu thâp tài liệu về các liệt sĩ mất tích, công tác chăm sóc bà mẹ Việt Nam anh hùng, tham gia giúp đỡ gia đình có công với cách mạng…

Nội dung hoạt động ngoại khoá theo các hướng trên không chỉ có tác dụng thiết thực trong việc củng cố, bổ sung kiến thức, giáo dục tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức mà còn hình thành ở học sinh ý thức công dân, góp phần giáo dục thẩm mĩ, thế giới khoa học

- Ngoại khoá Lịch sử, dù ở một số giáo trình phương pháp có đề cập đến

và thực tế đã được ghi nhận về vai trò của nó trong dạy học ở bậc phổ thông, song vẫn nằm trong hoạt động ngoài giờ lên lớp và không được coi là bắt buộc trong chương trình chính khoá

Chính vì đặc điểm này mà lâu nay hoạt động ngoại khoá Lịch sử chưa được nhìn nhận cũng như đầu tư đúng mức Với tâm lí “nội dung không bắt buộc nên” ở một số trường phổ thông hiện nay, ngoại khoá lịch sử vẫn là một hình thức ít được thực hiện, trong khi lẽ ra nó phải được lồng ghép, tích hợp vào hoạt động học tập chính khoá một cách hợp lí như một sự bổ trợ cần thiết

và hữu dụng Rõ ràng cần phải có sự thay đổi quan niệm về hoạt động ngoại khoá

- Ngoại khoá Lịch sử là hoạt động tự rèn luyện của cá nhân hay một nhóm học sinh có hứng thú, sở thích, mối quan tâm đến lịch sử, hay có khi chỉ

là một vấn đề, lĩnh vực của lịch sử trong chương trình

Vì vậy, đây là hoạt động được tổ chức dựa trên cơ sở là lòng yêu thích môn học và sự tự nguyện của học sinh Khi ấy, hoạt động ngoại khoá mới có tác dụng phát huy chủ thể sang tạo ở học sinh, cũng như tạo điều kiện cho tài năng học sinh nảy nở… có thể giúp phát hiện ra những em học sinh có năng khiếu Sẽ không có sự gò ép ở hoạt động ngoại khoá Lịch sử vì ở đây yếu tố

tự nguyện được đặt lên hang đầu, số lượng học sinh tham gia không hạn chế cũng như không phân biệt trình độ Ví dụ, trong phạm vi ngoại khoá của lớp, không có sự phân biệt giữa học sinh khá giỏi hay trung bình, nếu là ngoại khoá toàn trường cũng không có sự phân biệt giữa lớp chọn hay lớp thường, hoc sinh nam hay nữ

Hoạt động ngoại khoá chỉ có thể thành công và hiệu quả khi được dựa trên cơ sở tự nguyện của những người tham gia Do đó rất cần những tác động

để lôi kéo nhiều đối tượng học sinh tham gia một cách tích cực

- Ngoại khoá Lịch sử dù tổ chức dưới hình thức nào đều cũng phải đảm bảo nội dung phù hợp với chương trình nội khoá và đối tượng học sinh

Để đảm bảo được điều đó, nhất thiết ngoại khoá Lịch sử phải được đưa vào kế hoạch của cả năm học, tránh sự ngẫu nhiên,tuỳ tiện và xa rời với mục tiêu môn học, bởi hình thức của các hoạt động ngoại khoá lịch sử là đa dạng, phong phú Chúng ta cố gắng đầu tư cho ngoại khoá lịch sử một cách đúng mức, làm phong phú thêm các hình thức tổ chức học tập song cũng cần lưu ý tránh việc lạm dụng quá mức

Từ khả năng phong phú của các hình thức ngoại khoá Lịch sử, việc tạo thế cân bằng giữa ngoại khoá và chính khoá trong dạy học lịch sử ở phổ thông cũng là một điều đáng lưu tâm trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học

- Vai trò của giáo viên và học sinh trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử Đặc trưng cơ bản của ngoại khoá là phát huy tính tích cực của học sinh

Vì vậy, học sinh là người thi công tích cực, chủ động, sang tạo sau khi đã thống nhất với kế hoạch của giáo viên Trong hoạt động ngoại khoá, công tác chuẩn bị đóng vai trò quan trọng, ảnh hưởng quyết định tới sự thành bại của hoạt động, những người tham gia mới lĩnh hội được nội dung chương trình Lúc này, học sinh là chủ thể tập dượt theo việc đã phân công của giáo viên: dẫn chương trình, đọc tham luận… Khi tiến hành sinh hoạt chính thức, vai trò chủ động của học sinh có thể sánh ngang với giáo viên Nếu đã được chuẩn bị

kĩ lưỡng thì hoạt động sẽ diễn ra một cách sôi nổi không chỉ ở những “hạt nhân” trọng tâm, mà còn lan sang những đối tượng khác cùng tham gia chương trình

Sau buổi ngoại khoá, học sinh sẽ ngồi lại với giáo viên để rút kinh nghiệm, đánh giá chung về những gì đã và chưa làm được Vai trò chủ thể của học sinh ở điểm này đã tạo nên sự khác biệt về chất không dễ gì có được trong học tập chính khoá

Trong ngoại khoá Lịch sử, nếu học sinh là chủ thể thi công tổ chức sáng tạo thì giáo viên là người đề xuất các hình thức tổ chức, thiết kế chương trình, nội dung hoạt động Điều này đòi hỏi người giáo viên phải tìm tòi sáng tạo trong hình thức tổ chức để thu hút được đông đảo đối tượng học sinh tham gia Người giáo viên- trong vai trò của một đạo diễn chương trình- sẽ là người thiết kế, quyết định cuối cùng đối với nội dung, hình thức của hoạt động ngoại khoá Trong vai trò chủ đạo đó, người giáo viên dạy lịch sử sẽ không “áp đặt”, làm thay việc cho học sinh khi tổ chức hoạt động Còn trong quá trình chuẩn bị thực hiện, họ chỉ là người đưa ra khung chương trình hoạt động, hướng dẫn học sinh thực hiện các nhiệm vụ cụ thể khác Đối với một buổi tổ chức câu lạc bộ lịch sử, trước đó giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh tìm hiểu tài

liệu tham khảo, gợi ý cho bài tham luận, động viên khích lệ học sinh tích cực tham gia…

Giáo viên Lịch sử trong hoạt động ngoại khoá là người gợi ý, đề xuất chương trình song cũng là người đồng sang tạo với học sinh trong quá trình tổ chức Bởi khi tiến hành ngoại khoá, có thể có những tình huống xảy ra ngoài kịch bản người giáo viên lúc này sẽ đi bên cạnh học sinh điều khiển chương trình một cách linh hoạt Tuy thế, vai trò của người thầy đối với hoạt động ngoại khoá cũng không hề bị suy giảm, mà thể hiện trong việc thấy được nỗ lực của học sinh, ghi nhận và đánh giá tuy không bị theo khuân mẫu của việc đánh giá trên giờ học chính khoá

Như vậy vai trò của giáo viên và học sinh trong hoạt động ngoại khoá lịch sử cần phải được song hành để bổ trợ cho nhau Nếu như có thể gọi giáo viên là “linh hồn” của hoạt động ngoại khoá thì học sinh sẽ là “tất cả” cũng trong hoạt động ấy

Môn Lịch sử là môn học có nhiều ưu thế trong việc cung cấp những tri thức về sự phát triển của lịch sử nhân loại, lịch sử dân tộc và có nhiều hình thức hoạt động ngoại khoá để qua đó bồi dưỡng lòng tự hào, tự tôn cho học sinh

Như đã trình bày nội dung của hoạt động ngoại khoá phải xuất phát từ mục tiêu đào tạo thông qua nội dung và phương pháp dạy học Lịch sử Vì vậy, hình thức và cách thức tiến hành không tách khỏi nội dung và phương pháp dạy học lịch sử cũng như gắn liền với nội khoá Tuỳ tình hình cụ thể từng trường, giáo viên chọn những hình thức hoạt động và cách thức tổ chức hoạt động ngoại khoá thích hợp nhất với địa phương mình, trường mình giảng dạy

Trên thực tế hiện nay các trường trung học phổ thông có thể tổ chức các hình thức hoạt động ngoại khoá lịch sử như sau:

Thành lập các tổ, nhóm yêu thích lịch sử Đây là hình thức hoạt động ngoại khoá đơn giản nhất Giáo viên và tổ bộ môn lịch sử cần có kế hoạch từ đầu năm về hoạt động này Tổ, nhóm yêu thích lịch sử được thiết lập trên cơ

sở lòng yêu thích môn học của các thành viên trong lớp, trường

Đọc sách- đây là hình thức phổ biến có hiệu quả nhằm cung cấp thêm kiến thức cho học sinh trong giờ học nội khoá, song chủ yếu trong hoạt động ngoại khoá Nó góp phần rèn luyện cho học sinh kĩ năng, thói quen hứng thú

và phương pháp làm việc với sách Đó là hình thức đơn giản, dễ làm song lại

có hiệu quả cao về mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

Trao đổi, thảo luận: Đây là hình thức ngoại khóa nhằm giúp học sinh bày

tỏ ý kiến của mình để củng cố kiến thức, tăng thêm niềm tin sau khi đọc một quyển sách, nghe kể chuyện, nói chuyện lịch sử, hoặc suy nghĩ về một vấn đề nào đấy Có nhiều cách tiến hành trao đổi thảo luận, có thể tổ chức trao đổi thảo luận trong phạm vi lớp hoặc ngoài lớp

Kể chuyện lịch sử: Đây là hình thức ngoại khóa hấp dẫn, dễ làm và có

tác dụng giáo dục cao Nội dung kể chuyện lịch sử là việc phổ biến kiến thức lịch sử một cách khoa học, chứ không phải những chuyện hư cấu Do đó, nội dung câu chuyện kể phải có chủ đề về một sự kiện, một nhân vật lịch sử dựa vào một tài liệu chính xác Có nhiều cách kể chuyện: kể lại nội dung một cuốn sách hay đã đọc, một câu chuyện được ghi chép tài liệu, hay của chính

người tham gia, chứng kiến sự kiện thuật lại

Nói chuyện lịch sử tức là trình bày những vấn đề lịch sử một cách có hệ thống trước đông người để cho ngườ nghe hiểu rõ hơn về một sự kiện nào đấy Nói chuyện lịch sử có nội dung cao hơn kể chuyện lịch sử Chủ đề nói chuyện phải rõ ràng phù hợp với nội dung chương trình nội khoá, với nhiệm

vụ chính trị trước mắt

Tổ chức tham quan di tích lịch sử là hoạt động đi đến những nơi còn lưu giữ những dấu vết của quá khứ (khu bảo tồn di tích lịch sử) để xem thấy tận mắt, để mở rộng hiểu biết hoặc học tập kinh nghiệm

Dạ hội lịch sử đây là một hoạt động ngoại khoá có tính chất tổng hợp, thu hút tất cả học sinh trong lớp, trường tham dự

Sưu tầm, nghiên cứu lịch sử địa phương là quá trình tìm kiếm, thu thập một cách có hệ thống các vấn đề cần tìm hiểu rõ về một địa phương nhất định ( một đơn vị hành chính của đất nước)

Trong các hình thức ngoại khoá Lịch sử kể trên thì có 4 hình thức phù hợp nhất để có thể sử dụng trò chơi đó là: tổ chức tham quan di tích lịch sử,

kể chuyện lịch sử, trao đổi thảo luận, dạ hội lịch sử

Tuỳ theo điều kiện từng trường từng địa phương để giáo viên lựa chọn hình thức tổ chức ngoại khoá sao cho phù hợp nhất

1.1.1.4 Sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa Lịch sử

Trò chơi lịch sử là việc tổ chức các hoạt động giải trí trong đó yêu cầu người tham dự phải phát huy năng lực tư duy, trí thông minh để giải quyết các vấn đề đặt ra để thể hiện sự hiểu biết của mình trong lĩnh vực lịch sử

Trò chơi lịch sử là một hình thức ngoại khoá gọn nhẹ, dễ tổ chức mà hấp dẫn học sinh Đây không chỉ là viêc giải trí, mà đòi hỏi người tham gia phải phát huy năng lực tư duy, trí thông minh để giải quyết vấn đề đặt ra trong quá trình tổ chức Nếu trò chơi không đòi hỏi sự nỗ lực, không đòi hỏi sự hoạt động tích cực của tư duy thì trò chơi đó chưa đạt yêu cầu

Trò chơi lịch sử khác với hình thức thi tìm hiểu lịch sử Trò chơi lịch sử không đòi hỏi học sinh phải hiểu biết sâu rộng, chuẩn bị lâu và kĩ, mà phải dựa vào vốn hiểu biết sẵn có của người tham dự, sự thông minh nhanh trí và tiến hành dưới các hình thức vui chơi Hình thức này phù hợp với sự sôi nổi của tuổi trẻ và có ý nghĩa giáo dục Tuy vậy, cần phải đạt yêu cầu sau:

- Trò chơi phải mang mục đích giáo dục rõ rêt, có nội dung phong phú, với nhiều hình thức thích hợp phát huy được sự ham hiểu biết, giàu trí tưởng tượng, biết suy luận, nhanh trí, khéo tay, sôi nổi nhưng không ồn ào tư duy sâu sắc nhưng không quá trầm lặng…

- Trò chơi phải thu hút đông đảo học sinh tham gia

- Trong trò chơi, người làm chủ là học sinh song giáo viên có vai trò rất quan trọng, vừa là người hướng dẫn, tổ chức trò chơi, vừa là người tham gia khéo léo dẫn dắt các em đạt kết quả tốt

Có nhiều loại trò chơi lịch sử : thi đố kiến thức lịch sử, ô chữ, bình tranh…

Tham gia các trò chơi lịch sử góp phần rèn luyện cho các em sự năng động tự tin trong học tập và trong cuộc sống

1.1.2 Vai trò của trò chơi như một hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong hoạt động ngoại khoá môn Lịch sử

Trò chơi là tổ chức cho HS tìm hiểu một vấn đề hay thực hiện những hành động, việc làm hoặc hình thành thái độ thông qua một trò chơi nào đó Trò chơi không phải là thật mà là giả vờ như làm một cái gì đó nhưng mang tính chân thật (nhập các vai chơi một cách chân thật, thể hiện động tác, hành vi phù hợp…) Hơn nữa, đây là một hoạt động tự do, tự nguyện không thể gò ép hoặc bắt buộc chơi khi các em không thích, không đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của chúng

Trò chơi được giới hạn bởi không gian và thời gian, có qui tắc tổ chức (luật chơi do nội dung chơi quy định) Đặc thù này sẽ quy định quy mô, số lượng người chơi, điều kiện, vật chất, cũng như xác định tính chất, phương pháp hành động, tổ chức và điều khiển hành vi cũng như những mối quan hệ lẫn nhau của người chơi Trò chơi là một hoạt động mang tính sáng tạo cao, thể hiện ở việc lựa chọn chủ đề chơi, phân vai tạo ra tình huống, hoàn cảnh chơi, sử dụng

phương tiện thay thế trong các trò chơi sáng tạo, lựa chọn các phương thức hành động và phân chia tình huống chơi để giải quyết nhiệm vụ chơi trong những trò chơi có luật

Trò chơi là một phương thức giải trí tích cực, hiệu quả, mang lại niềm vui, hứng thú cho học sinh làm cho học sinh dễ tiếp thu kiến thức hơn đặc biệt những sự kiện khó nhớ

Về mặt tâm lý học, trong quá trình diễn ra trò chơi tất cả các thành viên

của nhóm đều tham gia hết mình và từ đó các em sẽ được trải nghiệm, bởi vì

mỗi cá nhân cũng như cả nhóm đang sống trong một tình huống khác với những gì các em đã sống trong cuộc sống thực

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử ở trường THPT

Trò chơi lịch sử là một trong những hình thức để tổ chức hoạt động ngoại khoá lịch sử Bởi vậy nó có vai trò và ý nghĩa hết sức to lớn

Trước hết, việc tổ chức các trò chơi trong hoạt động ngoại khoá kết hợp với quá trình giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường THPT cùng các môn học khác sẽ thúc đẩy học sinh tích cực, chủ động tự giác tìm hiểu các nguồn tài liệu liên quan đến bài học, bài dạy của giáo viên qua đó nâng cao nhận thức, trình độ và có được những kỹ năng hoạt động tập thể cần thiết trong một môi trường thể hiện sự thi đua với nhau

Thứ hai, tổ chức các trò chơi trong hoạt động ngoại khoá kết hợp với quá trình giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường THPT còn là nơi để học sinh bày tỏ quan điểm, nhận thức tình cảm của mình về các vấn đề mà họ quan tâm (ở từng bài học)

Thứ ba, thông qua tổ chức các trò chơi giáo viên bộ môn kham khảo và xin trợ cấp của nhà trường trao cho các em đạt kết quả cao những món quà hoặc danh hiệu cá nhân, tập thể phù hợp sẽ thu hút đông đảo các em học sinh

tham gia vào hoạt động tập thể của nhà trường, trong đó nó góp phần thu hút

sự tham gia, chú ý của phụ huynh học sinh Cũng từ đó mà các em học sinh bộc lộ, phát huy năng khiếu, năng lực và kiểm nghiệm khả năng trình độ của mình về một vấn đề nào đó, từ đó góp phần điều chỉnh nhận thức hành vi của mình trong học tập, lao động công tác và trong cuộc sống hàng ngày

Thứ tư, việc tổ chức các trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử ở trường THPT ở mức độ chậm, nhanh, khó với nhiều lĩnh vực để học sinh tham gia phần nào giúp nhà trường đánh giá kết quả dạy học bộ môn lịch sử Thứ năm, việc tổ chức các trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử ở trường THPT có một ý nghĩa vô cùng quan trọng Với thế mạnh của mình là chứa đựng một nội dung kiến thức rộng lớn, những sự kiện lịch sử không chỉ diễn ra trong quá khứ, hiện tại mà những kiến thức ấy ngày càng được tăng thêm qua thời gian, tức là những sự kiện lịch sử tiếp tục diễn ra trong hiện tại

và tương lai Mỗi năm học ở trường THPT chia thành hai học kì, trong đó ở từng tháng thường có những ngày lễ kỉ niệm lớn đối với lịch sử dân tộc và thế giới….trong năm Đó là cơ hội để giáo viên bộ môn tổ lịch sử tiến hành tổ chức các trò chơi không chỉ ở quy mô một lớp học mà rộng ra ở các lớp, các khối với nhau Qua đó, học tập lịch sử đã trở thành phong trào trong học sinh Bởi có học nắm kiến thức thì các em mới có thể chơi và trả lời nhanh các câu hỏi trong thời gian ngắn Việc tổ chức các trò chơi ở quy mô lớn cần có sự phối hợp của nhà trường, giáo viên bộ môn và Ban chấp hành đoàn trường để tạo ra hiệu quả tối ưu nhất vừa nhằm mục đích kỉ niệm vừa mang lại những ý nghĩa tích cựu đối với học sinh

1.1.4 Yêu cầu khi thiết kế và sử dụng trò chơi

* Yêu cầu khi thiết kế

- Chọn trò chơi phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường

- Xác định phạm vi, mục đích của trò chơi

- Chọn trò chơi phù hợp với kĩ năng cần rèn luyện cho học sinh

- Tổ chức, biên soạn câu hỏi cho trò chơi phải bám vào “Chuẩn kiến

thức - kĩ năng” của bộ môn

- Tổ chức trò chơi phải xác định được thời gian: Trừ các trò chơi tổ chức

ở các tiết ngoại khoá (1 tiết hoặc nhiều hơn), các tiết làm bài tập lịch sử (1 tiết) thì các trò chơi tổ chức trong tiết dạy chỉ dừng ở thời gian là 4 – 6 phút

- Trò chơi phải có sức hấp dẫn, thu hút được sự tham gia của HS, tạo không khí thoải mái, hấp dẫn trong học tập

- Luôn thay đổi trò chơi để thu hút học sinh, tuy nhiên phải dựa vào dạng bài, kiểu bài để thực hiện

* Yêu cầu khi sử dụng trò chơi

- Theo đúng trình tự chương trình đã có mà thực hiện do nội dung đã được chuẩn bị kĩ từ trước, được sự xem xét góp ý của lãnh đạo nhà trường cũng như tổ và đồng nghiệp

- Giáo viên cần có sự chuẩn bị về vật chất và tinh thần để giải quyết kịp thời các tình huống phát sinh, khi xử lí cần phải có sự cân nhắc làm sao thật khéo léo để học sinh được học và chơi thoải mái không mất đoàn kết trong lớp học

- Về hình thức cần tạo không khí thoải mái, nhẹ nhàng vui tươi sinh động nhưng phải chú ý nội dung hướng cho các em vào những vấn đề mình muốn truyền đạt

- Cần chọn người dẫn chương trình cho phù hợp với từng loại hình cụ thể Nếu nặng kiến thức thì mời người có kiến thức, nặng về giải trí thì mời người có khiếu hài hước để cuộc chơi luôn sinh động

- Các nội dung thi, các câu hỏi phải được soạn kĩ cả phần hỏi lẫn phần đáp, được duyệt kĩ trước khi đem ra sử dụng Các câu hỏi (kín, mở ) phải được thống nhất chung

- Giáo viên phải luôn là người công bằng nhất, tạo uy tín đối với học sinh để khi chơi và học các em có tinh thần thoải mái, tin tưởng cầu tiến

- Sau khi trò chơi kết thúc phải tuyên dương các em năng động tham gia trao quà nếu có để khích lệ các em.Cần cho các em dọn dẹp phòng học, kê lại bàn ghế (nếu cần) Cuối cùng nghiêm túc rút kinh nghiệm công tác tổ chức, lắng nghe từ nhiều phía nhà trường, gia đình, học sinh… để lần sau tổ chức tốt hơn

27/01/2004, Giáo sư Võ Tòng Xuân đã nhận định rằng “Các em học sinh

Việt Nam khi được đào tạo theo chương trình bậc trung học của một nước tiên tiến như Singapore chẳng hạn thì các em lại có thể phát huy tiềm năng xuất chúng hơn so với các em học theo chương trình trung học trong nước Một trong những nguyên nhân tạo ra sự khác biệt đó chính là do khi học ở các trường trung học Singapore, các em học sinh được tham gia rất nhiều

vào các hoạt động ngoại khoá như các môn thể thao, ca hát, học các loại đàn

Ghita đến Dương Cầm, học hùng biện, cách hội họp và được hướng dẫn cách tổ chức những buổi hội nghị, hội thảo…” Trong mỗi hoạt động như thế, mỗi học sinh được đòi hỏi phải tự giác tham gia từ đầu đến cuối Cũng theo bài báo này, các em học sinh Việt Nam khi được theo học chương trình trung học của Singapore đều tỏ ra rất thích thú với các môn học ở chương

trình học này bởi với mỗi bài học các em đều được các thầy cô giáo liên hệ với những vấn đề cụ thể gắn liền với cuộc sống, chứ không đơn thuần là lý thuyết chung chung Các hoạt động ngoại khoá đều có cơ sở vật chất và trang thiết bị để các học sinh tham gia Thông qua các hoạt động ngoại khoá gắn liền với các môn học như vậy, các học sinh có điều kiện rèn luyện tư duy, tinh thần Thay vì chỉ được học những kiến thức mà thầy cô truyền đạt,

tự bản thân mỗi học sinh cũng có thể tìm tòi, khám phá thêm những kiến thức, những vận dụng mới liên quan đến bài học

Một trong những thực tế hiện nay ở nước ta là trong chương trình của bậc học phổ thông không quy định giờ cho hoạt động ngoại khoá (ngoại trừ 2 tiết HĐNGLL do Bộ giáo dục quy định nhưng lại có chương trình, chủ đề cụ thể) Trong khi đó giờ dạy chuyên môn (bài học nội khoá) còn nặng nề, quá nhiều kiến thức và thường nghiêng về lý thuyết Do vậy, hầu hết các trường phần lớn chỉ tập trung cho giờ học chính khoá và mặt khác còn quan niệm ngoại khoá chỉ là vui chơi, giải trí nên ít được chú trọng, ai làm cũng được, không làm cũng chẳng sao, trong tiêu chí đánh giá xếp loại học sinh theo quy định không ràng buộc hoạt động này Thêm vào đó, tổ chức ngoại khoá cần phải có kinh phí mà nguồn kinh phí này lại không có nhiều Còn hoạt động ngoại khoá thì thiếu phần khung cho kế hoạch, chương trình hướng dẫn chung cho các trường phổ thông nên không có định hướng cụ thể, các trường vẫn tự biên tự diễn là chính Từ thực tế đó, những năm qua hoạt động ngoại khóa ở các trường THPT thường gắn với ngoại khóa chuyên môn, hoạt động ngoài giờ lên lớp theo qui định của nhà trường trên cơ sở hướng dẫn của Bộ, Sở giáo dục Song chỉ chú trọng đến các hoạt động văn - thể - mỹ chứ chưa xây dựng thành một chương trình xuyên suốt trong năm học Từ năm học 2005-

2006 trở đi thực hiện chương trình khung quy định của Bộ giáo dục là đưa 9 chủ đề vào dạy học NGLL (mỗi tháng 2 tiết/lớp), các trường đã xây dựng

được kế hoạch hoạt động ngoại khóa diễn ra trong và ngoài khuôn khổ lớp học, trong các giờ học chính khóa song vẫn còn mang tính tự phát, chưa khoa học, chưa được đầu tư đúng mức, thậm chí chưa có giáo viên nào được đào tạo chuyên sâu về vấn đề này thì thử hỏi học sinh làm sao mà hứng thú được Trong khí đó giáo viên ở các trường phổ thông hầu hết phương pháp dạy chủ yếu là thuyết giảng, giáo viên lấy sách giáo khoa làm tài liệu bắt buộc

để giảng dạy Do đó, làm cho sự khám phá tri thức nhân loại và những hiểu biết mới của học sinh còn hạn chế

Hoạt động ngoại khoá môn lịch sử ở trường phổ thông cũng nằm chung trong thực trạng đó Với một số thực trạng diễn ra như sau:

Thứ nhất, đa số học sinh coi môn lịch sử là môn phụ, còn giáo viên tuy tâm huyết với nghề nhưng trước thực tế học sinh “Chán học sử” và các lý do khác về kinh tế, tài liệu, SGK… nên giáo viên cũng rất ít sáng tạo trong dạy học lịch sử Đặc biệt là đề xuất và tự lập kế hoạch và tiến hành tổ chức ngoại khoá lịch sử

Thứ hai, đa số các em học sinh hiểu được khái niệm ngoại khoá và nhận thức đúng về ý nghĩa của hoạt động ngoại khoá nhưng cũng có một số học sinh coi đây là hoạt động vui chơi, giải trí không giúp gì cho việc học tập trên lớp cũng như ngoài xã hội

Thứ ba, phần lớn học sinh không tham gia các hoạt động ngoại khoá môn lịch sử ở trường phổ thông Đa phần các em hiểu đúng về ý nghĩa của hoạt động ngoại khoá nhưng các em lại không tham gia hoạt động ngoại khoá với tỉ lệ cao là xuất phát từ thực tế sau: ở trường phổ thông ngoại khoá môn lịch sử tuy được tiến hành 1 đến 2 lần trong một năm học song lại không bắt buộc học sinh tham gia Mặt khác, khâu tổ chức, nội dung ngoại khoá lịch sử không sát với nội dung chương trình và những vấn đề cấp thiết của xã hội, thêm vào đó các em còn phải đóng kinh phí cho việc tổ chức ngoại khoá thì

rất nhiều em vốn đã coi lịch sử là “Môn phụ” thì lại càng không mặn mà với hoạt động này

Thứ tư, việc học sinh tham gia các hoạt động ngoại khoá cũng không đồng giữa các khối lớp đều đa số học sinh khối 10 tham gia còn khối 11 và đặc biệt là khối 12 thì hầu như rất hiếm (ngoại trừ các em là cán bộ lớp) Lý

do có sự phân hoá này là do học sinh ngày càng chú trọng vào việc phân ban, phân khối và tích cực học thêm để thi đại học nên chi phí và thời gian

đã trở thành áp lực lớn đối với các em ở khối trên Nhưng lý do đó cũng không hoàn toàn xuất phát từ học sinh mà còn do Ban giám hiệu và giáo viên bộ môn các trường nếu ở lớp 10 thì tổ chức hơn 2 lần trong năm thì 11

và 12 thì chỉ 1 đến 2 lần và chỉ tổ chức một cách có giới hạn việc ngoại khoá như tổ chức tại trường, tổ chức dưới dạng “Rung chuông vàng”; “Theo dòng lịch sử” để củng cố ôn tập cho thi cử chứ rất hiếm việc tổ chức tham quan học tập tại các di tích lịch sử nhất là các địa chỉ xa trường học

Thứ năm, có số ít học sinh tham gia là theo phong trào Do đó, sau khi tham gia hầu như các em không đạt kết quả từ mục tiêu của hoạt động ngoại khoá đưa ra Thực trạng này cho thấy hoạt động ngoại khoá môn lịch sử chưa thực sự mang lại hiệu quả cho tất cả học sinh đúng như tác dụng của nó là tạo hứng thú cho học sinh trong học tập để nâng cao chất lượng bộ môn Tuy nhiên, cũng có đa số học sinh tham gia ngoại khoá lại rất hứng thú với hoạt động ngoại khoá Đó là động lực quan trọng giúp giáo viên đổi mới hình thức

và nội dung hoạt động này để không ngừng nâng cao chất lượng bộ môn Trong khi đó, đa số giáo viên nhận thức ngoại khoá môn lịch sử là cần thiết Hầu hết giáo viên môn lịch sử trả lời là năm học nào cũng tổ chức và hướng dẫn cho học sinh tiến hành các hoạt động ngoại khoá

Từ thực trạng trên, chúng ta có thể nhận thấy hoạt động ngoại khoá môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay tuy vẫn được tổ chức dưới những hình

thức khác nhau và hiệu quả mang lại là không nhỏ Song bên cạnh đó vẫn còn nhiều hạn chế đó là số lượng thời gian dành cho hoạt động này quá ít trong khi số tiết lịch sử và nội dung chương trình SGK lại tăng lên Bên cạnh đó, khó khăn lớn nhất hiện nay là do tác động của mặt trái cơ chế thị trường và việc phân ban trong trường phổ thông đã dẫn tới một bộ phận không nhỏ cán

bộ quản lý, giáo viên và học sinh còn xem nhẹ hoạt động này Thậm chí như

GS Phan Huy Lê đã phát biểu “Lịch sử là môn học bị coi thường nhất trong

trường phổ thông” Do đó, để năng cao chất lượng và hiệu quả bài học lịch sử

ở trường phổ thông nhất là hoạt động ngoại khoá đòi hỏi sự cố gắng đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học của giáo viên và sự đổi mới trong cách nhìn, thái độ của các cấp, các ngành và của toàn xã hội để bộ môn lịch

sử được coi trọng và có nhiều ưu tiên, đầu tư cho các hoạt động ngoại khoá bộ môn này

1.2.2 Thực trạng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khóa Lịch

sử ở trường THPT

Đa phần giáo viên cho rằng việc sử dụng trò chơi trong dạy học lịch sử nói chung và trong hoạt động ngoại khoá lịch sử nói riêng là điều vô cùng cần thiết Tuy nhiên, trên thực tế việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử vẫn chưa được phổ biến và chưa phát huy hết được những tác dụng của trò chơi

Để khảo sát khách quan, khoa học thực trạng sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử ở trường THPT tôi đã tiến hành điều tra khảo sát tra cụ thể một số trường phổ thông của huyện, thành phố trên địa bàn Bắc Ninh, Tuyên Quang, Phú Thọ với tổng số 12 GV, và 100 học sinh

Bảng 1.1 Số liệu khảo sát thực trạng sử dụng trò chơi tronghoạt dộng

ngoại khoá lịch sử của GV ở trường THPT

kiến

1 Bắc Ninh THPT Lý Nhân Tông 4

2 Tuyên Quang THPT Sơn Dương 4

Bảng 1.2 Số liệu khảo sát thực trạng sử dụng trò chơi tronghoạt dộng

ngoại khoá lịch sử của HS ở trường THPT

kiến

1 Bắc Ninh THPT Lý Nhân Tông 35

2 Tuyên Quang THPT Sơn Dương 35

Hình 1.1 Biểu đồ thể hiện quan niệm của GV và HS về quan niệm sử dụng

trò chơi trong HĐNK

Qua quan sát hình 1.1 trên ta có thể thấy có đến 83% số GV đƣợc hỏi cho rằng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá là rất cần thiết và cần thiết còn lại 17% cho rằng việc sử dụng trò chơi có cũng đƣợc không cũng đƣợc còn ý kiến không cần thiết thì không có giáo viên nào tán thành Còn về phía học sinh có nhiều ý kiến khác nhau giống nhƣ quan niệm của GV 85% HS cũng cho rằng việc sử dụng trò chơi là cần thiết, còn 10% cho rằng

có cũng đƣợc không có cũng đƣợc, 5% còn lại cho rằng sử dụng trò chơi là điều không cần thiết

Khảo sát về mức độ hứng thú của học sinh khi tham gia trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử

Có cũng được không có cũng được

Không cần thiết

Bảng 1.3 Mức độ hứng thú của học sinh khi tham gia trò chơi trong hoạt

số ít 5% nhưng về phía HS có khoảng 4% số học sinh được khảo sát cho rằng không thích khi tham gia các trò chơi trong hoạt động ngoại khoá

Về mức độ, thực trạng của việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử Theo kết quả khảo sát thì có đến 90% số giáo viên được hỏi đã

tổ chức hoạt động ngoại khoá ở mức thỉnh thoảng, đa số chỉ tổ chức vào các dịp lễ lớn chưa tổ chức thường xuyên cho học sinh, 10% còn lại thì GV đã tổ chức hoạt động ngoại khoá lịch sử một cách thường Chính vì vậy mà 90%

HS chỉ thỉnh thoảng mới được tham gia hoạt động ngoại khoá lịch sử

Hình 1.2 Biểu đồ thể hiện mức độ thường xuyên sử dụng trò chơi trong

hoạt động ngoại khoá lịch sử ở trường THPT

Dựa vào biểu đồ hình 1.2 trên ta thấy 10% GV ở trường THPT không bao giờ tổ sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá , 70% GV sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá 1 năm 1 lần, 10% GV sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá 1 năm nhiều lần, 10% số GV được hỏi là sử dụng trò chơi 1 năm rất nhiều lần Kết quả khảo sát của HS cũng tương tự như kết quả khảo sát của GV

Cùng với đó theo kết quả khảo sát ý kiến của GV thì các thầy cô cho rằng có rất nhiều trò chơi có thể sử dụng trong hoạt động ngoại khoá trong đó

đa số các thầy cô cho rằng các trò chơi sử dụng nhiều sự kiện lịch sử phù hợp đối với hình thức ngoại khoá tham quan, trao đổi thảo luận… còn một số trò chơi liên quan đến nhân vật, vai trò của nhân vật đối với 1 đất nước, 1 tiến trình lịch sử phù hợp với hình thức ngoại khoá kể chuyện lịch sử, nói chuyện lịch sử, dạ hội lịch sử Còn đối với HS thì đa số học sinh thích tham gia những loại trò chơi như: ô chữ lịch sử, Ai nhanh hơn, đối mặt, hoá thân vào các nhân vật để thể hiện được khả năng của bản thân

Giáo viên

Chưa bao giờ

1 năm 1 lần

1 năm nhiều lần

1 năm rất nhiều lần

Học sinh

Chưa bao giờ

1 năm 1 lần

1 năm nhiều lần

1 năm rất nhiều lần

Theo kết quả khảo sát thì 100% GV và HS cho rằng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá có ưu điểm: tạo hứng thú cho học sinh, thu hút được đông đảo học sinh tham gia và sẽ nâng cao hiệu quả dạy học, cùng với đó còn tồn tại 1 số nhược điểm như gây ồn ào, tốn thời gian…

Tiếp theo thì 100% GV cho rằng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá lịch sử sẽ có những thuận lợi như học sinh tham gia tích cực, được

sự ủng hộ từ nhà trường và nó rất phù hợp để tiến hành trong các hoạt động ngoại khoá lịch sử Tuy nhiên bên cạnh những thuận lợi thì còn tồn tại 1 số những khó khăn sau: thiếu kinh nghiệm để tổ chức trò chơi sao cho hay hấp dẫn học sinh tham gia và 1 khó khăn rất lớn đó chính là hoạt động ngoại khoá lịch sử vẫn chưa được chú trọng, quan tâm

Các thầy cô và học sinh qua khảo sát thì cũng đã có những ý kiến, đề xuất để việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá được hiệu quả hơn như: thiết kế các trò chơi thật hấp dẫn, thu hút học sinh nhằm tạo cho học sinh cảm giác thoải mái vui vẻ trong buổi ngoại khoá để có thể bày tỏ thể hiện quan điểm của bản thân Các phần thưởng cần được đầu tư hơn nữa

TIỂU KẾT CHƯƠNG I

Chương I đã tập trung vào một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử ở trường THPT:

Từ việc làm rõ 2 khái niệm cơ bản xuyên suốt trong đề tài là khái niệm

“hoạt động ngoại khoá” và khái niệm “trò chơi” chúng tôi đã khẳng định được vai trò của việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử đồng thời đưa ra được một số yêu cầu khi thiết kế và sử dụng trò chơi

Tìm hiểu thực trạng hoạt động ngoại khoá ở trường THPT hiện nay các hình thức tổ chức, mức độ hứng thú của học sinh đối với hoạt động ngoại khoá Lịch sử Thực trạng việc sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá là một trong những cơ sở để thực hiện đề tài này

Trên đây là cơ sở lí luận và thực tiễn để chúng tôi thiết kế, đề xuất một

số biện pháp sử dụng trò chơi trong hoạt động ngoại khoá Lịch sử lớp 10, phần lịch sử thế giới cận đại và tiến hành thử nghiệm

Chương 2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI (LỚP 10,

CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT 2.1 VỊ TRÍ, MỤC TIÊU, NỘI DUNG PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ 10, CHƯƠNG TRÌNH

CHUẨN

* Vị trí

Trong chương trình lịch sử thế giới lớp 10 THPT, phần lịch sử thế giới cận đại chiếm một vị trí hết sức quan trọng Lịch sử thế giới cận đại là sự kế thừa của lịch sử thế giới cổ đại và trung đại, nó giới thiệu về các cuộc cách mạng tư sản Âu- Mĩ cuối thế kỉ XVI đến giữa thế kỉ XIX, về cách mạng công nghiệp diễn ra ở Anh, Pháp, Đức và sự ra đời của các công ty độc quyền và giới thiệu về phong trào công nhân từ đầu thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX

Trình bày được quá trình hình thành các công ty độc quyền

Trình bày được những nét chính của phong trào công nhân từ đầu thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX