Tích hợp liên môn trong dạy học nội dung Sinh lý thực vật Sinh học 11 Trung học phổ thông

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHAN THỊ MỸ LINH TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG SINH LÝ THỰC VẬT SINH HỌC 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHAN THỊ MỸ LINH

TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG SINH LÝ THỰC VẬT

SINH HỌC 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHAN THỊ MỸ LINH

TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC NỘI DUNG SINH LÝ THỰC VẬT

SINH HỌC 11- TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60.14.01.11

Người hướng dẫn khoa ho ̣c: PGS.TS Mai Văn Hưng

HÀ NỘI – 2014

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined DANH MỤC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC HÌNH, BIỂU ĐỒ Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 4

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Giả thuyết nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Cấu trúc của đề tài 5

CHƯƠNG 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined 1.1 Lịch sử nghiên cứu dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở lý luâ ̣n Error! Bookmark not defined

1.2.1 Tổng quan dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined

1.2.2 Khái niệm về dạy học tích hợp Error! Bookmark not defined

1.2.3 Dạy học Sinh học theo quan điểm tích hợp là tất yếu và cần

thiết Error! Bookmark not defined

1.2.4 Ý nghĩa của dạy học tích hợp liên môn Error! Bookmark not defined

1.3 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2.TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC NỘI

DUNG SINH LÝ THỰC VẬT - SINH HỌC 11 - THPTError! Bookmark not defined

2.1 Phân tích chương trình Sinh học 11 - THPTError! Bookmark not defined

2.1.1 Mục tiêu chương trình Sinh học 11 Error! Bookmark not defined

2.1.2 Cấu trúc của chương trình Sinh học 11 Error! Bookmark not defined

2.2 Các nguyên tắc của sử dụng tích hợp liên môn trong dạy họcError! Bookmark not defined 2.3 Quy trình tổ chức dạy học tích hợp liên mônError! Bookmark not defined

2.4 Các nội dung kiến thức sử dụng để tích hợp liên mônError! Bookmark not defined

2.5 Xây dựng một số chủ đề, giáo án tích hợp liên mônError! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.3 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.4 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.5 Phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.6 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.6.1 Kết quả định lượng Error! Bookmark not defined

3.6.2 Kết quả định tính Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

Kết luận Error! Bookmark not defined

Khuyến nghi ̣ Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ nhu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay

Cùng với sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ, khối lượng tri thức của nhân loại tăng lên nhanh chóng chỉ trong một thời gian ngắn khiến cho các phương pháp dạy học truyền thống trở nên không còn hiệu quả và không đáp ứng được các nhu cầu của xã hội Chính điều đó đã đặt ra cho nền giáo dục nước nhà là cần thiết phải có sự thay đổi sâu sắc và toàn diện

Nghị quyết hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành trung ương khóa XI (nghị quyết số 29-NQ/TW) về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo sau

2015 đã định hướng rõ ràng rằng: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học.” [20]

Nằm trong lộ trình đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá ở các trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực của học sinh trên tinh thần Nghị quyết 29 - NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Năm học mới 2014-2015, Bộ GD&ĐT chỉ đạo các cơ sở giáo dục khuyến khích giáo viên dạy học theo hướng “tích hợp liên môn” [20]

1.2 Xuất phát từ điều kiện học tập và ý nghĩa của việc sử dụng kiến thức liên môn

Bản thân thế giới tự nhiên là một thể thống nhất, có quan hệ chặt chẽ với nhau, vì thế từ đầu thế kỷ XX đã xuất hiện các khoa học liên ngành, gian ngành hình thành nên những kiến thức đa ngành, liên ngành Xu hướng hiện nay của khoa học chính là tiếp tục phân hóa sâu song song với tích hợp liên môn, liên ngành ngày càng rộng

Việc giảng dạy các môn khoa học tại trường học hiện nay cần phải phản ánh được chiều hướng phát triển của khoa học trên thế giới, không thể giảng dạy các môn khoa học một cách riêng lẻ như trước Mặt khác, với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, lượng kiến thức mới được cập nhật ngày càng nhiều và nhanh, thời gian học tập ở trường lại có hạn nên do đó cần chuyển từ dạy học riêng rẽ sang dạy học tích hợp liên môn vừa giúp học sinh nắm kiến thức một cách toàn diện, nhiều chiều mà còn tiết kiệm được thời gian dạy học tại trường

1.3 Xuất phát từ đặc điểm của kiến thức Sinh học 11 nô ̣i dung Sinh lý thực vật và thực trạng dạy học Sinh học 11 ở các trường THPT

Không có bất cứ ngành khoa học nào không có sự tích hợp tri thức của nhiều lĩnh vực Các khoa học tự nhiên đã chuyển từ tiếp cận “phân tích - cấu trúc” sang tiếp cận “tổng hợp - hệ thống” Sự thống nhất của các thao tác tư duy phân tích và tổng hợp đã tạo nên tiếp cận “cấu trúc - hệ thống” đem lại cách nhận thức biện chứng về quan hệ giữa các ngành khoa học Xu thế phát triển của khoa học là ngày càng phân hóa sâu, song song với tích hợp liên môn, liên ngành ngày càng mạnh Điều đó dẫn đến một tất yếu là không thể giảng dạy các khoa học như các lĩnh vực tri thức riêng lẻ

Sự phát triển của Sinh học cũng không nằm ngoài xu hướng đó Sinh học là ngành khoa học nghiên cứu sự sống, nhiệm vụ của Sinh học là tìm hiểu bản chất của các nguyên lý và các quá trình trong thế giới sống, khám phá các quy luật sinh học Bản chất của sự sống là tổng hợp của tất cả các yếu tố vô sinh và hữu sinh của tự nhiên và xã hội, của giới vô cơ và hữu cơ, giữa con người và thiên nhiên, giữa các hiện tượng vật lý, hóa học, khí hậu, thổ nhưỡng,… Vì vậy, Sinh học là môn khoa học có liên quan chặt chẽ với các môn khoa học khác như Vật lý, Hóa học, Địa lý,… Không những thế, Sinh học còn là bộ môn khoa học thực nghiệm Các kiến thức Sinh học được hình

thành trên cơ sở các thí nghiệm, thực nghiệm của các nhà khoa học và thực tiễn lao động sản xuất cũng như quá trình đấu tranh với thiên nhiên của con người Con người lại sử dụng chính các kiến thức đã tích lũy được để phục vụ đời sống của mình (chăn nuôi, trồng trọt, y học, bảo vệ môi trường….) Do

đó, trong dạy học Sinh học cần đặt nó vào trong mối quan hệ tương tác với các ngành, các chuyên ngành khoa học khác

Ngày nay, trong sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, đặc biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin, kiến thức Sinh học tăng rất nhanh theo thời gian và có nhiều sự đổi mới, cũng như sự xuất hiện của rất nhiều các phân ngành nhỏ mới

Các đặc trưng này đã chi phối việc sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống trở nên không còn phù hợp Nhằm nâng cao hiệu quả học tập của học sinh, rút ngắn thời gian dạy học thì việc sử dụng tích hợp liên môn trong dạy học Sinh học là một lựa chọn sáng suốt và dần trở thành một xu thế phổ biến

Từ các lý do nêu trên đã gợi cho người viết lựa chọn nghiên cứu đề tài:

“Tích hợp liên môn trong dạy học nô ̣i dung Sinh lý thực vật - Sinh học 11

- THPT”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng một số chủ đề tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học nô ̣i dung Sinh lý thực vật - Sinh học 11 - THPT nhằm nâng cao hiệu quả học tập của HS

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học

- Điều tra, khảo sát việc sử dụng tích hợp liên môn trong dạy học Sinh học nói chung và Sinh lý thực vật nói riêng của GV

- Phân tích nội dung kiến thức về Sinh lý thực vật - Sinh học 11 - THPT nhằm xác định các nội dung có thể sử dụng tích hợp liên môn và các kiến thức Toán, Lý, Hóa,… có liên quan từ đó thiết kế các giáo án, chủ đề sử dụng tích hợp liên môn trong da ̣y ho ̣c

- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả và tính khả thi của đề tài

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu: Học sinh và giáo viên trường THPT Trần Hưng

Đa ̣o tham gia các giờ dạy học nô ̣i dung Sinh lý thực vật - Sinh học 11 - THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu: Các nội dung tích hợp liên môn trong dạy học

nô ̣i dung Sinh lý thực vật - Sinh học 11 – THPT

5 Phạm vi nghiên cứu

Nô ̣i dung Sinh lý thực vật - Sinh học 11 - THPT

6 Giả thuyết nghiên cứu

Sử dụng tích hợp liên môn trong dạy học nội dung Sinh lý th ực vật - Sinh học 11 - THPT sẽ giúp nâng cao hiệu quả học tập của học sinh

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: nghiên cứu các tài liệu về lý luận

dạy học và các tài liệu liên quan đến tích hợp liên môn

7.2 Phương pháp điều tra, khảo sát: phương pháp này được sử dụng nhằm thu thập thông tin, tìm hiểu thực tiễn sử dụng tích hợp liên môn của GV trong dạy học nội dung Sinh lý thực vật - Sinh học 11 - THPT

7.3 Phương pháp thực nghiệm: sử dụng thực nghiệm sƣ phạm trên hai lớp

ĐC và TN nhằm kiểm chứng tính đúng đắn và hiệu quả của đề tài

8 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần “Mở đầu”, phần “Kết luận”, các danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, sơ đồ, biểu bảng, phần “Nội dung” có cấu trúc nhƣ sau:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2 Tích hợp liên môn trong dạy học nô ̣i dung Sinh lý thực vật

Sinh học 11 - THPT

Chương 3 Thực nghiệm sƣ phạm

Kết luâ ̣n và khuyến nghi ̣

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đinh Quang Báo (2003), “Cơ sở lí luận của việc đào tạo tích hợp khoa học

cơ bản và phương pháp dạy học bộ môn ở các trường sư phạm”, Kỷ yếu 60 năm ngành sư phạm Việt Nam Nhà xuất bản Đại học sư phạm

2 Đinh Quang Bá o, Nguyễn Đức Thành (2006), Lí luận dạy học Sinh học

phần đại cương Nhà xuất bản Giáo dục

3 Bộ Giá o du ̣c và đào ta ̣o (2002), Chương trình THPT, môn Ngữ văn Nhà

xuất bản Giáo du ̣c

4 Nguyễn Hải Châu, Ngô Văn Hưng (2007), Những vấn đề đổi mới giáo

dục THPT môn Sinh học Nhà xuất bản Giáo dục

5 Nguyễn Phúc Chỉnh, Trần Thị Mai Lan (2009), “Tích hợp giáo dục

hướng nghiệp trong dạy học vi sinh vật học (Sinh học 10)”, tạp chí khoa học

công nghệ, số 206, trang 44-46

6 Nguyễn Phú c Chỉnh (2013), Lí luận dạy học sinh học Nhà xuất bản Giáo

dục

7 Vũ Cao Đàm (1998), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nhà xuất

bản Khoa học - Kỹ Thuật, Hà Nội

8 Nguyễn Sĩ Điền (2014), “Phát triển năng lực học sinh từ dạy học tích hợp,

liên môn”, Báo Giáo dục Thời đại

9 Trần Bá Hoành (2003), “Dạy học tích hợp”, Kỷ yếu 60 năm ngành Sư

phạm Việt Nam Nhà xuất bản Đại học sư phạm

10 Trần Bá Hoành (2000), Phát triển các phương pháp học tập tích cực

trong bộ môn Sinh học Nhà xuất bản Giáo dục

11 Trần Bá Hoành, Trịnh Nguyên Giao (2000), Phát triển các phương

pháp học tập tích cực trong bộ môn sinh học Nhà xuất bản Giáo dục

12 Nguyễn Văn Hộ (2002), Lý luận dạy học Nhà xuất bản Giáo dục

13 Nguyễn Thanh Hùng (2006), “Tích hợp trong dạy học Ngữ Văn”, tạp

chí khoa học giáo dục - số 6

14 Ngô Văn Hưng, Trần Văn Kiên (2007), Bài tập Sinh học Nhà xuất bản

Giáo dục

15 Nguyễn Thế Hưng (2007), “Phương pháp phân tích nội dung sách giáo

khoa để thiết kế bài giảng Sinh học”, Tạp chí giáo dục (160), tr.39 - 41

16 Nguyễn Thế Hưng (2012), Phương pha ́ p dạy học Sinh học ở trường trung học phổ thông Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

17 Phạm Văn Lập (2004), “Di truyền Tiến hóa”, bài giảng cho sinh viên

Khoa sư phạm, Đại học Quốc gia Hà Nội

18 Nguyễn Thi ̣ Kim Ngân, Nguyễn Văn An (2006), Thực hành Lí sinh học

Nhà xuất bản Đại học sư phạm

19 Lê Đức Ngọc (2005), “Xây dựng chương trình đào tạo giáo viên dạy tích

hợp các môn tự nhiên, các môn xã hội - nhân văn và các môn công nghệ”, Kỷ yếu: “Mục tiêu đào tạo và Mô hình đại học sư phạm Việt Nam trong giai đoạn mới”, trang 72 - 76

20 Lê Đứ c Ngo ̣c (2014), “Phát triển chương trình đáp ứng đổi mới căn bản

toàn diện giáo dục” , Hiê ̣p hô ̣i các trường Đa ̣i ho ̣c , cao đẳng ngoài công lâ ̣p ,

trung tâm kiểm đi ̣nh, đo lường và đánh giá chất lượng giáo du ̣c

21 Philip,W.D - Chilton, I.I (1999), Sinh học , tập I + II Nhà xuất bản

Giáo dục

22 Trần Khá nh Phương (2008), Thiết kế b ài giảng Sinh học 11 (tập một)

Nhà xuất bản Hà Nội

23 Lê Trọng Sơn (1999), “Vận dụng tích hợp giáo dục dân số qua dạy học

giải phẫu người ở lớp 9 phổ thông THCS”, Nghiên cứu giáo dục số 7

24 Nguyễn Đăng Trung (2003), “Vận dụng quan điểm tích hợp trong quá

trình dạy học môn giáo dục học trong nhà trường sư phạm”, Kỷ yếu 60 năm ngành Sư phạm Việt Nam Nhà xuất bản Đại học sư phạm

25 Nguyễn Quang Vinh , Bùi Phương Thuận , Phan Tuấn Nghi ̃a (2007),

Thực tập Hóa sinh học Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội

26 Vũ Văn Vụ (tổng chu ̉ biên ), Vũ Đức Lưu (đồng chủ biên ), Nguyễn Như Hiền (đồng chủ biên ), Trần Văn Kiên , Nguyễn Duy Minh , Nguyễn

Quang Minh (2008), Sinh học 11 nâng cao Nhà xuất bản Giáo dục

27 Vũ Văn Vụ (chủ biên), Vũ Thanh Tâm, Hoàng Minh Tấn (2009), Sinh

lí học Thực vật Nhà xuất bản Giáo dục

28 Xavier Roegiers (1996), Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát

triển các năng lực ở nhà trường? (Người dịch: Đào Trọng Nguyên, Nguyễn

Ngọc Nhị) Nhà xuất bản Giáo dục