ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ĐẶNG THỊ THANH TÙNG MỐI QUAN HỆ GIỮA NHẬN THỨC CỦA CHA MẸ VỀ BIỂU HIỆN VÀ NGUYÊN NHÂN TỔN THƯƠNG SỨC KHỎE TÂM THẦN TRẺ EM VỚI HÀNH VI Ứ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
ĐẶNG THỊ THANH TÙNG
MỐI QUAN HỆ GIỮA NHẬN THỨC CỦA CHA MẸ
VỀ BIỂU HIỆN VÀ NGUYÊN NHÂN TỔN THƯƠNG SỨC KHỎE TÂM THẦN TRẺ EM VỚI HÀNH VI ỨNG XỬ CỦA HỌ
LUẬN VĂN THẠC SỸ TÂM LÝ HỌC
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
ĐẶNG THỊ THANH TÙNG
MỐI QUAN HỆ GIỮA NHẬN THỨC CỦA CHA MẸ
VỀ BIỂU HIỆN VÀ NGUYÊN NHÂN TỔN THƯƠNG SỨC KHỎE TÂM THẦN TRẺ EM VỚI HÀNH VI ỨNG XỬ CỦA HỌ
LUẬN VĂN THẠC SỸ TÂM LÝ HỌC Chuyên ngành: Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên
Mã số: Thí điểm
Người hướng dẫn khoa học: TS Amie Polack
TS Trần Thành Nam
HÀ NỘI – 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được
sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu, nhiệt tình của các thầy cô, các anh chị, các
em và các bạn Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin bày tỏ lời cảm
ơn chân thành tới:
Ban giám hiệu, các phòng ban, các khoa, các thầy cô và các cán bộ tại Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện và giúp
đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn
Đặc biệt xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Trần Thành Nam và Tiến sĩ Amie Polack đã dành rất nhiều thời gian quý báu hướng dẫn, chỉ bảo
và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập cũng như trong quá trình hoàn thành luận văn
Xin chân thành cảm ơn tập thể thầy giáo, cô giáo trong ban giám hiệu, Ban phụ huynh các trường và đặc biệt là cha mẹ của các em học sinh thuộc các trường tiểu học: Kim Giang, Định Công, Đoàn Thị Điểm, Thăng long Kidsmart đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu, phục vụ cho quá trình nghiên cứu của đề tài
Xin cảm ơn các cô bác, anh chị tại Trung tâm tư vấn, điều trị tâm bệnh
và tự kỷ - Bệnh viện đa khoa Quốc tế Vinmec đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong công việc cũng như tạo điều kiện cho tôi có thời gian để hoàn thành đề tài này
Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn các bạn đồng môn lớp Tâm lý học lâm sàng trẻ em và Vị thành niên Khóa 4 – Đại học giáo dục cùng những người thân đã luôn bên cạnh tôi: giúp đỡ, ủng hộ về mọi mặt để tôi có thể hoàn thành luận văn này
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà nội, ngày 25 tháng 6 năm 2015
Trang 4DANH MỤC TÊN VIẾT TẮT
ADHD Attention Deficit Hyperactivity Disorder – Tăng động giảm
chú ý CFA Confirmation factor analysis – Phân tích nhân tố khẳng định CMC Chống mù chữa và phổ cập giáo dục tiểu học
DSM- IV Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th
Edition – Sổ tay chẩn đoán và thống kê rối loạn tâm thần, phiên bản 4
DTTK Dẫn truyền thần kinh
ICD – 10 International Statistical Classification of Disease and Related
Mental Health Problem 10th Revision – Bảng phân loại bênh quốc tế về Sức khỏe tâm thần lần thứ 10
SDQ25 Strength and Difficulties Questionnaire – Bảng hỏi điểm mạnh
và điểm yếu của trẻ SKTT Sức khỏe tâm thần
Trang 5MỤC LỤC
Lời cảm ơn i
Danh mục tên viết tắt ii
Mục lục iii
Danh mục bảng
MỞ ĐẦU 7 CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined
1.1 Quan niệm về tổn thương SKTT và các tiếp cận về nguyên nhân gây tổn thương SKTT Error! Bookmark not defined 1.1.1 Quan niệm về tổn thương SKTT Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các tiếp cận về nguyên nhân gây tổn thương SKTTError! Bookmark not
defined
1.1.3 Tổng quan kết quả nghiên cứu đi trước liên quan đến nhận thức của cộng đồng về biểu hiện, nguyên nhân tổn thương SKTT và hành vi ứng xử
Error! Bookmark not defined
1.2 Các khái niệm công cụ của đề tài Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm về SKTT Error! Bookmark not defined 1.2.2 Khái niệm tổn thương SKTT và nguyên nhânError! Bookmark not defined
1.2.3 Những vấn đề SKTT thường gặp ở trẻ em Error! Bookmark not defined 1.2.4 Khái niệm chăm sóc SKTT Error! Bookmark not defined 1.2.5 Vệ sinh và dự phòng các tổn thương SKTT Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 : TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined
2.1 Khái quát về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.1.1 Trường tiểu học Kim Giang: Error! Bookmark not defined 2.1.2 Trường tiểu học Định Công: Error! Bookmark not defined 2.1.3 Trường tiểu học dân lập Đoàn Thị Điểm : Error! Bookmark not defined
Trang 62.1.4 Trường tiểu học Dân lập Thăng Long Kidsmart :Error! Bookmark not
defined
2.2 Qui trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu Error! Bookmark not defined 2.3.2 Phương pháp chuyên gia Error! Bookmark not defined 2.3.3 Phương pháp điều tra bảng hỏi Error! Bookmark not defined 2.3.4 Phương pháp thống kê áp dụng trong xử lý số liệuError! Bookmark not
defined
CHƯƠNG 3 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined
3.1 Đặc điểm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined 3.2 Nhận thức của cha mẹ về các biểu hiện tổn thương SKTTError! Bookmark
not defined
3.2.1 Kiến thức/Nhận thức của cha mẹ về các dấu hiệu tổn thương SKTT
Error! Bookmark not defined
3.2.2 Nhận thức của cha mẹ về tên các bệnh tâm thần (tên vấn đề tổn thương SKTT)… .Error! Bookmark not defined 3.2.3 Nhận thức về các nguyên nhân gây nên tổn thương SKTT Error!
Bookmark not defined
3.3 Hành vi ứng xử của cha mẹ trước các biểu hiện tổn thương SKTT ở trẻ và niềm tin của phụ huynh vào các hình thức trị liệu Error! Bookmark not defined 3.3.1 Hành vi ứng xử của các cha mẹ Việt Nam khi con cái họ tổn thương về sức khỏe tâm thần Error! Bookmark not defined 3.3.2 Niềm tin của cha mẹ về các loại hình dịch vụ can thiệp trị liệu vấn đề tổn thương SKTT Error! Bookmark not defined 3.4 Mối quan hệ giữa các biến nghiên cứu Error! Bookmark not defined 3.4.1 Mối quan hệ giữa trình độ học vấn, thu nhập của gia đình và các biểu hiện hành vi cảm xúc của con với nhận thức của cha mẹ về các dấu hiệu bệnh tâm thần ở trẻ Error! Bookmark not defined
Trang 73.4.2 Mối quan hệ giữa trình độ học vấn, thu nhập của gia đình và các biểu hiện hành vi cảm xúc của con với nhận thức của cha mẹ về tên gọi các bệnh tâm thần/ tổn thương SKTT Error! Bookmark not defined 3.4.3 Tương quan giữa trình độ học vấn, thu nhập của gia đình và các biểu hiện hành vi cảm xúc của con với nhận thức của cha mẹ về nguyên nhân gây tổn thương SKTT Error! Bookmark not defined 3.4.5 Tương quan giữa nhận thức của cha mẹ về nguyên nhân các biểu hiện tổn thương SKTT và niềm tin của cha mẹ về hiệu quả của các mô hình trị liệu…… Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
1 Kết luận: Error! Bookmark not defined
2 Khuyến nghị: Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 8MỞ ĐẦU 7
Bảng 2.1: Thời gian và nội dung triển khai nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.2: Kết quả phân tích nhân tố khẳng định (CFA) theo 11 nhóm nguyên nhân cơ bản
của tổn thương SKTT Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.3: Độ nhậy và độ đặc hiệu của bộ công cụ SDQ25 theo các phương thức thực hiện
đánh giá Error! Bookmark not defined Bảng 3.1: Mô tả đặc điểm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined Bảng 3.2: Kết quả sàng lọc các biểu hiện tổn thương SKTT ở trẻ do bố mẹ báo cáo Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.3: Tỉ lệ cha mẹ nhận diện các dấu hiệu tổn thương SKTT.Error! Bookmark not
defined.
Bảng 3.4: Nhận thức của cha mẹ về tên các bệnh tâm thần/tổn thương SKTT Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.5: Điểm trung bình và độ lệch chuẩn nhận thức của cha mẹ theo các nhóm
nguyênnhân Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.6: Tỉ lệ % các bậc cha mẹ lựa chọn nguyên nhân lý giải tại sao con họ lại có cảm
giác và hành vi ứng xử tương ứng với mô tả trong từng tình huốngError! Bookmark not
defined.
Bảng 3.7: Tỷ lệ % cha mẹ chọn cách cha mẹ ứng xử khi con có vấn đề SKTT Error!
Bookmark not defined.
Bảng 3.8: Tỉ lệ % các ý kiến đồng ý và hoàn toàn đồng ý với hình thức can thiệp trị liệu
tương ứng Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.9: Sự khác biệt giữa trình độ học vấn, thu nhập của gia đình và các biểu hiện hành
vi cảm xúc của con trong nhận thức của cha mẹ về các dấu hiệu bệnh tâm thần ở trẻ (kiểm
định independent–t-test) Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.10: Sự khác biệt giữa trình độ học vấn, thu nhập của gia đình và các biểu hiện hành
vi cảm xúc của con trong nhận thức của cha mẹ về tên bệnh tâm thần ở trẻ (kiểm định
independent –t-test) Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.11: Tương quan Pearson giữa trình độ học vấn, thu nhập của gia đình và các biểu hiện hành vi cảm xúc của con với nhận thức của cha mẹ về nguyên nhân tổn thương SKTT
Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.12: Tương quan Pearson giữa trình độ học vấn, thu nhập của gia đình và các biểu hiện hành vi cảm xúc của con và niềm tin của cha mẹ về hiệu quả của các mô hình trị liệu
Error! Bookmark not defined.
Trang 9Bảng 3.13: Tương quan Pearson giữa nhận thức của cha mẹ về nguyên nhân các biểu hiện
tổn thương SKTT và niềm tin của cha mẹ về hiệu quả của các mô hình trị liệu Error!
Bookmark not defined.
Trang 10MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Ở Việt Nam, theo những nghiên cứu mới nhất cho biết tỉ lệ tổn thương SKTT ở trẻ em và vị thành niên có xu hướng tăng lên trong vài thập kỷ qua Nghiên cứu của Bahr Weiss, Đặng Hoàng Minh và Nguyễn Cao Minh (2013) cho thấy tỉ lệ trẻ trong độ tuổi từ 6 – 16 tuổi bị tổn thương SKTT lên đến khoảng 12-13 % Tỉ lệ này ngày càng có xu hướng gia tăng và trẻ hóa do trẻ
em càng ngày càng phải đối mặt với những biến động xã hội như vấn đề đô thị hóa nhanh chóng dẫn đến ô nhiễm môi trường, phá vỡ cấu trúc gia đình, di
cư – chỗ ở không ổn định Những thay đổi của hệ thống kinh tế vĩ mô cũng kéo theo các xung đột văn hóa xã hội như phân hóa giàu nghèo, xung đột giá trị giữa các thế hệ… Đến hiện nay, ước tính ở Việt Nam có khoảng 2,7 triệu người có nhu cầu được chăm sóc SKTT
Công tác chăm sóc SKTT ở Việt Nam vẫn đang trong những bước đầu xây dựng nên hiệu quả chăm sóc và can thiệp là chưa cao Theo báo cáo Hội nghị về SKTT lần thứ 3 (2012) cho thấy một số cá nhân, tổ chức đã bắt đầu quan tâm đến công tác chăm sóc SKTT, tuy nhiên hoạt động nhiều nơi còn mang tính tự phát, thiếu đồng bộ, chưa có sự kết nối, và thường bị động vì giới hạn về tài chính và thời gian của các chương trình tài trợ Hơn nữa, sự quan tâm của Nhà nước thể hiện trong chính sách về SKTT mới chỉ dừng lại trên phương diện Y tế, chủ yếu dành cho người lớn và tập trung vào một số loại bệnh tâm thần nặng như Tâm thần phân liệt, động kinh, chậm phát triển tâm thần Công tác chăm sóc SKTT tập trung vào điều trị do các bác sỹ tâm thần đảm nhiệm Chính những điều này cũng góp phần ảnh hưởng đến nhận thức nói chung của người dân về vấn đề tổn thương SKTT còn nhiều hạn chế, mang tính định kiến và bị ảnh hưởng bởi các yếu tố văn hóa tín ngưỡng đã cản trở việc tiếp cận với các cơ sở chăm sóc SKTT và góp phần làm cho vấn
đề càng trở nên trầm trọng hơn
Trang 11Trong mỗi gia đình, cha mẹ có thể có những quan điểm nhìn nhận khác nhau về biểu hiện và nguyên nhân của tổn thương SKTT ở trẻ cũng như nhận thức về sự phát triển của những vấn đề này qua thời gian Hiểu được nhận thức và quan điểm của cha mẹ về vấn đề này có thể giúp định hướng giáo dục cho cha mẹ về các hình thức can thiệp trị liệu khoa học, định hướng cho họ tìm kiếm những dịch vụ hỗ trợ đúng đắn và động viên họ tham gia các dịch vụ trị liệu phù hợp, có niềm tin vào hiệu quả trị liệu [14] [Greenberg, Constantino, & Bruce, 2006; Nock & Photos, 2006] Cụ thể hơn, nhận thức về những nguyên nhân tổn thương SKTT có thể ảnh hưởng đến quyết định của cha mẹ về việc lựa chọn hình thức chữa trị nào và ai là người được chữa trị Chẳng hạn, cha mẹ có con chuyên quậy phá và bắt nạt các bạn ở trên lớp nghĩ rằng do con mình thừa năng lượng và quá hiếu động nên tìm đến bác sỹ tâm thần để uống thuốc điều trị tăng động giảm chú ý Hoặc họ có thể tìm đến nhà tâm lý với mong muốn giúp con mình kiểm soát các hành vi xâm kích và xung động Khi nhà trị liệu đề xuất một tập huấn kỹ năng làm cha mẹ và mời cha mẹ đến tham gia các buổi trị liệu, cha mẹ sẽ không hiểu được tại sao người phải tham gia chữa trị là họ mà không phải là con cái họ, tại sao không phải dạy con họ kỹ năng mà lại dạy cha mẹ kỹ năng Vì ý nghĩa này, chúng
tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Mối quan hệ giữa nhận thức của cha mẹ
vể biểu hiện và nguyên nhân tổn thương sức khỏe tâm thần trẻ em với hành vi ứng xử của họ” nhằm mục tiêu như sau:
2 Mục tiêu nghiên cứu:
Tìm hiểu nhận thức của cha mẹ về các biểu hiện tổn thương SKTT, khả năng nhận diện các bệnh tâm thần và nguyên nhân của chúng
Tìm hiểu niềm tin của cha mẹ Việt nam về những hình thức can thiệp trị liệu khi con họ có các biểu hiện tổn thương SKTT
Tìm hiểu mối quan hệ giữa nhận thức của cha mẹ về tổn thương SKTTvới niềm tin và hành vi ứng xử của họ
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Trọng An và cs (2010): “Thí điểm sử dụng bộ công cụ sàng lọc
rối nhiễu tâm trí học sinh SDQ 25 tại các trường phổ thông của Hà Nội”, tr
24-27
2 Lã Thị Bưởi và cộng sự - Trung tâm nghiên cứu và phát triển cộng đồng (2008): “Bước đầu nhận xét các hoạt động chăm sóc SKTT trẻ em dựa vào
cộng đồng tại Phòng khám Tuna”
3 Ngô Thanh Hồi (2005): “Khảo sát sức khỏe tâm thần của học sinh trung
học cơ sở Hà Nội
4 Nguyễn Công Khanh (1999): Luận văn thạc sỹ tâm lý học trẻ em: Triệu
chứng của trẻ, triệu chứng của gia đình (Symtôme de l’Enfant, symtôme de la Famille), do GS Odette Lescarret hướng dẫn, Đại học Toulouse le Mirail
5 Đặng Hoàng Minh, Bahr Weiss, Nguyễn Cao Minh (2013): Sức khỏe
tâm thần trẻ em Việt Nam: Thực trạng và các yếu tố nguy cơ, Cục xuất bản
Việt Nam, tr 2-3
6 Trần Thành Nam (2001):“Tìm hiểu nhận thức của các bậc cha mẹ về tổn
thương sức khỏe tâm thần của trẻ em”- Luận văn thạc sĩ
7 Nguyễn Văn Nuôi và cộng sự (2000): dịch “ Sổ tay thống kê và chẩn đoán
các rối loạn tâm thần rút gọn – IV”, tr 35 - 57
8 Nguyễn Văn Siêm (2007):“Tâm bệnh học trẻ em và thanh thiếu niên”,
Nhà xuất bản ĐHQG, Hà Nội
9 Lý Trần Tình, Nguyễn Thị Kim Mai và cộng sự – Bệnh viện Tâm thần
Hà Nội (2015): Đề tài: “Khảo sát rối loạn tăng động – giảm chú ý ở học sinh
tiểu học và trung học cơ sở thành phố Hà Nội”
10 TS Hoàng Cẩm Tú, Đặng Hoàng Minh và cộng sự (2009): Đề tài: “Sức
khỏe tâm thần của học sinh lứa tuổi trung học cơ sở”, Hà Nội
11 Nguyễn Việt (1999): “Các khái niệm cơ bản về Sức khỏe Tâm thần- Bệnh tâm thần phân liệt, những hiểu biết cơ bản về điều trị, chăm sóc, quản