Sáng kiến kinh nghiệm SKKN xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử trong hoạt động dạy nghề

Lưu đồ sửa chữa mạch điện tử là ngôn ngữ viết kết hợp với các hình khối, thể hiệncác bước của một công việc để xử lý sự cố trong một thiết bị hay trong một mạch điệnnào đó.. Như ở trên đ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"XÂY DỰNG LƯU ĐỒ SỬA CHỮA MẠCH ĐIỆN TỬ TRONG

HOẠT ĐỘNG DẠY NGHỀ"

PHẦN MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, nhận thức về việc học nghề của nhiều học sinh, phụhuynh và xã hội đã có những chuyển biến rất tích cực Điều này tạo điều kiện để cáctrường dạy nghề tăng cường cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, các điều kiện cần thiết đểngày càng nâng cao chất lượng dạy và học nghề, tạo uy tín trong xã hội, thu hút học sinhhọc nghề Bên cạnh đó, việc không ngừng đổi mới, cải tiến phương pháp dạy và học có ý

nghĩa đặc biệt quan trọng Củng cố và hoàn thiện phương pháp “Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử trong hoạt động dạy nghề” không nằm ngoài mục đích đó Nội

dung của đề tài xoay quanh một trong các nội dung của phương pháp giảng dạy thựchành, áp dụng cho các hệ dạy nghề

Lưu đồ sửa chữa mạch điện tử là ngôn ngữ viết kết hợp với các hình khối, thể hiệncác bước của một công việc để xử lý sự cố trong một thiết bị hay trong một mạch điệnnào đó

Lưu đồ vừa thể hiện được tính tổng quát cần có lại vừa rất cụ thể, là con đườngthuận lợi nhất nhất để tìm ra chỗ hỏng của mạch điện Tổng quát vì lưu đồ thể hiện rất rõmối quan hệ giữa các thành phần trong mạch điện với nhau Cụ thể, vì trên lưu đồ thểhiện rất chi tiết từng bước công việc phải tiến hành Trong quá trình xây dựng lưu đồ,đôi lúc và ai đó có thể sẽ nảy sinh một ý tưởng nào đó về cải tiến lại mạch điện, khắcphục một số hư hỏng chủ quan do người thiết kế ban đầu để lại (nghĩa là mạch đã trụctrặc ngay từ khi mới xuất xưởng) Cũng có thể là ý tưởng về việc thay đổi một vài chi tiếtnào đó giúp mạch điện hoàn thiện hơn, … bởi chỉ có thông qua quá trình thực hành, xử lý

sự cố hư hỏng thực tế mới có thể kiểm chứng đầy đủ các tính toán trên lý thuyết

Như ở trên đã nói, lưu đồ sửa chữa chỉ là một trong các phương pháp giảng dạytrong thực hành không phải dùng để thay thế cho các phương pháp dạy học khác, mụcđích là giúp học sinh tiếp cận nhanh hơn trong xử lý sự cố mạch điện

Nội dung của đề tài không chỉ áp dụng trong riêng ngành Điện tử, mà có thể ápdụng cho nhiều ngành kỹ thuật khác như ngành Điện hay Công nghệ thông tin, … Hiệnphương pháp này đang được người viết áp dụng thường xuyên trên các giờ lên lớp hướngdẫn thực hành

Mục đích của đề tài nhằm trao đổi kinh nghiệm với các bạn đồng nghiệp, vớimong muốn từng bước củng cố và hoàn thiện phương pháp xây dựng lưu đồ sửa chữa,góp phần nâng cao chất lượng dạy và học nghề

PHẦN NỘI DUNG

Mục đích của dạy nghề là trang bị cho học sinh những điều kiện cần và đủ (đầuvào) để học sinh giải quyết được những vấn đề kỹ thuật cụ thể thực tế của nghề mình đãhọc (đầu ra) Ngoài ra, thông qua quá trình dạy học rèn luyện cho các em khả năng tưduy, suy luận để trên cơ sở nền tảng kiến thức được trang bị họ có khả năng học lên cao,

tự đọc tài liệu chuyên ngành, áp dụng xử lý được các vấn đề kỹ thuật trong thực tế

Xây dựng lưu đồ sửa chữa đúng phản ánh quá trình nhận thức, tư duy đúng về mộtthiết bị hay một mạch điện cụ thể Quá trình sửa chữa mạch củng cố, rèn luyện kỹ năngthực hành Thông qua kết quả thực hành củng cố, nâng cao kiến thức lý thuyết, phát triển

tư duy nhận thức Nếu quá trình này được làm thường xuyên, liên tục sẽ từng bước nângcao kiến thức toàn diện về chuyên môn, từng bước nâng dần hiệu quả việc dạy và họcnghề Tuy nhiên, để xây dựng được các lưu đồ sửa chữa, người thực hiện phải có kiếnthức chuyên môn giỏi, yêu nghề

Trong khuôn khổ của đề tài, người viết không có tham vọng nâng vấn đề lên thành

lý luận mà chỉ thông qua các ví dụ cụ thể nhằm trao đổi kinh nghiệm, khơi dậy thói quentrong chuyên môn, góp phần nâng cao hiệu quả việc dạy và học tập bộ môn

Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch là vấn đề không mới nhưng chưa được quan tâmđúng mức, thường xuyên của các giáo viên, học sinh trong các trường, các cơ sở dạynghề Lưu đồ sửa chữa xuất hiện rải rác ở một số sách kỹ thuật, tạp chí chuyên mônnhưng không đầy đủ và còn sơ sài Thực tế nhiều giáo viên dạy nghề còn chưa sử dụngđến phương pháp này

Lưu đồ sửa chữa có thể mang tính hệ thống của cả một thiết bị, hoặc đơn giản làmột chương hay một bài nào đó Trong thực tế nhiều năm áp dụng phương pháp này chothấy là rất hiệu quả đối với học sinh, học viên tham gia học nghề Tùy từng nội dung, lưu

đồ sửa chữa có thể ngắn nhưng không được thiếu hoặc có thể dài nhưng không được dưthừa

Yêu cầu để xây dựng được lưu đồ đúng, trước hết người làm phải am hiểu cấu trúc,nhiệm vụ và nguyên lý làm việc của thiết bị hay mạch điện Điều này là để tránh tìnhtrạng đi lạc hướng trong thực tế thực hành, phần hư hỏng thì không được kiểm tra nhưngphần mạch còn tốt lại bị xới tung lên, nhiều khi còn vô tình gài pan mới cho mạch

Sau đây là các bước xây dựng:

Bắt đầu => Bước 1 => Bước 2 => Bước 3 => … Bước thứ n => Kết thúc

Ở mỗi bước, phải chỉ rõ công việc phải làm: nếu tốt thì bước tiếp theo là gì Ngượclại, nếu hư thì phải kiểm tra cái gì … cho tới khi kết thúc Để ý là lưu đồ càng cụ thể,càng chi tiết càng tốt nhưng không được rườm rà, vụn vặt

Hình vẽ sau minh họa quá trình xây dựng luu đồ sửa chữa:

hư

tốt hư tốt hư

…………

Phần minh họa cụ thể, xin được lấy một vài ví dụ trong chương trình dạy nghề Điện

tử dân dụng hệ Trung cấp nghề

1 Xây dựng lưu đồ sửa chữa hư hỏng trong Amplifier:

Sau khi học xong phần lý thuyết về Amplifier, các em được trang bị các kiến thức tống quát về sơ đồ khối, chức năng, nhiệm vụ của từng khối Đặc biệt việc phân tích và nắm rõ nguyên lý làm việc của từng mạch điện, cho phép các em tiếp cận nhanh trong quá trình xử lý các hư hỏng

Bắt đầu

Bước 1 Kiểm tra mạch, thay thếlinh kiện hỏng

Kết thúc

Bên cạnh đó là các kiến thức về xử lý các số liệu đo đạc, sử dụng dụng cụ đo, vậnhành máy, … Ví dụ, nếu mạch có khuếch đại công suất sử dụng nguồn đơn thì áp ra loabình thường là bao nhiêu, ngược lại nếu dùng nguồn đôi đối xứng thì áp ra loa phải là baonhiêu?, … Các kiến thức này thường phải được trang bị tốt ở các phần phân tích mạchđiện

Ở phần thực hành ta có thể xây dựng lưu đồ tổng quát sửa chữa thiết bị này như sau

Đo điện áp cung cấp

Kiểm tra điện

áp ra loa

Kiểm tra, sửa chữa đường cấp điện

Kiểm tra mạch in, mối hàn, các linh kiện liên quan

Thay IC KĐCS

Thay linh kiện mới

Thay thử IC KĐCS

Kiểm tra, sửa chữa mạch

tiền KĐ, BASS - TREBLE

Kiểm tra, sửa chữa mạch KĐ micro

Kiểm tra, sửa chữa mạch chỉ

thị âm lượng, hệ thống jack

cắm, công tắc chuyển đổi, …

Kết thúc

2 Xây dựng lưu đồ sửa chữa tổng quát tivi màu:

Lưu đồ sửa chữa tổng quát như hình vẽ:

Sửa chữa mạch

Sửa chữa mạch

Sửa chữa mạch

Kiểm tra mạch quét ngang

Kiểm tra mạch quét dọc

Kiểm tra các mạch bảo vệ

3 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ổn áp tuyến tính:

Với các mạch điện cụ thể, ví dụ bộ nguồn ổn áp tuyến tính trong các TV đen trắnghay các TV màu nội địa như hình vẽ sau:

Kiểm tra mạch KĐ trung tần hình và TUNER

Kiểm tra mạch giao tiếp

TV/AV

Kiểm tra mạch đồng bộ

Kiểm tra đèn hình, mạch KĐCS sắc và KĐVideo

-Các linh kiện và các chức năng chính:

T: Biến áp nguồn ( ở TV đen trắng AC in = 220V, AC out = 12V; ở

Q2: Chức năng KĐ DC B1: nguồn áp chưa ổn, B2: nguồn áp đã ổn.

- Lưu đồ sửa chữa được xây dựng như sau:

Kiểm tra nguồn AC

Kiểm tra biến áp nguồn: đứt, chạm

Kiểm tra transistor

tốt

hư

4 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ngắt mở sử dụng trong các tivi màu:

Với các bộ nguồn ổn áp kiểu ngắt mở trong các TV màu, sơ đồ sau là dạng mạchthông dụng trong thực tế (mạch điện chỉ vẽ những chi tiết chính minh họa) Lưu ý là mát(GND) của nguồn và mát của máy cách ly, đây cũng là điều mà giáo viên cần lưu ý chohọc sinh trong quá trình đo kiểm, tránh kết quả đo được bị sai lệch (hình vẽ trang bên)

+ -

- Các linh kiện và các chức năng chính trong mạch:

Nguồn AC: Cầu chì F, các cuộn dây và tụ lọc nhiễu L01-L02-C01-C02

Nguồn DC: Cầu diode nắn D1…D4, tụ lọc nguồn C1

Mạch tạo xung: R1-R2, mạch dao động (OSC), SW, BA xung T

Mạch ổn áp: đường hồi tiếp từ nguồn ra +110Vdc => Opto => OSCMạch bảo vệ: Protector

Nguồn áp thứ cấp: D1, D2, D3, C2, C3, C4,…

- Lưu đồ sửa chữa:

4.1 Lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì AC:

Trước hết, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì: Nổ cầu chì là pan thườnggặp ớ các bộ nguồn ngắt mở của TV màu hay các Monitor máy tính Đây là pan nguyhiểm, nếu không cẩn thận sẽ làm máy hư nặng thêm Có thể xây dựng lưu đồ như sau:

chạm

Bắt đầu

Kiểm tra cách điện

4.2 Lưu đồ sửa chữa bộ nguồn:

Trường hợp cầu chì không nổ nhưng bộ nguồn không hoạt động hoặc hoạt độngkhông ổn định, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa như dưới đây:

Kiểm tra nguồn AC Kiểm tra cầu chì, các cuộn dây, tụ lọcnhiễu Kiểm tra mạch in, mối hàn

Kiểm tra transistor ngắt mở SW Q

Kiểm tra transistor ngắt mở SW

Thay transistor

Kết thúc

5 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn Monitor vi tính:

Tìm hiểu sơ đồ mạch điện các bộ nguồn Monitor vi tính như hình vẽ dưới đây

- Các linh kiện và các chức năng chính trong mạch:

Kiểm tra, thay linh kiện hư

Kiểm tra mạch bảo vệ

(Protector)

Kết thúc

Khi cần thiết, ta có thể xây dựng lưu đồ con cho từng phần trong lưu đồ lớn trên Ví

dụ lưu đồ kiểm tra phần dao động (OSC) dùng IC KA3842:

Đo áp phân cực cho transistor SW

Kiểm tra, thay linh kiện hư

Kiểm tra mạch bảo vệ

(Protector)

Kết thúc

Bắt đầu

Đo áp cung cấp cho IC

Kiểm tra, thay thử IC KA3842

Thay mới

6 Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét ngang trong tivi màu:

Khi hướng dẫn phương pháp sửa chữa mạch quét ngang trong TV màu hay Monitor

vi tính, giáo viên giảng dạy cũng nên xây dựng các lưu đồ sửa chữa: các pan mất ánhsáng (thường gặp nhiều trong thực tế), các pan quét ngang đã chạy nhưng chưa an toàn,

… hiệu quả của việc học sẽ thuận lợi và chất lượng hơn Bởi lẽ giữa lý thuyết và thựchành luôn có một khoảng cách nhất định, việc xây dựng lưu đồ giúp các em tiếp cậnnhanh hơn với thực tế xử lý các hư hỏng Để dễ theo dõi ta quan sát cấu trúc của mạchquét ngang:

- Các thành phần chính trong mạch:

H.Syn: Xung đồng bộ ngang

H.OSC: Dao động ngang

H.DRIVER: Hướng dẫn ngang

H.OUT: Công suất ngang

H.YOKE: Dốc ngang

FLYBACK: Biến áp ngang

Kiểm tra tín hiệu ngõ ra

bảo vệ

Kiểm tra linh kiện xung quanh IC

Kết thúc

Thay linh kiện mới

Thay IC

Kiểm tra mạch nguồn

7 Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét dọc trong tivi màu:

Khi học mạch quét dọc trong TV màu, học sinh được học cấu trúc, nguyên lý hoạtđộng và được phân tích kỹ về sơ đồ mạch điện Phần thực hành sửa chữa học sinh đượctrang bị thêm các kiến thức về đặc điểm sửa chữa dọc, các kiến thức về thị trường linhkiện, các hư hỏng thường gặp của mạch quét dọc và phương pháp sửa chữa

Kiểm tra đường cấp điện cho IC H.OSC

Thay thử IC H.OSC Kiểm tra thạch anh

Hình vẽ sau mô tả cấu trúc cơ bản của mạch quét dọc:

- Lưu đồ sửa chữa:

Kiểm tra, thay

8 Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch vi xử lý trong TV màu:

Để dễ theo dõi, ta quan sát sơ đồ khối của mạch vi xử lý ở hình vẽ sau:

+Vcc

Key In

Audio Processor Data

Y Processor

Đo áp ngõ ra (chân ra V.Yoke)

Thay IC V.OUT

Kiểm tra mạch

in, mối hàn

Kiểm tra, thay thử từng linh kiện theo thứ tự ưu tiên

Thay thử IC V.OUT

Kiểm tra, sửa

MICRO PROCESSOR

AFT VT NT/PAL/SECAM 6,5/5.0/5.5/4.5 TV/AV Power ON/OFF IC

Memory

Dao động tạo xung chủ

8.1 Lưu đồ kiểm tra, sửa chữa các điều kiện vào cho vi xử lý:

(Hình vẽ trang sau)

Remote Control

AFT DET

OSC

OSC

Kiểm tra hệ thống phím lệnh Làm vệ sinh các

phím, thay thế

Kiểm tra tín hiệu

điều khiển từ xa

Kiểm tra nguồn

Kiểm tra mạch, thay thử mắt nhận

Kiểm tra các

Kiểm tra tín hiệu

bảo vệ (Protector)

Sửa chữa, thay thế

khiển mở nguồn

Kiểm tra các đường điều khiển

Bright, Contrast, Color, Volume, ….

Kiểm tra các lệnh điều khiển dò đài VT,

Kiểm tra lệnh điều khiển hiển thị

Kiểm tra sửa chữa

Kiểm tra mạch

điều khiển TV/AV Kiểm tra nguồn cấpcho các IC SW Sửa chữa nguồn cấp

Kiểm tra mạch, thay thử các IC SW

Trên đây là một số ví dụ cụ thể về cách xây dựng lưu đồ sửa chữa một số mạchđiện tử thông dụng

PHẦN KẾT LUẬN

Sau một thời gian dài áp dụng phương pháp xây dựng lưu đồ sửa chữa trong giảngdạy thực hành, bản thân tự nhận thấy phương pháp này thực sự rất hiệu quả Giáo viênhướng dẫn thực hành trên lớp dễ dàng hơn trong việc truyền thụ nội dung kiến thức, cóthêm thời gian liên hệ các hư hỏng thường gặp trong thực tế, trang bị thêm các kiến thức

về thị trường: linh kiện thay thế tương đương, giá cả linh kiện, nơi cung cấp, tài liệu thamkhảo,… Học sinh dễ nhớ, dễ tiếp thu bài, hiểu được các bước công việc phải tiến hànhkhi kiểm tra, sửa chữa một cách toàn diện chứ không phải nhờ sự may mắn Quan trọnghơn nữa là tạo sự hứng thú, chủ động, khả năng làm việc theo nhóm và đặc biệt rèn luyện

kỹ năng làm việc độc lập trong học tập

Trong quá trình xây dựng lưu đồ, giáo viên nên khuyến khích các em học sinhcùng tham gia, tính hiệu quả sẽ được nâng cao hơn nhiều Giao các bài tập liên quan vềnhà, yêu cầu các em tự xây dựng các lưu đồ sửa chữa Trên lớp, đại diện của từng nhóm

sẽ đứng lên trình bày lưu đồ của nhóm mình tự xây dựng có sự tham gia góp ý của giáoviên hướng dẫn và của các nhóm khác Thông qua quá trình này, các em vừa nắm vữngkiến thức bài học vừa tích cực và chủ động hơn trong học tập Cũng qua đó giúp các em

tự tin hơn khi trình bày một vấn đề trước nhiều người, một trong những cái mà hiện nayngười ta gọi là xây dựng “kỹ năng mềm”

Xây dựng các lưu đồ sửa chữa cho từng bài học không quá khó mà lại hiệu quả, tuynhiên cần thường xuyên hoàn thiện từng lưu đồ để đạt được độ chính xác cao, các từ ngữ

sử dụng phải chuẩn mực (không dùng từ địa phương, không sử dụng tiếng lóng,…) Khi

cần thiết, dưới các lưu đồ cần có các ghi chú làm rõ thêm một nội dung nào đó Các thuậtngữ tiếng nước ngoài không nên viết tắt, trừ những từ đã quá quen thuộc

Xây dựng lưu đồ sửa chữa là phương pháp giảng dạy thực hành mà giáo viên dạynghề nên áp dụng, ai cũng có thể làm được và bởi tính thiết thực của nó Tuy nhiên trongthực tế, qua quan sát thấy một số giáo viên hoặc là còn chưa áp dụng hoặc còn chưa thực

sự quan tâm đúng mức tới phương pháp này Qua phần trình bày này, người viết mongrằng phương pháp này sẽ được áp dụng thường xuyên và rộng rãi trong các trường, các

cơ sở dạy nghề

Mặc dù có nhiều ưu điểm song lưu đồ cũng có những hạn chế Trong khuôn khổgiới hạn của trang giấy, một số nội dung không thể thể hiện hết được Mặt khác các hìnhkhối trên lưu đồ nếu không được bố trí hợp lý có thể gây sự phân tán cho người đọc

Trên đây là một vài ý kiến trao đổi với các bạn đồng nghiệp gần, xa về phươngpháp xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch Mặc dù đã rất cố gắng song không thể tránh đượccác thiếu sót về câu chữ, các thuật ngữ tiếng Anh, … Người viết mong nhận được những

ý kiến đóng góp chân thành của các bạn đồng nghiệp, các em học sinh

Kiên Giang, ngày 01 tháng 04 năm 2012

Người viết