Phát triển năng lực khoa học cho học sinh thông qua hệ thống bài tập Hóa học phần Phi kim - Hóa học 11 nâng cao

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNGBÀI TẬP HÓA HỌC ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG .... Thực trạng việc sử dụng bài tập hóa học và phát triển năn

i

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

**************

PHẠM THỊ MAI ANH

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHẦN PHI KIM - HÓA HỌC 11 NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HÓA HỌC

HÀ NỘI - 2015

ii

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

**************

PHẠM THỊ MAI ANH

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHẦN PHI KIM - HÓA HỌC 11 NÂNG CAO

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM HÓA HỌC

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 60 14 01 11

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Đức Dũng

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂNError! Bookmark not defined DANH MỤC BẢNG, BIỀU Error! Bookmark not defined DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 45

1 Lí do chọn đề tài 45

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 46

2.1 Trên thế giới 46

2.2 Ở Việt Nam 47

3 Mục đích nghiên cứu 48

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 48

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 48

6 Vấn đề nghiên cứu 49

7 Phạm vi nghiên cứu 49

8 Giả thuyết khoa học 49

9 Phương pháp nghiên cứu 49

9.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận 49

9.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 49

9.3 Phương pháp xử lý thông tin 50

10 Đóng góp của đề tài 50 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNGBÀI TẬP HÓA HỌC ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Error! Bookmark not defined 1.1 Định hướng đổi mới chương trình giáo dục từ nội dung sang năng lực Error! Bookmark not defined

1.1.1 Chương trình giáo dục định hướng nội dung dạy học Error! Bookmark not defined

1.1.2 Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực Error! Bookmark not defined

1.2 Năng lực và sự phát triển năng lực cho học sinh Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm năng lực Error! Bookmark not defined 1.2.2 Các loại năng lực Error! Bookmark not defined 1.2.3 Năng lực của học sinh Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined 1.2.4 Các phương pháp đánh giá năng lực học sinh Error! Bookmark not defined

1.3 Năng lực khoa học Error! Bookmark not defined

1.3.1 Khái niệm năng lực khoa học Error! Bookmark not defined 1.3.2 Cấu trúc của năng lực khoa học Error! Bookmark not defined 1.4.3 Những biểu hiện của năng lực khoa học Error! Bookmark not defined 1.4.4 Biện pháp phát triển năng lực khoa học cho học sinh THPT Error! Bookmark not defined

1.4 Bài tập hóa học Error! Bookmark not defined

1.4.1 Khái niệm bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.2 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.3 Phân loại BTHH Error! Bookmark not defined 1.4.4 Xu hướng xây dựng bài tập hóa học Error! Bookmark not defined 1.4.5 Những đặc điểm của bài tập theo định hướng năng lực Error! Bookmark not defined

1.4.6 Các bậc trình độ trong bài tập theo định hướng năng lực Error! Bookmark not defined

1.4.7 Quy trình biên soạn câu hỏi/bài tập kiểm tra, đánh giá theo định hướng

năng lực của một chủ đề Error! Bookmark not defined

1.5 Thực trạng việc sử dụng bài tập hóa học và phát triển năng lực khoa học cho học sinh trong quá trình dạy học Hóa học ở một số trường trung học phổ thông của

Thành phố Hải Phòng Error! Bookmark not defined

1.5.1 Điều tra thực trạng việc sử dụng bài tập hóa học và phát triển năng lực khoa học cho học sinh trong quá trình dạy học Hóa học ở một số trường trung học

phổ thông của Thành phố Hải Phòng Error! Bookmark not defined 1.5.2 Đánh giá kết quả điều tra Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA HỌC CHO HỌC SINHError! Bookmark not defined

THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP HÓA HỌC PHẦN PHI KIMError! Bookmark not defined

- HÓA HỌC 11 NÂNG CAO Error! Bookmark not defined

2.1 Phân tích nội dung, cấu trúc chương trình phần phi kim - Hóa học 11 nâng cao

Error! Bookmark not defined

2.1.1 Mục tiêu phần phi kim - Hóa học 11 nâng cao Error! Bookmark not defined

2.1.2 Phân phối chương trình phần phi kim - Hóa học 11 nâng cao Error! Bookmark not defined

2.1.3 Một số điểm cần chú ý về nội dung và PPDH phần phi kim - Hóa học 11 nâng

cao Error! Bookmark not defined

2.2 Nguyên tắc tuyển chọn và quy trình xây dựng bài tập Hóa học để phát triển năng

lực khoa học cho học sinh trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.2.1 Nguyên tắc tuyển chọn và xây dựng bài tập Hóa học để phát triển năng lực

khoa học cho học sinh trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.2.2 Quy trình xây dựng bài tập hóa học để phát triển năng lực khoa học cho học

sinh trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.2.3 Nguyên tắc sắp xếp hệ thống bài tập Hóa học để phát triển năng lực khoa

học cho học sinh trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.3 Hệ thống bài tập hoá học phần phi kim - Hóa học 11 nâng cao để phát triển năng

lực khoa học cho học sinh trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.3.1 Hệ thống bài tập chương “Nhóm nitơ” Error! Bookmark not defined 2.3.2 Hệ thống BTHH chương “Nhóm cacbon” Error! Bookmark not defined

2.4 Sử dụng hệ thống BTHH nhằm phát triển NLKH cho HS THPT Error! Bookmark not defined

2.4.1 Phát triển NLKH cho HS trong giờ dạy nghiên cứu kiến thức mới thông qua

sử dụng bài tập có kiến thức thực hành, thực tiễn Error! Bookmark not defined

2.4.2 Phát triển NLKH cho HS trong các giờ ôn tập, luyện tập thông qua sử dụng

bài tập có kiến thức thực hành, thực tiễn Error! Bookmark not defined 2.4.3 Phát triển NLKH cho HS trong các giờ dạy thực hành Error! Bookmark not defined

2.4.4 Phát triển NLKH cho HS thông qua bài tập sử dụng trong dạy học theo dự

án Error! Bookmark not defined

2.5 Một số kế hoạch bài dạy học (giáo án) minh họa Error! Bookmark not defined

2.5.1 Kế hoạch bài dạy học 1 Bài dạy nghiên cứu kiến thức mới (dạy học theo dự

án) Error! Bookmark not defined 2.5.2 Kế hoạch bài dạy học 2: Bài dạy ôn tập, luyện tâp Error! Bookmark not defined

2.5.3 Kế hoạch bài dạy học 3: Bài dạy thực hành Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.2 Nội dung và kế hoạch thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.2.1 Nội dung thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.3 Kết quả và đánh giá thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.3.1 Kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHUNG VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 KẾT LUẬN CHUNG Error! Bookmark not defined

2 MỘT SỐ ĐỀ XUẤT Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 1: PHIẾU ĐIỀU TRA Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 2: BẢNG KIỂM QUAN SÁT Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 3 ĐỀ, ĐÁP ÁN BÀI KIỂM TRA Error! Bookmark not defined

45

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục là một bộ phận quan trọng trong hệ thống xã hội, quyết định quan trọng đến sự hình thành và phát triển con người, nhân tố trung tâm quyết định đến

sự phát triển của xã hội Vì vậy quốc gia nào, dân tộc nào cũng quan tâm đến giáo dục

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã nêu rõ mục tiêu tổng quát là: “Tạo chuyển biến căn bản về chất lượng và hiệu quả của giáo dục và đào tạo, khắc phục cơ bản các yếu kém kéo dài đang gây bức xúc trong

xã hội Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước; có hiểu biết và kĩ năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt

và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lí tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lí, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; hệ thống đánh giá và đào tạo được chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm bản sắc dân tộc Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến ở khu vực” Đồng thời cũng đề ra mục tiêu cụ thể của giáo dục phổ thông: “Tập trung nâng cao dân trí, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, định hướng nghề nghiệp cho học sinh (HS) Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, kĩ năng, ngoại ngữ (chủ yếu là tiếng Anh), tin học, năng lực thực hành và vận dụng kiến thức vào thực tiễn Tạo hứng thú và hình thành năng lực

tự học để đáp ứng nhu cầu học tập suốt đời của mỗi HS”

Trước sức ép của xu hướng toàn cầu hóa, các nền giáo dục trên thế giới đang

có sự biến chuyển mạnh mẽ, hướng đến sự hoàn thiện và chuẩn chung cho thế hệ công dân toàn cầu Trong bối cảnh đó, năm 1997, OECD đã khởi xướng Chương trình đánh giá HS quốc tế PISA Tôn chỉ của PISA không phải để kiểm tra khối lượng kiến thức HS học được trong nhà trường mà điều tra khả năng HS ứng dụng như thế nào những kiến thức đã học trong nhà trường vào các tình huống ứng dụng hữu ích trong cuộc sống thông qua ba năng lực: Toán, Đọc hiểu, Khoa học

46

Do đó, một trong những nhiệm vụ và vai trò đặc biệt quan trọng của các trường Trung học phổ thông (THPT) là giáo dục toàn diện kết hợp với giáo dục phân hóa ở mức độ thích hợp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục nói chung và phát triển năng lực khoa học (NLKH) nói riêng

Trong quá trình dạy học Hóa học (DHHH), bài tập (BT) là một yếu tố rất quan trọng Qua thực tế, quá trình dạy học có hiệu quả hay không, HS có nhận thức tích cực, sáng tạo hay không và hình thành các kỹ năng, kỹ xảo hay không… phụ thuộc rất nhiều vào hệ thống BT được thiết kế và sử dụng tốt hay không Vì vậy, giáo viên (GV) cần tuyển chọn và xây dựng hệ thống BT đa dạng và phong phú về nội dung, phù hợp với đối tượng HS… và sử dụng hệ thống BT đó một cách hợp lí để nâng cao chất lượng dạy học, qua đó hình thành cho người học những năng lực cần thiết, đặc biệt là NLKH

Với những lý do trên, chúng tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Phát triển năng lực khoa học cho học sinh thông qua hệ thống bài tập phần Phi kim - Hóa học 11 nâng cao”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Vấn đề thiết kế và sử dụng hệ thống BT đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm Ngay từ thế kỷ 18, nhà giáo dục Thụy Sỹ Pestalogi (1746 – 1827) đã

khẳng định: “Khả năng thực hiện những điều mà trái tim và khối óc đòi hỏi phần lớn là tùy thuộc vào những kỹ năng hành động của con người Những kỹ năng này được hình thành nhờ một hệ thống các BT đặc biệt, có hệ thống và mức độ khó khăn, phức tạp tăng dần với yêu cầu từ kỹ năng đơn giản đến kỹ năng phức tạp”

Cuối những năm 80 của thế kỷ XX, một số nhà giáo dục của Liên Xô (cũ) như G.C.Koschuc, G.A.Ball, V.C.Avanhexop… coi quá trình dạy học là quá trình

tổ chức cho HS thực hiện các BT I.F Khalamov khẳng định: “Sự hình thành kỹ năng, kỹ xảo sẽ diễn ra thông minh hơn, nếu ngoài công tác thực hành, quá trình đó còn kèm theo cả hoạt động trí tuệ tích cực của HS Vì vậy, các bài luyện tập cần phải đa dạng, đòi hỏi sự suy nghĩ và đôi chút sáng tạo”

Như vậy, nghiên cứu, xây dựng và sử dụng BT trong dạy học không phải là vấn đề mới trong thực tiễn mà đã được các nhà khoa học đề cập từ rất sớm Điểm

47

thống nhất giữa các tác giả là: Giải BT là quá trình củng cố tri thức, phát huy nội lực trí tuệ của người học, bồi dưỡng niềm đam mê, tính sáng tạo trong khoa học nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) trong nhà trường

2.2 Ở Việt Nam

Chúng tôi tìm hiểu thấy đã có một vài công trình khoa học nghiên cứu về việc hình thành và phát triển năng lực cho HS như:

- Trần Thị Thu Huệ (2012), Phát triển một số năng lực của HS trung học phổ thông thông qua phương pháp và sử dụng thiết bị trong DHHH phần hóa học vô cơ,

Luận án Tiến sĩ Khoa học Giáo dục, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

- Nguyễn Văn Khánh (2012), Tuyển chọn, xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hóa học (BTHH) có nội dung thực tiễn để phát triển năng lực vận dụng kiến thức của HS THPT tỉnh Nam Định (phần hữu cơ Hóa học lớp 12 nâng cao), Luận

văn Thạc sĩ Sư phạm hóa học, trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia (ĐHQG) Hà Nội

Đồng thời, chúng tôi thấy rằng việc sử dụng BTHH như một đối tượng nghiên cứu đã được rất nhiều tác giả quan tâm Có một số công trình nghiên cứu như:

- Lê Văn Dũng (2001), Phát triển năng lực nhận thức và tư duy cho HS THPT thông qua BTHH, Luận án Tiến sĩ Giáo dục học, Trường Đại học Sư phạm (ĐHSP) Hà

Nội

- Cao Cự Giác (2006) “Thiết kế và sử dụng BTHH TN nhằm rèn luyện kĩ năng thực hành hóa học cho HS trung học phổ thông”, Luận án Tiến sĩ Giáo dục

học, Trường ĐHSP Hà Nội

- Vũ Anh Tuấn (2006) "Xây dựng hệ thống BTHH nhằm rèn luyện tư duy trong việc bồi dưỡng HS giỏi hóa học ở trường trung học phổ thông", Luận án Tiến

sĩ Giáo dục học, Trường ĐHSP Hà Nội

- Nguyễn Ngọc Hà (2011), Tuyển cho ̣n, xây dựng và sử dụng hệ thống BT có nội dung thực tiễn trong dạy học hóa học ở các trường THPT tỉnh Sơn La (phần hoá học phi kim lớp 10 và 11, Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học, trường ĐHSP Hà Nội

- Đặng Thị Hồng Hạnh (2012), Tuyển chọn và sử dụng các BTHH có nội dung liên quan đến thực tiễn tại Hải Phòng trong chương trình vô cơ ở trường THPT, Luận văn Thạc sĩ sư phạm Hóa học, trường ĐHGD – ĐHQG Hà Nội

48

Như vậy, cho đến nay chưa có đề tài nghiên cứu về việc phát triển NLKH cho HS, đặc biệt là HS cấp THPT chưa được nghiên cứu đúng mức Từ đó chúng tôi xác định việc lựa chọn đề tài trên là cần thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

trong việc đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng DHHH ở trường THPT

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu những biện pháp phát triển NLKH cho HS thông qua hệ thống

BT phần phi kim - Hóa học 11 nâng cao, qua đó góp phần nâng cao chất lượng DHHH ở trường phổ thông

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận liên quan đến đề tài: Đổi mới PPDH hóa học, BTHH, những vấn đề tổng quan về năng lực, NLKH và phát triển NLKH cho HS

THPT

- Đánh giá thực trạng việc sử dụng BTHH để phát triển NLKH cho HS trong

quá trình DHHH tại một số trường THPT của thành phố Hải Phòng

- Nghiên cứu nội dung, cấu trúc chương trình, SGK (SGK) hóa học ở trường phổ thông, đặc biệt là phần phi kim - Hóa học 11 nâng cao Cụ thể:

+ Lựa chọn một số nội dung kiến thức hóa học trong chương trình, SGK Hóa học 11 nâng cao thường xuyên được đề cập trong các đề thi Tốt nghiệp THPT, tuyển sinh Đại học và Cao đẳng, HS giỏi trong nước có nội dung thích hợp để tiến hành

nghiên cứu

+ Thành lập các nhóm HS hoá học để tiến hành nghiên cứu với các nội dung kiến thức đã lựa chọn và phương pháp đã xây dựng

- Nghiên cứu tuyển chọn, xây dựng hệ thống BTHH trong dạy học phần phi kim - Hóa học 11 nâng cao

- Đề xuất các biện pháp sử dụng hệ thống BT đã xây dựng để phát triển và đánh giá NLKH cho HS ở trường THPT

- TN sư phạm bước đầu nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của hệ thống BT, những biện pháp đề xuất của đề tài

5 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Hoá học ở trường THPT