Tổ chức hoạt động ngoại khóa ở trường THPT qua các cuộc thi tìm hiểu lịch sử việt nam từ thế kỷ x XV

DANH MỤC BẢNG 1.1 So sánh mức độ hứng thú của học sinh đối với hoạt động ngoại khóa qua ý kiến của giáo viên và học sinh 34 1.2 So sánh các hoạt động ngoại khóa được tổ chức ở trường phổ

TỪ THẾ KỈ X-XV

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử

HÀ NỘI – 2016

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khoá luận này, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự động viên, giúp đỡ tận tình của cô giáo hướng dẫn, các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, gia đình và bạn bè tôi

Lời đầu tiên, cho phép tôi gửi lời cảm ơn chân thành tới

TS Hoàng Thanh Tú - người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá

trình thực hiện khoá luận này

Và tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa, tập thể lớp 38C SP lịch sử, gia đình, bạn bè tôi đã luôn ở bên cạnh, động viên và ủng

hộ tôi trong thời gian qua

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tập thể giáo viên và học sinh trường Sơn Dương đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi thử nghiệm khoá luận này

Là một sinh viên, lần đầu tiên làm quen với một đề tài nghiên cứu khoa học ứng dụng nên bản thân không tránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Rất mong được sự đúng góp ý kiến chân thành của quý thầy cô và bạn bè để đề tài này được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà nội, tháng 5/2016

Sinh viên thực hiện

Dương Thị Vân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của khóa luận 8

6 Cấu trúc của khóa luận 8

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA Ở TRƯỜNG THPT QUA CÁC CUỘC THI TÌM HIỂU LỊCH SỬ VIỆT NAM 9

1.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 9

1.1.1 Quan niệm về tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT 9

1.1.1.1 Các khái niệm hoạt động ngoại khóa 9

1.1.1.2 Các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa 10

1.1.1.3 Tổ chức hoạt động ngoại khóa qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử 18

1.1.2 Vai trò ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động ngoại khóa qua các cuộc thi tìm hiểu lịch sử ở trường THPT 21

1.1.3 Những yêu cầu của việc tổ chức hoạt động ngoại khóa ở trường THPT qua các cuộc thi tìm hiểu lịch sử 27

1.1.4 Quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa qua cuộc thi tìm hiểu lịch sử 28 1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 30

1.2.1 Thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT 30

1.2.2 Thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khóa ở trường THPT qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử 33

Chương 2: TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA Ở TRƯỜNG THPT QUA CÁC CUỘC THI TÌM HIỂU LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X-XV THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM 45

2.1 VỊ TRÍ, MỤC TIÊU, NỘI DUNG CỦA PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM

TỪ THẾ KỈ X - XV 45

2.1.1 Vị trí 45

2.1.2 Mục tiêu 46

2.1.3 Nội dung cơ bản 47

2.2 LỰA CHỌN CÁC CHỦ ĐỀ CỦA PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X - XV CÓ THỂ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA QUA CÁC CUỘC THI TÌM HIỂU LỊCH SỬ 50

2.3 MỘT SỐ HÌNH THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA QUA CUỘC THI TÌM HIỂU LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X-XV 58

2.3.1 Tham quan 58

2.3.1.1 Xác định về mục tiêu 59

2.3.1.2 Chuẩn bị 59

2.3.1.3 Tổ chức hoạt động 59

2.3.2 Dạ hội Lịch sử 66

2.3.2.1 Mục tiêu 66

2.3.2.2 Nội dung và hình thức hoạt động 66

2.3.2.3 Chuẩn bị hoạt động 66

2.3.2.4 Tiến hành hoạt động 67

2.3.3 Kể chuyện Lịch sử 68

2.3.3.1 Mục đích 68

2.3.3.2 Chuẩn bị hoạt động 68

2.3.3.3 Hình thức hoạt động 69

2.3.3.4 Tổ chức hoạt động 73

2.3.3.5 Kết thúc hoạt động 73

2.4 THỬ NGHIỆM SƢ PHẠM 74

2.4.1 Mục đích thử nghiệm 74

2.4.2 Đối tƣợng thử nghiệm 74

2.4.3 Quy trình tổ chức cuộc thi “Danh nhân đất Việt” 75

2.4.3.1 Công tác chuẩn bị 75

2.4.3.2 Viết kế hoạch chi tiết 76

2.4.3.4 Tổ chức cuộc thi 87

2.4.4 Xử lý kết quả thử nghiệm 88

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC 100

DANH MỤC BẢNG

1.1 So sánh mức độ hứng thú của học sinh đối với

hoạt động ngoại khóa qua ý kiến của giáo viên và học sinh

34

1.2 So sánh các hoạt động ngoại khóa được tổ chức ở

trường phổ thông và các hoạt động học sinh được tham gia

36

1.3 So sánh mức độ thường xuyên các thầy cô tổ chức

với mức độ thường xuyên học sinh được tham gia hoạt động ngoại khóa qua cuộc thi tìm hiểu Lịch

sử

38

1.4 Ưu, nhược điểm của tổ chức hoạt động ngoại khóa

qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử thông qua ý kiến của giáo viên và học sinh

40

2.1 Mức độ hứng thú của học sinh đối với các hoạt

động ngoại khóa qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử trước và sau thử nghiệm

90

2.2 Mức độ hứng thú với các hoạt động của học sinh

trước và sau thử nghiệm

91

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

1.1 So sánh các hoạt động ngoại khóa được tổ chức ở

trường phổ thông và các hoạt động học sinh được tham gia

36

1.2 So sánh mức độ thường xuyên các thầy cô tổ chức

với mức độ thường xuyên học sinh được tham gia hoạt động ngoại khóa qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử

38

2.1 Mức độ hứng thú của học sinh đối với các hoạt

động ngoại khóa qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử trước và sau thử nghiệm

90

2.2 Mức độ hứng thú với các hoạt động của học sinh

trước và sau thử nghiệm

91

Thực tế cho thấy, bên cạnh những người có hiểu biết và niềm đam mê tìm hiểu lịch sử “nguồn cội” thì vẫn có một số người không có được những kiến thức dù là căn bản nhất về lịch sử đất nước mình, dân tộc mình Đó có thể là do cách học tập, truyền tải kiến thức Lịch sử của nền giáo dục nước ta làm cho nhiều người không mấy ham mê sử nước nhà.Trongcuộc điều tra với

1800 thanh niên thành phố Hồ Chí Minh được thực hiện vào năm 1994 cho ta những con số giật mình: 39% không biết Hùng Vương là ai? (trong đó có cả một số học sinh trường trung học phổ thông Hùng Vương), 49% không biết Trần Quốc Toản- người anh hùng trẻ tuổi trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên- Mông (có người cho rằng ông Trần Quốc Toản là ông Trần Phú), 64,6% không biết Trương Công Định- người anh hùng chống Pháp nổi tiếng của Nam Bộ (thậm chí có người khẳng định ông là 1 trong 108 hảo hán Lương Sơn Bạc) Riêng trong 468 sinh viên của 9 trường đại học được điều tra thì 44% không biết Chu Văn An- nhà giáo dục lớn đời Trần 59%không biết Lương Thế Vinh- nhà toán học Việt Nam danh tiếng thế kỉ XV [24, 20-24]

2

Học sinh không đam mê Lịch sử bởi thực trạng của việc dạy và học Lịch sử trong nhà trường phổ thông hiện còn những tồn tại: nội dung bài giảng Lịch sử khô khan, nặng về kiến thức, chưa gắn với các vấn đề thực tiễn, chưa hướng tới hình thành được những năng lực cần thiết cho học sinh, phương pháp dạy học chậm đổi mới - chủ yếu vẫn là thầy đọc trò chép, cho nên không tạo được hứng thú cho học sinh khi học môn Lịch sử

Trong dạy học Lịch Sử, cũng như các bộ môn khác ở nhà trường phổ thông, ngoài việc tiến hành bài học nội khóa-hình thức dạy học cơ bản, còn có cáchoạt động ngoại khóa (HĐNK) HĐNK có tác dụng tích cực đối với việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện của học sinh, góp phần quan trọng, cùng với các bài lên lớp,thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ bộ môn HĐNK còn góp phần phát triển học sinh Nếu bài học nội khóa là hình thức bắt buộc của việc học tập, tuân thủ nghiêm ngặt chương trình đã quy định về thời gian, nội dung…thì HĐNK lại mở ra một khả năng rộng lớn để hình thành các thói quen,kỹ năng về trí tuệ và thực hành cho học sinh trong học tập Lịch sử Các em có thể tự chọn và tham gia một công tác hợp với sở thích và trình độ của mình Tính chất tự nguyện trong việc tham gia hoạt động ngoại khóa đã phát huy năng lực nhận thức độc lập, làm nảy sinh và phát triển hứng thú của học sinh, đáp ứng nguyên lí giáo dục “học đi đôi với hành”, “lấy học sinh làm trung tâm” Song do quan niệm chưa đúng,nên các HĐNK ở trường phổ thông hiện nay còn nghèo nàn, hiệu quả chưa cao

Một trong những hình thức ngoại khóa mang lại hiệu quả cao trong trường trung học phổ thông (THPT) là thông qua các cuộc thi tìm hiểu về Lịch sử Việc tổ chức các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử sẽ kích thích tinh thần tự học, tự tìm hiểu về Lịch sử, trí tưởng tượng, sáng tạo… của học sinh Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu và tìm hiểu hình thức dạy học ngoại khóa thông qua

Vấn đề “Hoạt động ngoại khoá trong dạy học Lịch sử” đã được nhiều tác giả

quan tâm nghiên cứu Ở nước ta, có thể kể đến một số công trình khoa học như:

HĐNK được nghiên cứu kĩ càng và trình bày rõ ràng, chặt chẽ trong

cuốn “Phương pháp dạy học Lịch sử” do tác giả Phan Ngọc Liên chủ biên (Nhà xuất bản Đại học Sư phạm) Trong cuốn “Phương pháp dạy học môn

Lịch sử ở trường THPT” của tác giả Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú

cũng đã trình bày về vị trí, ý nghĩa, nội dung và các hình thức, cách thức tiến hành HĐNK nhằm nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn lịch sử.Các tác giả đã tập trung đi sâu vào một số hình thức chủ yếu mang tính phổ quát cho toàn bộ chương trình Lịch sử Đây là nguồn tư liệu hết sức quý báu cho những giáo viên giảng dạy bộ môn Lịch sử, giúp người giáo viên tiếp cận, đúc rút về mặt

lí luận và kinh nghiệm dạy học phục vụ cho công tác giảng dạy…

Tác giả Nguyễn Thị Côi với mong muốn giúp giáo viên Lịch sử ở trường phổ thông có thể thực hiện tốt công việc giảng dạy của mình đã viết

cuốn: “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở

trường phổ thông” Nội dung chính của cuốn sách là đi sâu giới thiệu, phân

tích những bài học Lịch sử trong thực tiễn dạy học ở trường phổ thông được đánh giá đạt hiệu quả cao, các biện pháp để nâng cao hiệu quả dạy học

Trong cuốn “Công tác ngoại khóa môn Lịch sử ở trường phổ thông cấp

II, cấp III” của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Nguyễn Phan Quang (Nhà

4

xuất bản Giáo dục - 1968) Với cuốn sách này, tác giả đã trình bày quan niệm

về HĐNK cũng như nội dung và phương pháp tiến hành công tác ngoại khóa Lịch sử ở trường phổ thông qua 3 phần như sau:

Phần thứ nhất: Trình bày một số quan niệm về công tác ngoại khóa và ý nghĩa của nó trong việc góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục Các tác giả đó nêu lên hai đặc điểm nổi bật của hoạt động ngoại khóa là nguyên tắc tự nguyện và phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh

Phần thứ hai: Nêu lên cách thức tổ chức để tiến hành hoạt động ngoại khóa như: tổ Lịch sử địa phương, tổ nghiên cứu Lịch sử, tổ phổ biến kiến thức Lịch sử và chỉ ra nhiệm vụ, công việc của từng tổ Các tác giả đó đưa ra một

số hình thức ngoại khóa như: đọc sách, kể chuyện, nói chuyện Lịch sử, trao đổi,dạ hội Lịch sử… và nêu ra các đặc điểm của từng hình thức, yêu cầu và cách thức tiến hành nó

Phần thứ ba: Cuốn sách đó nêu lên một số công tác ngoại khóa môn Lịch sử ở ngoài trường như: công tác công ích xã hội, công tác biên soạn Lịch

sử địa phương, nội dung cụ thể và các yêu cầu của từng hoạt động

Đây là tài liệu nghiên cứu một cách chung nhất về công tác ngoại khóa Lịch

sử ở nước ta Nó là cuốn sách chuyên khảo đầu tiên, đặt cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về HĐNK Lịch sử

Cuốn “Một số trò chơi Lịch sử” của Lương Ninhlà công trình nghiên

cứu đi sâu vào các vấn đề cụ thể của HĐNK Tác giả đã giới thiệu tài liệu của nhà giáo dục Xô viết GA Gu - la – ghi-na về cơ sở tâm lí sư phạm của các trò chơi lịch sử và gợi ý biên soạn tổ chức một số trò chơi phù hợp với học sinh trung học cơ sở và THPT của Việt Nam như: ô chữ, xúc xắc, quay số, bảng niên đại, trò chơi mật mã, em có biết, phải hay không phải, ủng hộ hay phản đối, nhận diện lịch sử

5

HĐNK đã được nghiên cứu một phần, một khía cạnh trong các khóa

luận: “Tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Lịch sử ở trung tâm giáo

dục thường xuyên Hoàng Mai” của tác giả Trần Thị Oanh, khóa luận “Tổ chức một số hoạt động ngoại khoá trong khoá trình Lịch sử Việt Nam 1919-

1945 (lớp 12 cơ bản)” của tác giả Phạm Thị Hương Các khóa luận này đã

trình bày một cách có hệ thống từ: khái niệm, hình thức, vai trò, ý nghĩa, xây dựng được một số chủ đề để tổ chức HĐNK, các tác giả khóa luận cũng đã tiến hành tổ chức HĐNK ở trường THPT Mặc dù vậy, khóa luận mới chỉ dừng lại ở việc đề xuất hoặc tổ chức HĐNK một cách chung nhất, chưa đi sâu vào một hình thức cụ thể nào

Trên Tạp chí Giáo dục cũng có nhiều bài viết chuyên khảo bàn về

HĐNK như: “Biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho

học sinh THPT” của tác giả Nguyễn Thị Thành - THPT dân lập Bình Minh -

Hà Tây; “Tổ chức dạ hội Lịch sử về Hồ Chí Minh cho học sinh với sự hỗ trợ

của phần mềm Powerpoint” của tác giả Nguyễn Thị Côi - Đại học Sư phạm

Hà Nội và Đoàn Văn Hưng - Đại học Quy Nhơn; tác giả Đoàn Văn Hưng với

bài viết“Tổ chức dạ hội Lịch sử về Bác Hồ”.Các bài viếtđã đưa ra một số biện

pháp tổ chức HĐNK tuy nhiên nội dung mới chỉ dừng lại ở mức độ khái quát

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về HĐNK Lịch sử rất phong phú và đa dạng Tuy nhiên, nghiên cứu và ứng dụng HĐNK gắn với những giai đoạn Lịch sử cụ thể trong chương trình phổ thông chưa được các tác giả

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận đã đề ravà giải quyết các nhiệm vụ cơ bản sau:

- Nghiên cứu các vấn đề lí luận về HĐNK trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

- Nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực trạng tổ chức các HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử ở trường THPT hiện nay

- Đề xuất một số định hướng tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam giai đoạn thế kỉ X-XV để nâng cao chất lượng dạy học

- Thử nghiệm HĐNK cụ thể ở trường THPT và đánh giá hiệu quả của việc tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử

3.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Xây dựng và tổ chức HĐNK ở trường THPT qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam thế kỉ X – XV,

3.4 Phạm vi nghiên cứu

- Khóa luận nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử để đề xuất một số hình thức tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X-XV để áp dụng vào thực tế dạy học Lịch sử

- Tiến hành điều tra thực trạng tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu trong dạy học môn Lịch sử tại 3 trường THPT: THPT Sơn Dương, THPT Lý Nhân Tông, THPT Yên Lãng

7

- Tiến hành thử nghiệm tại lớp 10A3 trường THPTSơn Dương - Tuyên Quang

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi đã tiến hành thu thập tài liệu từ 2 hướng sau:

- Nguồn tài liệu thành văn gồm các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc ngành phương pháp dạy học Lịch sử của Nhà xuất bản Giáo dục, trường Sư phạm Hà Nội, các tài liệu của Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia

Hà Nội,…

- Nguồn tài liệu thực tế từ quá trình khảo sát thực trạng dạy học Lịch

sử ở trường phổ thông

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu tài liệu: đọc, sưu tầm

và phân tích những tài liệu từ sách báo, tạp chí, internet… về lý luận phương pháp dạy học, đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là lý luận về tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Thứ nhất là phương pháp quan sát: Dự giờ để thu thập thông tin, đánh giá khách quan tình hình dạy học Lịch sử ở trường THPT

Thứ hai là phương pháp điều tra, phỏng vấn: Tìm hiểu thực trạng tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử, về thái độ của học sinh với môn học và nguyên nhân ảnh hưởng đến thái độ học tập môn Lịch sử

Thứ ba là phương pháp thực nghiệm: Thực nghiệm xây dựng và tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam giai đoạn thế kỉ X-XV

8

- Phương pháp thống kê toán học: xử lí số liệu về thực trang tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử và kết quả học tập của học sinh sau khi tham gia HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử

5 Đóng góp của khóa luận

Khẳng định ý nghĩa, vai trò của việc tổ chức HĐNK trong dạy học Lịch

sử ở trường THPT nói chung và tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X-XV

Đánh giá được thực trạng của việc tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X-XV ở trường THPT hiện nay

Đề xuất các hình thức tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X-XV

Đóng góp vào cơ sở lý luận của việc nghiên cứu, cải tiến chất lượng giảng

dạy môn Lịch sử

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung

của khóa luận được triển khai thành 2 chương cụ thể như sau:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức HĐNK ở trường THPT qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X-XV

Chương 2: Tổ chức HĐNK ở trường THPT qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X-XV Thử nghiệm sư phạm

9

Chương 1:

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC

HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA Ở TRƯỜNG THPT QUA

CÁCCUỘC THI TÌM HIỂU LỊCH SỬ VIỆT NAM

Theo “Từ điển Tiếng Việt căn bản”, Nhà xuất bản Quốc gia Hà Nội -

2004: “Ngoại khoá là môn học hoạt động ngoài giờ hoặc ngoài trời, ngoài chương trình chính thức, phân biệt với nội khoá”[27]

Như vậy, HĐNK là hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp, không quy định trong chương trình,có tổ chức, kế hoạch, phương hướng xác định, hoạt động được tiến hành dựa trên sự tự nguyện của cả nhóm hay một nhóm học sinh, có sở thích, đam mê về một môn học nào đó và có xu hướng muốn tìm tòi, nghiên cứu sâu thêm, dưới sự điều khiển, hướng dẫn của giáo viên góp phần giáo dục học sinh một cách toàn diện

Cụm từ “ngoại khóa” được dùng để phân biệt với hình thức học tập chính khóa hay còn gọi là bài nội khóa Hoạt động ngoại khóa là một hình thức của hoạt động ngoài lớp và có tác dụng như bài nội khóa trong việc cung cấp kiến thức, phát triển kĩ năng, giáo dục thái độ cho học sinh

10

HĐNK là hoạt động được tiến hành theo những chủ đề, nội dung rất linh hoạt, đa dạng (tuy vẫn phải sát với nội dung học của bài nội khóa) nhằm làm phong phú, sâu sắc những kiến thức Lịch sử của học sinh trên các mặt khác nhau của cuộc sống xã hội

Nếu như bài học nội khóa thực hiện nội dung quy định trong chương trình môn học, thể hiện trong sách giáo khoa và bắt buộc giáo viên phải thực hiện thì HĐNK có nội dung bổ trợ cho những nội dung kiến thức học sinh đã thu nhận trong giờ học chính khóa (do thời gian quy định nên còn hạn chế) HĐNK tạo điều kiện cho học sinh tìm hiểu sâu sắc hơn về những kiến thức Lịch sử được học trong bài nội khóa và được tổ chức tùy theo hoàn cảnh cụ thể của trường và địa phương Bài nội khóa là bắt buộc, giáo viên và học sinh phải tuân thủ nghiêm ngặt nội dung, thời gian quy định theo chương trình, thì HĐNK giáo viên và học sinh có thể lựa chọn nội dung, hình thức tiến hành cho phù hợp điều kiện, khả năng, sở thích và trình độ của mình Chính vì vậy HĐNK có tác dụng rất lớn trong việc phát huy năng lực nhận thức cũng như gây hứng thú trong học tập cho học sinh Cả 2 hình thức đều là cơ sở tổ chức thực hiện các biện pháp sư phạm thích hợp, phù hợp với yêu cầu, mục đích giáo dục của nhà trường phổ thông Vì vậy, việc chú trọng đến việc tổ chức HĐNK là một yêu cầu cấp thiết để tiến tới mục tiêu giáo dục toàn diện

1.1.1.2 Các hình thức tổ chức HĐNK

Tham quan:

Tham quan di tích Lịch sử là hoạt động đi đến những nơi còn lưu giữ những dấu vết của quá khứ (khu bảo tồn di tích Lịch sử) để thấy tận mắt, để

mở rộng hiểu biết hoặc học tập kinh nghiệm

Hoạt động tham quan giữ một vị trí quan trọng trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Những dấu vết của quá khứ, những hiện vật trưng bày trong

11

bảo tàng không chỉ cụ thể hóa kiến thức, mà còn để lại một ấn tượng mạnh

mẽ nâng cao hứng thú học tập và rèn luyện khả năng quan sát, phân tích cho học sinh

Trong thực tế, có thể tổ chức hai loại tham quan Lịch sử chủ yếu, phù hợp với yêu cầu học tập và điều kiện tổ chức:

Thứ nhất, những cuộc tham quan phục vụ trực tiếp nội dung bài học nội khóa, và có thể là bài giảng trong nhà bảo tàng, hoặc thực địa trên địa phương gần khu vực trường học

Thứ hai, những cuộc tham quan có tính chấtHĐNK ở nhà bảo tàng, di tích Lịch sử xa trường, cuộc hành quân thăm chiến trường xưa Công việc này đòi hỏi nhiều điều kiện khó khăn, phức tạp để tổ chức, nên không thể tiến hành thường xuyên

Sự phân chia hai loại tham quan Lịch sử trên chỉ có tính chất tương đối,

vì hai loại này thường đan xen nhau Bài dạy tại thực địa cũng có phần tham quan Các cuộc tham quan ngoại khóa đều nhằm mục đích bổ sung kiến thức

đã học

Hoạt động này có thể do giáo viên độc lập tổ chức cho một lớp, hoặc một khối lớp, nhưng cũng có thể kết hợp với hoạt động của đoàn thanh niên, hội phụ nữ… trong việc tổ chức cắm trại, hành quân để giới thiệu, bổ sung một số kiến thức

Hoạt động tham quan sẽ bổ trợ kiến thức Lịch sử cho học sinh về truyền thống văn hóa, Lịch sử của dân tộc và mỗi địa phương, từ đó nâng cao

ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống dân tộc Ngoài ra, tham quan còn có tác dụng lớn trong việc phát huy tính chủ động, tích cực sáng tạo, trí thông minh và gây hứng thú học tập đối với học sinh Do đó, tham quan di tích Lịch sử cần được nhà trường phổ thông tổ chức thường xuyên cho học sinh, nhất là các di tích Lịch sử quê hương trong những dịp lễ hội nhằm phát

12

huy lợi thế nhiều mặt của di tích Lịch sử đối với việc giáo dục thế hệ trẻ Ngoài tổ chức tham quan di tích, bảo tàng Lịch sử; trong các buổi tham quan nhà máy, công trường, nông trường… giáo viên cũng nên tổ chức cho học sinh đến phòng truyền thống, nghe nói chuyện về đời sống, cuộc đấu tranh của nhân dân ta trước cách mạng và ngày nay

Trong hoạt động tham quan, giáo viên có thể thiết kế thêm các nhiệm

vụ (bài tập, bài thu hoạch theo nhóm hoặc cá nhân) dưới các hình thức như: cuộc thi tìm hiểu Lịch sử, bộ sưu tập tranh ảnh, phóng sự, bài báo…

Kể chuyện Lịch sử:

Kể chuyện Lịch sử tức là kể chuyện đời xưa, những điều mắt thấy, tai nghe về quá trình hình thành, phát triển, hay sự tiêu vong của một sự kiện Lịch sử, bước ngoặt Lịch sử, sứ mạng Lịch sử… Đây là hình thức ngoại khóa hấp dẫn, dễ làm và có tác dụng giáo dục cao

Có nhiều cách kể lại nội dung một cuốn sách hay đã đọc, một câu chuyện được tìm hiểu qua tài liệu, hay của của chính người tham gia, chứng kiến sự kiện thuật lại

Nội dung kể chuyện Lịch sửlà việc phổ biến kiến thức Lịch sử một cách khoa học, chứ không phải những chuyện hư cấu Do đó, nội dung câu chuyện kể phải có chủ đề-một sự kiện, một nhân vật - dựa vào một tài liệu chính xác, tránh những chi tiết li kỳ không có giá trị khoa học, không phù hợp với yêu cầu học tập

Nội dung câu chuyện phải liên quan đến các sự kiện cơ bản trong bài học, chính xác, tránh li kì không có giá trị khoa học, không phù hợp với yêu cầu học tập Kể chuyện phải làm cho người nghe xúc động, như được sống lại

sự kiện ấy, bằng cách cho học sinh nhập vai vào câu chuyện

Kể chuyện khác với thông báo.Như đã nói, thông báo cung cấp cho người nghe một số tri thức nhất định, ngắn gọn, khô khan, còn kể chuyện bao

13

giờ cũng có chủ đề và có tình tiết Ví dụ, khi thông báo các sự kiện về thời niên thiếu của Bác Hồ, người nghe chỉ nắm được những nét chính (quê hương, gia đình, tên lúc nhỏ) Kể chuyện về thuở thiếu thời của Bác với nhiều tình tiết sinh động nhằm khôi phục bức tranh lịch sử về quê hương, gia đình,

về thời thơ ấu của Bác…

Nội dung bài kể chuyện không chỉ có khối lượng sự kiện, tri thức được cung cấp, mà còn bao gồm cả việc phân tích, nêu lên bản chất sự vật, hiện tượng.Nếu logíc của câu chuyện kể được xây dựng trên cơ sở những sự kiện, tri thức chính xác thì nó có ý nghĩa giáo dục rất lớn Thông thường một câu chuyện kể bao gồm những yếu tố sau đây:

-Giới thiệu vấn đề

-Tình huống đặt ra

-Diễn biến sự kiện

-Câu chuyện kết thúc

-Sự phát triển của tình tiết đến cao độ

Một câu chuyện có bố cục như vậy mang kịch tính cao, dẫn dắt người nghe qua các sự kiện, làm cho họ ngày càng hứng thú (kể cả căng thẳng và suy nghĩ) Người nghe hứng thú lắng nghe không phải chỉ vì được cung cấp các

sự kiện, chi tiết hay, hấp dẫn mà còn vì nội dung của câu chuyện có sức giáo dục mạnh mẽ

Giáo viên có thể thiết kể tổ chức hoạt động ngoại khóa kể chuyện lịch

sử dưới hình thức một cuộc thi tìm hiểu lịch sử với các chủ đề như: danh nhân đất Việt, thần đồng đất Việt, Hào khí Đông A… Giáo viên thiết kế một số nhiệm vụ cho học sinh phải hoàn thành sau buổi kể chuyện: viết bài báo cáo,

bài đánh giá…

14

Nghe nói chuyện Lịch sử:

Nói chuyện Lịch sử tức là trình bày những vấn đề Lịch sử một cách có

hệ thống trước đông người để cho người để cho người nghe hiểu rõ hơn về một sự kiện nào đấy

Nói chuyện Lịch sử có nội dung, yêu cầu cao hơn kể chuyện Lịch sử

Kể chuyện chủ yếu là việc trình bày các sự kiện cụ thể nâng lên trình độ tư duy khái quát, còn nói chuyện Lịch sử chủ yếu là làm cho người nghe nhận thức một cách khái quát, được minh họa, dẫn chứng bằng các sự kiện cụ thể theo một chủ đề nào đó Ví dụ, kể chuyện về một cuộc đấu tranh chính trị của

“Đội quân tóc dài” với nhiều tài liệu-sự kiện cụ thể làm người nghe như được chứng kiến sự kiện này

Nói chuyện Lịch sử phải có chủ đề rõ ràng, chủ đề phải phù hợp với nội dung chương trình nội khóa, với nhiệm vụ chính trị trước mắt Vì vậy, nói chuyện Lịch sử không thể tổ chức thường xuyên và ở bất cứ nơi nào như kể chuyện Lịch sử Nó thường được tổchức nhân ngày kỉ niệm một sự kiện Lịch

sử quan trọng, một danh nhân, lãnh tụ cách mạng…, những đợt sinh hoạt chính trị, bồi dưỡng về văn hóa, nghiên cứu Lịch sử địa phương Người nói chuyện phải là người am hiểu sâu sắc vấn đề trình bày Do đó, người nói chuyện thường là giáo viên, cán bộ nghiên cứu cán bộ giảng dạy ở các trường đại học, cán bộ làm công tác tuyên huấn Trong một số trường hợp đặc biệt, giáo viên có thể bồi dưỡng cho một học sinh giỏi để nói chuyện Lịch sử với lớp, hay một học sinh lớp trên nói chuyện với các học sinh lớp dưới

Trong buổi nói chuyện, giáo viên gợi ý cho học sinh đặt một số câu hỏi cho các vị khách mời và phát biểu cảm tưởng sau buổi nói chuyện và thiết kế nhiệm vụ cho cá nhân hoặc nhóm học sinh

15

Trao đổi, thảo luận:

Đây là hình thức ngoại khóa nhằm giúp học sinh bày tỏ ý kiến của mình để củng cố kiến thức đã học, lòng tin sau khi đọc một quyển sách, nghe

kể chuyện, nói chuyện Lịch sử, hoặc suy nghĩ về một vấn đề nào đấy

Có nhiều cách tiến hành trao đổi thảo luận Trước hết, có thể tổ chức trao đổi thảo luận trong phạm vi lớp Đối với học sinh THPT, những cuộc trao đổi thảo luận không chỉ để ghi nhớ nội dung một vấn đề, mà chủ yếu là khơi dậy những suy nghĩ độc lập của các em Trong quá trình trao đổi, giáo viên cần động viên các em đề xuất và giải quyết vấn đề theo suy nghĩ độc lập của mình, đồng thời cũng khiêm tốn học tập và tôn trọng ý kiến của bạn Giáo viên theo dõi, kịp thời bổ sung những thiếu sót, uốn nắn các lệch lạc; khi kết thúc thảo luận có nhận xét, đánh giá, rút kinh nghiệm

Trao đổi, thảo luận được tiến hành trên cơ sở một số chủ đề quan trọng,

có tác động đến việc bổ sung kiến thức đã học Hình thức này rất phù hợp với các nội dung, chủ đề Lịch sử lớn, có tính chất tổng quát, giáo viên có thể kết cấu một hoặc nhiều chủ đề Lịch sử tạo thành chủ đề chung cho buổi thảo luận, trao đổi Ví dụ, trao đổi, thảo luận về “ý nghĩa bước ngoặt” của việc thành lập Đảng với Cách mạng Việt Nam hay “Thăng Longnghìn năm văn hiến” Chủ đề nêu ra là những vấn đề cơ bản có tính chất tổng hợp, khái quát, những vấn đề mà nhiều người quan tâm, có liên quan đến cuộc sống hiện tại

Có những hình thức tổ chức trao đổi thảo luận với nội dung phong phú hơn, như tổ chức các “hộp thư” trao đổi trên báo tường…

Xem phim Lịch sử:

Xem phim Lịch sử là HĐNK giúp học sinh tái hiện diễn biến, các hoạt động của con người trong lịch sử qua các thước phim, phim tư liệu

16

Ngoài những tài liệu chữ viết, tranh ảnh… thì phim là nguồn sử liệu rất quan trọng Các sự kiện lớn của thế giới và Việt Nam được lưu giữ lại qua các đoạn phim tư liệu

Phim Lịch sử thì gồm nhiều nguồn khác nhau: phim tư liệu Lịch sử, phim tài liệu, phim thời sự, phim điện ảnh…

Với hình thức xem phim Lịch sử, giáo viên có thể xây dựng chủ đề ngoại khóa theo nội dung bộ phim

tư liệu Lịch sử, phân tích các tác phẩm văn học, nghiên cứu cách trình bày, thể hiện nội dung các tác phẩm văn học, Lịch sử sân khấu…những bài nói chuyện Lịch sử, những tiết mục văn nghệ…không chỉ làm phong phú kiến thức, mà còn rèn luyện khả năng độc lập làm việc, bồi dưỡng năng khiếu biẻu diễn và cảm thụ nghệ thuật… cho học sinh

Chủ đề của dạ hội Lịch sử rất phong phú

-Chủ đề về Lịch sử địa phương là một nội dung khá hấp dẫn trong dạ hội Lịch

sử, như “Quê hương:quá khứ và hiện tại”…

-Các vấn đề về cuộc sống hiện nay trên thế giới và trong nước như: đấu tranh giữ gìn hòa bình thế giới, thành tựu phát triển khoa học-kỹ thuật… Cũng có thể là chủ đề của dạ hội Lịch sử

Thứ hai, dạ hội phải thu hút đông đảo học sinh tham gia, phải phát huy năng lực độc lập, tính tích cực chủ động hoạt động và tinh thần tập thể của các em Dĩ nhiên, việc phân công phải tùy theo yêu cầu, tính chất của công việc, khả năng, trình độ của học sinh

Thứ ba, cần có kế hoạch chuẩn bị công phu Ngay từ đầu năm học, giáo viên xây dựng kế hoạch, tranh thủ ý kiến, sự ủng hộ hợp tác của giáo viên bộ môn, của hội đồng nhà trường và đoàn thanh niên Việc lựa chọn học sinh để luyện tập các tiết mục không được làm ảnh hưởng tới học tập và các công việc khác

Thứ tư, linh hoạt và đa dạng hóa hình thức tổ chức sao cho gọn nhẹ, ít công sức và kinh phí mà hiệu quả lại cao(đối với nhà trường và ảnh hưởng với địa phương)

Tái tạo bức tranh Lịch sử, gợi dậy không khí Lịch sử có tác dụng giáo dục là những yêu cầu quan trọng của một dạ hội Vì vậy, ngoài các tiết mục văn nghệ, cân thiết tổ chức triển lãm, trang trí nhằm gây hứng thú cho người

dự, làm sao cho họ cảm thấy như mình đang sống, hay tham gia, chứng kiến

sự kiện đã xảy ra Triển lãm gồm tranh ảnh, áp phích, minh họa, sách báo, các

18

hiện vật, hay mô hình phục chế…có liên quan đến chủ đề dạ hội, được trưng bày ở một góc hội trường, trên đường vào hội trường, hoặc hai bên sân khấu

Ý nghĩa giáo dục của buổi dạ hội sẽ tăng lên nếu trong buổi dạ hội có

sự tham gia của những “nhân chứng” của sự kiện: anh hùng, chiến sĩ cách mạng, những người thân trong gia đình nhân vật Lịch sử…

Tổ chức tốt các buổi dạ hội không chỉ có tác dụng đối với học sinh trong trường, mà còn có ảnh hưởng lớn tới nhân dân địa phương Nó là một biện pháp có hiệu quả gắn nhà trường với xã hội

Qua việc sưu tầm nguồn sử liệu, học sinh yêu thích môn Lịch sử hơn,

mở rộng thêm vốn tri thức Lịch sử

1.1.1.3 Tổ chức HĐNK qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử

Tổ chức được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, tuy nhiên ở trong khóa luận tôi đề cập đến khái niệm tổ chức với tính cách là một hoạt động (hay là chức năng tổ chức) Chức năng tổ chức là một trong những chức năng quan trọng của quy trình quản lý Mục đích của chức năng tổ chức là nhằm đảm bảo cung cấp đầy đủ kịp thời số lượng và chất lượng nhân lực, phối hợp các

nỗ lực thông qua việc thiết kế một cơ cấu tổ chức hợp lý và các mối quan hệ quyền lực Nội dung cơ bản của chức năng tổ chức là thiết kế bộ máy, phân công công việc và giao quyền

19

Chức năng tổ chức hướng đến việc phân chia những nhiệm vụ chung thành những công việc cụ thể cho từng bộ phận với những quyền hạn tương ứng Với những hàm nghĩa này, chúng ta có thể hiểu chức năng tổ chức là sự phân chia các nhiệm vụ thành những công việc, trao quyền hạn, xác định những nguyên tắc thích hợp cho các bộ phận và quyết định quy mô thích hợp cho từng bộ phận

Với ý nghĩa trên, chúng ta hiểu tổ chức là quy trình thiết kế bộ máy, sắp xếp, bố trí, sử dụng và phát triển các nguồn nhân lực nhằm thực hiện mục tiêu chung

Hoạt động cơ bản của chức năng tổ chức bao gồm: xác định những nhiệm vụ thực hiện để đạt được mục tiêu chung; nhóm gộp các hoạt động này thành những bộ phận; phân công người phụ trách các bộ phận và công việc của từng bộ phận đó; giao phó quyền hạn tương ứng để thực hiện nhiệm vụ; xác lập cơ chế cho sự phối hợp hoạt động giữa các bộ phận, và trong việc phối hợp quyền hạn và thông tin, theo cả chiều ngang và chiều dọc của cơ cấu

tổ chức

Như vậy, bản chất của chức năng tổ chức là thực hiện sự phân công lao động hợp lý (cả lao động quản lý và lao động cụ thể) để phát huy cao nhất khả năng của nguồn nhân lực nhằm thực hiện hiệu quả mục tiêu chung Vì thế, tổ chức là một công việc chuyên môn vừa mang tính chất khoa học, vừa mang tính nghệ thuật

HĐNK là hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp, không quy định trong chương trình,có tổ chức, kế hoạch, phương hướng xác định, hoạt động được tiến hành dựa trên sự tự nguyện của cả nhóm hay một nhóm học sinh,

có sở thích, đam mê về một môn học nào đó và có xu hướng muốn tìm tòi, nghiên cứu sâu thêm, dưới sự điều khiển, hướng dẫn của giáo viên góp phần giáo dục học sinh một cách toàn diện

20

HĐNK là hoạt động được tiến hành theo những chủ đề, nội dung rất linh hoạt, đa dạng (tuy vẫn phải sát với nội dung học của bài nội khóa) nhằm làm phong phú, sâu sắc những kiến thức Lịch sử của học sinh trên các mặt khác nhau của cuộc sống xã hội

Các HĐNK cho phép học sinh tự thể hiện ý kiến và suy nghĩ, góp phần xây dựng kĩ năng lãnh đạo và áp dụng kiến thức vào thực tế Học sinh biết cách học một cách kiên nhẫn để đạt đến mục tiêu, phát triển tài năng hay kĩ năng cũng như xây dựng nhân cách trong quá trình tự học tập Học sinh có thể tham gia HĐNK ở lớp, trường hoặc ngoài xã hội với nhiều lựa chọn khác nhau: thể thao, văn hóa, nghệ thuật, tình nguyện…

Trong các HĐNK thì cuộc thi tìm hiểu Lịch sử là một hình thức mang lại hiệu quả cao trong việc phát triển toàn diện học sinh Cuộc thi tìm hiểu Lịch sử là hệ thống cách thức, biện pháp tác động vào các đối tượng cụ thể, kích thích họ tích cực tìm hiểu, tiếp thu, rèn luyện và thể hiện năng lực hành động, năng lực hiểu biết về Lịch sử, đạt những chỉ tiêu nhất định do ban tổ chức hội thi đặt ra

Cuộc thi tìm hiểu Lịch sử tổ chức trong các trường nhằm giáo dục, bồi dưỡng, rèn luyện học sinh về các kiến thức Lịch sử, các kĩ năng cần thiết, thông qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử học sinh rút ra những bài học kinh nghiệm từ quá khứđể bổ trợ cho hiện tại, tạo hứng thú cho các em thêm yêu Lịch sử từ đó bồi dưỡng thêm lòng yêu nước của mỗi học sinh

Như vậy, tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu lịch sử là quy trình sắp xếp, bố trí các nhiệm vụ nhằm tiến hành hoạt động giáo dục theo chủ đề do giáo viên đặt ra, giáo viên đưa ra hệ thống cách thức, biện pháp để kích thích học sinh tích cực tìm hiểu, tiếp thu, rèn luyện và thể hiện năng lực hành động, năng lực hiểu biết về Lịch sử nhằm đạt được những chỉ tiêu đặt ra

Đây cũng là môi trường tạo cơ hội cho cá nhân bộc lộ năng khiếu, năng lực và kiểm nghiệm khả năng, trình độ của mình về một vấn đề nào đó, từ đó, điều chỉnh nhận thức hành vi của mình trong học tập, lao động, công tác và trong cuộc sống hàng ngày

Cuộc thi cũng là diễn đàn để các cá nhân bày tỏ quan điểm nhận thức, tình cảm của mình về các vấn đề mà họ quan tâm theo chủ đề cuộc thi, thông qua đó thấy được trách nhiệm của mình

Tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử có tác dụng nâng cao hiệu quả học tập môn Lịch sử, đây là một hướng đi mới để đưa đến kết quả học tập tốt hơn cho học sinh THPT Việc tổ chức HĐNK qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử cũng có ý nghĩa gần giống như ý nghĩa, vai trò của các cuộc thi:

Thứ nhất, việc tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử kết hợp với quá trình giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường THPT và môn học khác thúc đẩy học sinh tích cực, chủ động tìm hiểu các nguồn tài liệu liên quan đến chủ

đề của cuộc thi, luyện tập để nâng cao nhận thức, trình độ và có được những

kĩ năng hoạt động tập thể cần thiết trong một môi trường thể hiện sự thi đua với nhau

Thứ hai, việc tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử là nơi để học sinh bày tỏ quan điểm, nhận thức, tình cảm của mình về các vấn đề mà học sinh quan tâm

22

Thứ ba, tổ chức cuộc thi với cơ cấu giải thưởng hấp dẫn gắn với việc trao các danh hiệu cá nhân, tập thể sẽ thu hút đông đảo các em học sinh tham gia hoạt động tập thể của nhà trường, góp phần thu hút tham gia chú ý của phụ huynh học sinh Các em học sinh được bộc lộ, phát huy năng khiếu, năng lực và kiểm nghiệm kĩ năng, thái độ của mình về một vấn đề nào đó Từ đó góp phần điều chỉnh nhận thức, hành vi của mình trong học tập, lao động công tác và trong cuộc sống hàng ngày

Thứ tư, việc tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử góp phần vào việc đánh giá kết quả môn học Lịch sử, đổi mới trong cách kiểm tra đánh giá

Thứ năm, HĐNK đề cập, chứa đựng một nội dung kiến thức rộng lớn hơn, sự kiện không chỉ diễn ra trong quá khứ mà những sự kiện ấy ngày được tăng lên theo thời gian, tức là những sự kiện Lịch sử tiếp tục diễn ra trong hiện tại và tương lai, gắn với thực tiễn

Mặc dù HĐNK là hình thức dạy học không chính thức và cũng ít được

áp dụng ở nước ta, nhưng càng ngày chúng ta càng thấy được vai trò, ý nghĩa

to lớn của nó HĐNK chính là hình thức dạy học bổ trợ cho hình thức dạy học nội khoá, ý nghĩa của nó cũng thể hiện đầy đủ trên cả ba mặt: kiến thức, kĩ năng, thái độ Bài học trên lớp là hình thức tổ chức dạy học cơ bản nhưng không phải là duy nhất Đối với bộ môn Lịch sử, nếu chỉ tập trung dạy các bài nội khóa thì sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc đạt đến yêu cầu đổi mới, hình thành năng lực cho học sinh của bộ Giáo dục và Đào tạo Chính vì vậy, trong giáo dục nói chung và Lịch sử nói riêng lại rất cần đến việc kết hợp nội khóa với một phương thức học tập khác là HĐNK để đưa lại kết quả cao HĐNK

có tác dụng lớn trong việc phát triển học sinh bởi nó bổ sung và làm sâu sắc công tác giáo dục chính khoá

Ý nghĩa của HĐNK thể hiện ở các mặt sau:

23

- Về mặt kiến thức:

Trước tiên, HĐNK có tác dụng củng cố kiến thức đã học trong các giờ nội khoá, “góp phần bồi dưỡng, làm sâu sắc, phong phú và toàn diện tri thức lịch sử mà học sinh thu nhận trên lớp”[3, 257].Nếu như ở trên lớp, học sinh chỉ được tiếp cận thông tin lịch sử chủ yếu qua sách giáo khoa và bài giảng của giáo viên thì chưa đủ, có khi học sinh thu nhận thêm kiến thức từ các kênh thông tin khác như băng đĩa, tư liệu mà giáo viên cung cấp song rất ít ỏi bởi nó bị giới hạn trong thời gian và nội dung chương trình quy định sẵn Vì thế, học sinh chỉ có thể nắm vấn đề ở mức tương đối, không có điều kiện để biến tri thức nhân loại thành kiến thức của riêng mình Để làm được điều đó, học sinh cần được củng cố lại những kiến thức đã học một lần nữa Nếu không có HĐNK, điều đó khó có thể thực hiện và học sinh không tự chủ động

ôn lại kiến thức mà dành thời gian cho những việc khác Chỉ có HĐNK mới

có thể giúp học sinh tiếp xúc nhiều lần với tri thức Lịch sử, qua đó, những gì

mà các em đã học, đã biết được củng cố và chứng minh thêm Nhờ vậy, tri thức Lịch sử mà học sinh nắm được sẽ sâu sắc hơn, khách quan hơn, bởi chính các em là người nghiên cứu, tìm tòi ra vấn đề bằng các hoạt động thiết thực Chính vì lý do trên mà HĐNK được xem là một trong những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả bài học Lịch sử

Thứ hai, HĐNK là cơ hội để bổ sung kiến thức cho học sinh mà trong chương trình nội khoá không đủ điều kiện thực hiện Nhờ HĐNK với nhiều hình thức khác nhau, học sinh được mở rộng thêm những kiến thức Lịch sử cần thiết, đồng thời, bổ sung và rèn luyện các kĩ năng một cách vững chắc hơn Nhiều kiến thức bổ ích được các em tự tìm hiểu, khám phá và thường thì những nội dung kiến thức thu nhận qua HĐNK được nhớ lâu hơn

Nhìn chung, HĐNK là một hình thức bổ trợ cần thiết cho việc giúp học sinh lĩnh hội được tri thức Lịch sử một cách chủ động, sáng tạo và lâu

HĐNK “góp phần phát triển học sinh” [3,260], mở ra một khả năng rộng lớn để hình thành các thói quen, kĩ năng về trí tuệ và thực hành cho học sinh trong học tập Lịch sử Từ các hoạt động này, giáo viên phát hiện, bồi dưỡng và phát triển những sở trường và năng lực cá nhân Bởi HĐNK diễn ra dựa trên nguyên tắc tự nguyện, xuất phát từ sở thích của học sinh nên nó phản ánh đúng sở trường, năng lực riêng của các em Từ đó, cũng có thể có những định hướng nghề nghiệp cho học sinh Ví dụ, trong các buổi dạ hội, sẽ có những em có năng khiếu diễn kịch, đọc thơ, dẫn chương trình… ta có thể phát huy thế mạnh đó làm cho phong trào của Đoàn trường mạnh lên Nhưng quan trọng hơn là giúp học sinh phát triển năng lực riêng của mình, tự tin hơn trong cuộc sống và từng bước hoàn thiện bản thân Đó chính là sân chơi để các em thể hiện, học hỏi và giao lưu Qua HĐNK tạo nên những tấm gương trực tiếp cho các học sinh khác noi theo, các em chính là hạt nhân của các hoạt động giáo dục tiếp theo

Với nhiều hình thức lồng ghép, nội dung Lịch sử phong phú, đa dạng

và linh hoạt, HĐNK góp phần phát triển năng lực tư duy của học sinh như: năng lực phát hiện, giải quyết vấn đề một cách nhanh chóng; tư duy khái quát Chính hoạt động trực tiếp gắn với tri thức là hoạt động giúp tư duy phát triển

25

HĐNK là cách để “dạy học gắn với thực tế”, “học đi đôi với hành” Bởi

nó không chỉ củng cố, bổ sung kiến thức mà còn rèn luyện cho các em công tác thực hành bộ môn, đây là điều cần thiết trong dạy học Lịch sử “Học Lịch

sử không chỉ để biết quá khứ, lại càng không phải để mua vui mà trên cơ sở biết quá khứ, học sinh hiểu sâu sắc hơn, toàn diện hơn hiện tại để tích cực hành động trong hiện tại, phục vụ những yêu cầu của Lịch sử đang đặt ra và

đề ra phương hướng đấu tranh cho sự thắng lợi của tương lai”[14,8]

Ngoại khoá Lịch sử phát triển kĩ năng thực hành cho học sinh, đồng thời giúp học sinh sử dụng thời gian một cách hợp lý và bổ ích Hơn thế nữa

là khả năng vận dụng kiến thức vào cuộc sống, vào những hoạt động thực tiễn Qua HĐNK, khả năng tổ chức điều hành các hoạt động xã hội, phong cách làm việc được hình thành và phát triển

HĐNK Lịch sử là minh chứng cho việc đổi mới tư duy giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học Đó là nguyên tắc: dạy học là quá trình tổ chức hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo để học sinh chiếm lĩnh các kinh nghiệm xã hội, các giá trị văn hoá của loài người

- Về mặt thái độ:

Các nhà nghiên cứu đã khẳng định : “HĐNK còn có tác dụng giáo dục lớn đối với học sinh” [3,258] Dựa vào đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh phổ thông là hiếu động và ham hiểu biết mà lôi cuốn các em vào nhiều hoạt động thực tế để giáo dục cho các em tính tổ chức, tính kỉ luật và tinh thần tập thể Qua thực tế dạy học, chúng ta thấy không có lý thuyết nào hiệu quả bằng HĐNK trong lĩnh vực này

“Công tác ngoại khoá phát huy triệt để tác dụng giáo dục tư tưởng của

bộ môn Lịch sử trong việc hình thành thế giới quan đúng đắn và nhân sinh quan cách mạng cho học sinh” [14,7] Việc tiếp xúc với nhiều nguồn tư liệu, nhiều hiện vật, nhân vật Lịch sử giúp học sinh có cách nhìn toàn diện về quá

26

khứ, có thái độ yêu mến quần chúng lao động - những con người làm nên Lịch sử, giáo dục cho các em biết trân trọng những giá trị văn hoá của dân tộc, của nhân loại Từ đó, xác định được trách nhiệm, nghĩa vụ của mình đối với quá khứ, cuộc sống hiện tại và tương lai Đó chính là mục tiêu giáo dục nhân cách học sinh, đào tạo những con người xã hội chủ nghĩa, trung thành với lý tưởng xã hội chủ nghĩa

Riêng đối với nhiệm vụ giáo dục đạo đức thì HĐNK có đóng góp rất lớn Thông qua các hoạt động ngoài giờ lên lớp nói chung và trong đó có HĐNK Lịch sử, “giúp học sinh thực hành và thử nghiệm các quan hệ đạo đức

xã hội chủ nghĩa, tập luyện và rèn luyện các hành vi đạo đức phù hợp với các chuẩn mực xã hội Cũng thông qua các hoạt động này các em có điều kiện để thử thách và kiểm tra các phẩm chất đạo đức của mình, rèn luyện ý chí nghị lực, tinh thần trách nhiệm” [12,83] Nhờ tham gia một cách tích cực vào các hoạt động đó mà tính tích cực xã hội, ý thức công dân, những phẩm chất, thói quen tốt được dần dần hình thành và củng cố trở nên bền vững Chính vì vậy,

nó tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển nhân cách

HĐNK là những hoạt động gắn liền với thực tế cuộc sống, thực tiễn sản xuất và đời sống con người nên học sinh thấy thoải mái, dễ tiếp nhận, dễ tham gia Hơn thế nữa, học sinh thấy được “lợi ích” khi học môn Lịch sử, Lịch sử cũng có thể áp dụng vào cuộc sống và biết cách vận dụng như thế nào? Qua

đó giúp học sinh có thái độ đúng đắn đối với bộ môn Lịch sử - bộ môn lâu nay bị xem nhẹ, khiến các em tự ý thức được vai trò của bộ môn Lịch sử, yêu thích và ham học hỏi môn Lịch sử hơn

HĐNK phải kết hợp tổ chức với các bộ môn khác nhằm giáo dục đồng

bộ học sinh, thu hút các em vào những hoạt động bổ ích, tránh xa các tệ nạn

xã hội, định hướng cho các em lối sống văn hoá lành mạnh, sống có ích, sống

27

có lí tưởng Đó là một tác dụng thực tế của HĐNK nói chung và HĐNK Lịch

sử nói riêng

1.1.3 Những yêu cầu của việc tổ chức hoạt động ngoại khóa ở trường

THPT qua các cuộc thi tìm hiểu lịch sử Việt Nam

Với vị trí quan trọng đã được xác định như trên, HĐNK qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử cần được giải quyết được những nhiệm vụ cơ bản của một hình thức tổ chức học tập cho học sinh nhằm đạt mục tiêu chung của chương trình giáo dục Nếu như bản chất của việc tổ chức học tập là tổ chức nhận thức tích cực, chủ động, sáng tạo cho học sinh, thì HĐNK sẽ là hình thức phù hợp để thực thi yêu cầu đó

HĐNK lịch sử nói chung và HĐNK qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử nói riêng là điều kiện cho học sinh phát triển năng lực tự tổ chức, sắp xếp quá trình học tập, phát huy khả năng sáng tạo của mình Do vậy, nhiệm vụ trước tiên của HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử là tạo ra một sân chơi lý thú mà

ở đó học sinh trở thành chủthể của hoạt động phục vụ học tập, qua đó học sinh không chỉ phát huy tính tích cực trong việc học Lịch sử mà còn phát huy khả năng tổ chức, tham gia các hoạt động tập thể

HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử còn có nhiệm vụ bổ trợ cho bài học chính khóa, học sinh được đi thực tế, tiếp cận với kiến thức môn học qua những phương diện khác để từ đó củng cố kiến thức và giúp học sinh nắm vững kiến thức của bài chính khóa Do đó, bổ sung kiến thức Lịch sử cho bài học chính khóa là nhiệm vụ quan trọng của việc tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử

HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử mang tính chất tổng hợp để từ đó làm sâu sắc và phong phú kiến thức của học sinh về các mặt khác nhau của cuộc sống xã hội, góp phần gây hứng thú trong học tập Lịch sử

1.1.4 Quy trình tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu lịch sử

Quy trình tổ chức một cuộc thi rất phong phú và đa dạng nhưng chung quy lại thì một cuộc thi được tiến hành theo các bước sau:

Công tác chuẩn bị

Công tác chuẩn bị là khâu đầu tiên đảm bảo cho sự thành công của một cuộc thi, công tác chuẩn bị chu đáo thì sẽ thuận lợi khi cuộc thi diễn ra và thu được nhiều thành công ngoài kết quả dự kiến và ngược lại

Công tác chuẩn bị phải đảm bảo những yếu tố:

+ Xây dựng kế hoạch tổ chức cuộc thi: chi tiết, xác định rõ chủ đề, mục đích, yêu cầu, quy mô, địa điểm, đối tượng, thành phàn dự thi, nội dung chính, thể

lệ thi, ban tổ chức, ban giám khảo, giải thưởng và biện pháp thực hiện

+ Giáo viên bộ môn Lịch sử phối hợp với ban chấp hành đoàn trường, báo lên hiệu trưởng và xin ý kiến chỉ đạo, tranh thủ sự trợ giúp kinh phí vật chất, các điều kiện khác của ngành, đoàn thể…

+ Triệu tập họp cán bộ Đoàn mở rộng và đơn vị tham gia cuộc thi quán triệt chủ trương phổ biến kế hoạch, bàn biện pháp

+ Các cá nhân tham gia thi tiến hành công tác chuẩn bị

+ Chọn địa điểm và thời gian thích hợp

+ Thiết kế chương trình công diễn, tổ chức tổng duyệt (nếu cần), phổ biến đến đối tượng thi

29

Viết kế hoạch chi tiết

Viết kế hoạch (từ các ý của công tác chuẩn bị viết thành kế hoạch chi tiết: nội dung, chủ đề, thời gian, địa điểm…)

Lên chương trình chi tiết (kịch bản)

Lập bảng phân công công việc cụ thể cho ban tổ chức và thành viên

Dự trù kinh phí chi tiết

Nêu biện pháp và tiến độ thực hiện

Phổ biến cuộc thi

Sau khi hoàn thành kế hoạch cần báo lãnh đạo, bộ phận, đại diện, người

+ Theo đúng trình tự chương trình đã có mà thực hiện

+ Ban tổ chức cần có bộ phận thường trực để giải quyết kịp thời các tình huống phát sinh, khi xử lý cần bám vào lực lượng lãnh đạo các đoàn trên quan điểm tất cả vì sự thành công chung của cuộc thi

+ Về hình thức cần tạo không khí thoải mái, nhẹ nhàng, vui tươi, sinh động nhưng chú ý nội dung giáo dục; cần tập trung: khai mạc, bế mạc

+ Chọn người dẫn chương trình phù hợp

+ Nội dung thi, câu hỏi phải được soạn kĩ cả phần hỏi và phần đáp, phải được duyệt kĩ và duyệt trước khi sử dụng, dạng câu hỏi phải thống nhất

Âm thanh đảm bảo: máy tăng âm, micrô

Các thí sinh có chỗ ngồi, phòng tập kết, trang điểm, thay trang phục Sắp xếp chỗ ngồi cho ban giám khảo hợp lý đảm bảo theo dõi thí sinh

từ đầu cuộc thi tới cuỗi cuộc thi

+ Chương trình của cuộc thi:

Công bố kết quả và trao thưởng cho thí sinh, đơn vị đạt giải

31

chủ yếu vẫn là thầy truyền đạt trò tiếp thu, chưa phát huy được tính tích cực,

tự giác trong việc lĩnh hội tri thức của học sinh Các trường phần lớn chỉ tập trung cho giờ học chính khoá và chưa nhận thức đúng về HĐNK, coi HĐNK

là giải trí nên ít chú trọng, ai làm cũng được, không làm cũng chẳng sao, không ràng buộc nên mặc dù nhà trường đã tổ chức nhưng vẫn không hiệu quả Việc tổ chức ngoại khoá cần phải có kinh phí mà nguồn kinh phí này lại không có nhiều do nhiều trường ở khu vực nông thôn cho nên nguồn kinh phí cho HĐNK rất hạn chế và thường là học sinh phải tự đóng góp Chính vì vậy

đã dẫn đến tình trạng HĐNK môn Lịch sử ở trường phổ thông còn mang tính

tự phát, chưa khoa học, chưa được đầu tư đúng mức, các giáo viên chưa được đào tạo chuyên sâu còn lúng túng trong khâu tổ chức do vậy chưa khơi dậy được sự hứng thú của học sinh đối với HĐNK

Đa số học sinh coi Lịch sử là môn phụ, giáo viên tuy tâm huyết với nghề nhưng trước thực tế học sinh “chán học sử” và các lý do khác về kinh tế, tài liệu, SGK… nên giáo viên cũng rất ít sáng tạo trong dạy học Lịch sử, việc

đề xuất và tự lập kế hoạch và tiến hành tổ chức ngoại khoá Lịch sử là rất ít

Thực tế, nhiều học sinh đã phần nào hiểu được khái niệm, ý nghĩa của HĐNK và rất thích thú cũng như muốn có thật nhiều HĐNK để tham gia, tuy nhiên vẫn còn một số học sinh chưa hiểu đúng về vai trò của HĐNK nên chưa thực sự chú trọng, chính vì hiểu chưa đúng về HĐNK nên thực trạng phổ biến

ở trường phổ thông là các em học sinh chưa hào hứng tham gia, thậm chí là không thích tham gia các HĐNK Nguyên nhân là do khâu tổ chức, nội dung ngoại khoá Lịch sử chưa hấp dẫn, ở một số trường các em còn phải đóng kinh phí cho việc tổ chức ngoại khoá thì rất nhiều em vốn đã coi Lịch sử là “Môn phụ” thì lại càng không mấy hứng thú với hoạt động này.Qua đó, chúng ta có thể thấy một thực trạng là HĐNK đã được tổ chức ở trường phổ thông tuy nhiên chưa thực sự hiệu quả, chưa đáp ứng được mục đích, yêu cầu cũng như

32

thực hiện được vai trò cung cấp kiến thức, hình thành kĩ năng, giáo dục thái

độ, tạo hứng thú học tập cho học sinh, nâng cao chất lượngbài dạy Tuy nhiên, cũng có đa số học sinh tham gia ngoại khoá lại rất hứng thú với hoạt động ngoại khoá Đó là động lực quan trọng giúp giáo viên đổi mới hình thức và nội dung HĐNK để không ngừng nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch

sử

Đa số các giáo viên nhận thức ngoại khoá môn Lịch sử là cần thiết, cũng đã tiến hành tổ chức và hướng dẫn cho học sinh tiến hành các HĐNK Tuy nhiên việc tổ chức HĐNK trong dạy học Lịch sử còn ít, chưa thường xuyên, tồn tại nhiều hạn chế, bởi vì còn nhiều khó khăn chưa được giải quyết:

- Thứ nhất, số giờ dạy chuyên môn của giáo viên đó quá nhiều, giáo viên không có thời gian để chuẩn bị, tổ chức các HĐNK Việc giảng dạy mất nhiều thời gian, bởi dạy Lịch sử đòi hỏi rất cao trong việc sưu tầm tài liệu, thiết kế và làm các đồ dùng trực quan, cho nên, việc đầu tư cho một hoạt động khác ngoài giờ lên lớp là rất khó

- Thứ hai, mỗi trường đều có đến 2000 - 3000 học sinh, có nhiều học sinh không thể tham gia tất cả các hoạt động, cũng có những hoạt động không thể tổ chức cho tất cả học sinh tham gia mà phải tổ chức rải rác Vì vậy rất tốn kém thời gian và kinh phí Mà HĐNK muốn thực sự có chất lượng thì phải có

sự đầu tư về cơ sở vật chất, phương tiện kĩ thuật… Chính vì thế, các trường THPT khó tổ chức hiệu quả những hoạt động giáo dục như thế

- Thứ ba, giáo viên là người có vai trò chỉ đạo, hướng dẫn HĐNK Lịch

sử, hầu hết họ đều có kiến thức song kinh nghiệm tổ chức lại thiếu.Vì vậy, giáo viên không nhiệt tình tham gia vàotổ chức HĐNK Điều này cũng làm giảm phần nào chất lượng và hiệu quả của HĐNK, trong khi HĐNK rất cần

sự sáng tạo, hấp dẫn

33

Chính vì vậy để tổ chức HĐNK hiệu quả đòi hỏi nhà trường, phụ huynh phải cùng tham gia, ủng hộ vì cần nguồn kinh phí lớn Đây là nội dung giáo dục thể hiện rõ mối quan hệ giữa gia đình, nhà trường và xã hội Gia đình cần hiểu được bản chất của HĐNK, tạo điều kiện và thời gian cho học sinh học tập, các khu di tích, bảo tàng nên có chính sách giảm phí, miễn vé cho học sinh đến tham quan Cần bồi dưỡng công tác ngoại khoá trong nhà trường phổ thông, nhân rộng điển hình các trường làm tốt để đẩy mạnh phong trào Tổ chức thành các “game show” mang tính trí tuệ cao nhằm tạo sân chơi lành mạnh và tạo điều kiện cho học sinh có cơ hội tham gia và phát huy khả năng của mình

Yêu cầu giáo viên phải rèn luyện nghiệp vụ, bồi dưỡng kĩ năng tổ chức, điều hành để thực hiện các HĐNK một cách chuyên nghiệp Hơn thế, giáo viên Lịch sử phải nhận thức được trách nhiệm cao cả của mình trong sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và cải thiện thực trạng dạy và học môn Lịch sử

1.2.2 Thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khóa ở trường THPT qua các cuộc thi tìm hiểu Lịch sử

Để biết được thực trạng của việc tổ chức HĐNK qua cuộc thi tìm hiểu Lịch sử, tôi đã tiến hành điều tra các kênh thông tin khác nhau

Cụ thể là trong thời gian thực tập sư phạm ở trường THPT từ ngày 22/2 đến 9/4/2009, tôi đã tiến hành tiếp xúc, phỏng vấn trực tiếp với các nhà quản

lý giáo dục, các giáo viên và học sinh Các kết quả điều tra đều rất đáng tin cậy

Tôi đã tiến hành cuộc khảo sát với giáo viên: 5 giáo viên trường THPT Sơn Dương, 2 giáo viên trường THPT Lý Nhân Tông, 4 giáo viên trường THPT Yên Lãng (phát ra 11 phiếu thu về 11 phiếu) (phụ lục 1) Đối với học sinh tôi tiến hành một cuộc điều tra ý kiến của học sinh các lớp với tổng số