Xây dựng Nhà nước pháp quyền trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC NGUYỄN THỊ MAI HƯƠNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC

NGUYỄN THỊ MAI HƯƠNG

XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC

NGUYỄN THỊ MAI HƯƠNG

XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Thúy Vân

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined

1.1 Khái niệm nhà nước pháp quyền và kinh tế thị trường định hướng

XHCN Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Khái niệm nhà nước pháp quyền Error! Bookmark not defined 1.1.2 Khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Error!

Bookmark not defined.

1.2 Nhà nước pháp quyền XHCN và tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng XHCN Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Khái niệm nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam Error!

Bookmark not defined.

1.2.2 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng

XHCN Error! Bookmark not defined.

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Error!

Bookmark not defined

2.1 Những kết quả đạt được trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng

XHCN Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Về thực hiện vai trò quản lý kinh tế của nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng

XHCN Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Hệ thống luật pháp được hoàn thiện theo yêu cầu xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, hội nhập kinh tế

quốc tế Error! Bookmark not defined.

2.2 Những hạn chế còn tồn tại trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở

Việt Nam Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Hệ thống pháp luật thiếu toàn diện, chưa đồng bộ, chưa đáp ứng được những đòi hỏi của quá trình xây dựng và phát triển kinh tế thị

trường định hướng XHCN Error! Bookmark not defined.

2.2.2 Những hạn chế, bất cập trong quá trình cải cách hành chính

Error! Bookmark not defined.

2.3 Một số giải pháp góp phần xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN ở

Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo sự đồng bộ và

tính hiệu lực của luật pháp Error! Bookmark not defined.

2.3.2 Tiếp tục thực hiện cải cách hành chính hướng đến mục tiêu xây

dựng một nền hành chính công chuyên nghiệp, hiệu quả Error!

Bookmark not defined.

2.3.3 Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện kinh tế thị trường

định hướng XHCN Error! Bookmark not defined.

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nhà nước là bộ phận quan trọng của kiến trúc thượng tầng, chịu sự quy định bởi cơ sở hạ tầng – kết cấu kinh tế của xã hội Một khi cơ sở hạ tầng có sự thay đổi thì vai trò, chức năng, cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành của bộ máy nhà nước tất yếu cũng phải có sự điều chỉnh

Ở Việt Nam, chủ trương xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN được hình thành trên cơ sở những nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin về xây dựng, hoàn thiện kiến trúc thượng tầng phù hợp với cơ sở hạ tầng Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, cần thiết phải xây dựng các thiết chế quyền lực phù hợp Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của nhà nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng Trong nền kinh tế đó, cơ chế thị trường cần được vận hành đầy đủ, linh hoạt để phát huy mọi nguồn lực nhằm phát triển nhanh và bền vững nền kinh tế, nâng cao đời sống của nhân dân, xóa đói giảm nghèo, tăng cường đoàn kết, đồng thuận xã hội; phát triển kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách; chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, đồng thời giữ vững, tăng cường tính độc lập, tự chủ Trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường với sự tác động của nhiều yếu tố trong và ngoài nước, với sự tham gia ngày càng nhiều chủ thể thuộc nhiều thành phần kinh tế như hiện nay, nhà nước phải bảo đảm và phát huy quyền tự do kinh doanh theo pháp luật

để mọi công dân có nhu cầu, có điều kiện đều được tham gia hoạt động kinh doanh; mọi thành phần kinh tế, mọi chủ thể kinh tế đều được coi trọng, cạnh tranh bình đẳng theo pháp luật

Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường định hướng XHCN bằng luật pháp, cơ chế, chính sách, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch và các nguồn lực kinh tế; bảo đảm giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, tạo lập, phát

2

triển đầy đủ các yếu tố thị trường và các loại thị trường; cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế; định hướng phát triển, phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt trái, mặt tiêu cực của cơ chế thị trường Trong điều kiện các quy luật thị trường chưa vận hành đồng bộ, nhà nước cần thực hiện tốt chức năng quản lý kinh tế - xã hội, làm tốt vai trò “bà đỡ” cho sự ra đời của các loại thị trường, giúp cho thị trường vận hành thông suốt

Vai trò của nhà nước pháp quyền trong xã hội hiện đại đã được các học giả trong nước và quốc tế khẳng định: Trong sự phát triển của xã hội hiện đại nói chung, kinh tế thị trường, nhà nước pháp quyền và xã hội dân

sự là ba thành tố không thể thiếu Nếu như nền kinh tế thị trường được xem

là điều kiện cần thiết cho sự phát triển của một quốc gia thì nhà nước pháp quyền là yếu tố quyết định trực tiếp đến sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia đó

Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta

là sự khẳng định và thừa nhận nhà nước pháp quyền là một tất yếu lịch sử;

nó không chỉ là sản phẩm riêng của chủ nghĩa tư bản, mà là tinh hoa, sản phẩm trí tuệ của xã hội loài người, của nền văn minh nhân loại; chủ trương này vừa đáp ứng xu thế phát triển tất yếu khách quan của thời đại, vừa phù hợp với đặc thù của thực tiễn Việt Nam

Qua gần 30 năm đổi mới, cùng với những thành tựu về kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN cũng đã đạt được những thành tựu quan trọng, đánh dấu một giai đoạn phát triển mới của sự nghiệp xây dựng nhà nước kiểu mới - một nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Tổ chức bộ máy nhà nước ngày càng được hoàn thiện hơn, hiệu quả quản lý của nhà nước được nâng lên Hệ thống luật pháp ngày càng kiện toàn và vai trò của luật pháp được nâng cao, pháp chế xã hội chủ nghĩa được tăng cường

3

Tuy nhiên, việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta vẫn tồn tại nhiều bất cập: Tổ chức bộ máy nhà nước còn cồng kềnh, hoạt động kém hiệu quả Hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách chưa đồng

bộ Tình trạng quan liêu, tham nhũng, lãng phí còn khá nghiêm trọng làm giảm lòng tin của nhân dân vào Đảng và nhà nước, ảnh hưởng không tốt đến quá trình phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta Hàng loạt vấn đề về lý luận và thực tiễn trong xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong bối cảnh kinh tế thị trường hiện nay đang đặt ra những đòi hỏi cấp bách mà Đảng, nhà nước và nhân dân ta cũng như các nhà khoa học cần phải tập trung giải quyết

Vì vậy, tác giả chọn đề tài “Xây dựng nhà nước pháp quyền trong

điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sỹ, chuyên ngành triết học

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Vấn đề nhà nước nói chung và nhà nước pháp quyền nói riêng từ lâu

đã được các học giả trong nước đặc biệt quan tâm nghiên cứu Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu cơ bản theo các hướng sau:

- Những nghiên cứu về nhà nước pháp quyền và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Đây là hướng nghiên cứu được các nhà khoa học tiếp cận ở nhiều

góc độ, cấp độ khác nhau, có thể kể đến các công trình: Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam (GS TS Đào Trí Úc chủ biên, Nxb Chính trị

Quốc gia, 2005) Trong cuốn sách chuyên khảo này, các tác giả nghiên cứu quan niệm về nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng ở cả phương Đông và phương Tây, phân tích sự thay đổi nội hàm của khái niệm nhà nước pháp quyền trong lịch sử để từ đó xác lập nên nội dung chủ yếu của

khái niệm nhà nước pháp quyền Công trình Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

4

của TS Trần Hậu Thành (Nxb Lý luận chính trị, 2005) cũng phân tích quá

trình hình thành và phát triển của tư tưởng nhà nước pháp quyền trong tiến trình lịch sử nhân loại, một số quan điểm và thực tiễn tổ chức nhà nước pháp quyền hiện nay trên thế giới, cũng như việc xây dựng nhà nước XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

Công trình Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn hiện nay: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn (Đào Trí Úc, Phạm

Hữu Nghị chủ biên, Nxb Từ điển Bách Khoa, 2009) đã chỉ ra những định hướng lớn của nhiệm vụ xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN; phân tích,

lý giải và đề xuất các giải pháp xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Công trình này là tuyển tập các bài viết, bài báo cáo của các Giáo sư, các Tiến sĩ khoa học đầu ngành về các đề tài khác nhau, xoay xung quanh chủ đề nhà nước pháp quyền như bài viết của GS

TS Đào Trí Úc “Những định hướng lớn của nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN”; bài viết của TS Nguyễn Minh Đoan

“Về sự chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan Đảng và cơ quan nhà nước: nguyên nhân và giải pháp khắc phục”; bài viết của TS Lê Mai Thanh “Thực hiện điều ước quốc tế trong quá trình hội nhập quốc tế

và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam” có giá trị khoa học to

lớn, có thể phục vụ cho mục đích tiếp tục nghiên cứu của các học giả khoa học khác

Công trình “Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của dân, do dân,

vì dân – Lý luận và thực tiễn” do Nguyễn Duy Quý và Nguyễn Tất Viễn

chủ biên (Nxb Chính trị Quốc gia, 2010) đã khái quát lịch sử hình thành và phát triển của học thuyết nhà nước pháp quyền; nêu lên quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền; khái quát những đặc trưng cơ bản và chức năng của nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, đồng thời chỉ ra được các yếu tố quy định,

5

chi phối cũng như phương hướng và các giải pháp chủ yếu xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay

Công trình “Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam hiện nay” của

tác giả Lê Minh Thông (Nxb Chính trị Quốc gia, 2011) triển khai tư tưởng

Hồ Chí Minh về tổ chức bộ máy nhà nước của dân, do dân, vì dân; tư tưởng

Hồ Chí Minh về nhà nước pháp quyền; nêu lên được quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về việc tổ chức bộ máy nhà nước trước đổi mới và sau đổi mới; công trình còn làm rõ được quá trình đổi mới mô hình bộ máy nhà nước thông qua các bộ luật của các thời kỳ lịch sử; thực trạng bộ máy nhà nước XHCN từ năm 1992 đến nay; từ đó nêu ra được phương hướng đổi mới mô hình tổ chức bộ máy nhà nước ở Việt Nam hiện nay

Dưới góc độ luật học, công trình “Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN”

của tác giả Nguyễn Minh Đoan (Nxb Chính trị Quốc gia, 2011) đã luận giải một cách khá chi tiết về tính hệ thống của pháp luật Việt Nam; về các yêu cầu đối với hoạt động xây dựng luật pháp; trách nhiệm của người xây dựng luật pháp; phát huy vai trò, trí tuệ của các nhà khoa học trong việc xây dựng luật

Cuốn sách “Về quyền lực trong quản lý nhà nước hiện nay” của Lê

Minh Quân, Bùi Việt Hương (Nxb Chính trị Quốc gia, 2012) bàn về các giác độ xoay quanh chủ đề quyền lực nhà nước; những cách tiếp cận khác nhau trong lịch sử đối với vấn đề quyền lực nhà nước và cách tiếp cận của chủ nghĩa Mác; nêu ra những nhân tố ảnh hưởng đến vấn đề tiếp cận quyền lực nhà nước như khoa học công nghệ, toàn cầu hóa, kinh tế tri thức… đồng thời nêu ra được 3 cách tiếp cận mới về quyền lực nhà nước là: Cách tiếp cận từ tính chất và phạm vi của quyền lực; cách tiếp cận từ phương thức tổ chức và thực thi quyền lực; cách tiếp cận từ các chủ thể quyền lực hiện nay

6

Tiếp cận về nhà nước pháp quyền dưới góc độ rất thực tiễn, công

trình “Phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp ở Việt Nam” (Cao Anh Đô, Nxb Chính trị

Quốc gia, 2013) đã nêu lên được 3 phần: Cơ sở lý luận, thực trạng, phương hướng và giải pháp cho sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp ở Việt Nam hiện nay

Bên cạnh các công trình khoa học được xuất bản dưới dạng sách

tham khảo, còn có nhiều bài viết đăng trên các tạp chí như: “Khái niệm nhà nước pháp quyền từ góc nhìn triết học” của Trần Ngọc Liêu, Tạp chí Triết học số 11, năm 2009 Trong bài viết này, tác giả đưa ra khái niệm nhà nước

pháp quyền, nội dung và bản chất của nhà nước pháp quyền, khẳng định nhà nước pháp quyền là một trình độ phát triển tất yếu của nhà nước Theo

đó, nhà nước pháp quyền tư sản là hình thức chưa thể hiện hết nội dung, còn nhà nước pháp quyền XHCN là nhà nước đã thể hiện hết nội dung của nhà nước pháp quyền, là nhà nước pháp quyền theo nghĩa đầy đủ nhất

Bài viết “Về một số nét đặc thù của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của tác giả Phạm Văn Đức (Tạp chí Triết học số

9/2005) nêu lên được các đặc trưng cơ bản, mang nét riêng của nhà nước pháp quyền Việt Nam Từ đó đi đến khẳng định nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là sự thống nhất giữa cái phổ biến và cái đặc thù thông qua sự so sánh những điểm giống và khác nhau về mô hình nhà nước pháp quyền của Việt Nam và trên thế giới nói chung

“Một số tư tưởng cơ bản của C Mác và Ph Ăngghen về nhà nước”

(Trần Ngọc Liêu, Tạp chí Triết học, số 8/ 2004) Bài viết trình bày được xuất phát điểm trong nghiên cứu nhà nước của các nhà kinh điển trong lịch

sử, các tính chất, đặc trưng của nhà nước trong quan niệm của các ông và

có thể coi đó là chỉ dẫn cho việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền ở mỗi nước hiện nay, đặc biệt là Việt Nam