Hải thương Việt Nam dưới triều Vua Tự Đức (1848 - 1883)

Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, từ nhiều thập kỷ qua, một số học giả trong nước, quốc tế đã chuyên tâm khảo cứu về vấn đề này, tuy nhiên so với những thành tựu nghiên cứu các lĩnh vự

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ HOA

HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC (1848 - 1883)

LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ HOA

HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC (1848 - 1883)

Luận văn Thạc sỹ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

Mã số: 60 22 03 11

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGND Nguyễn Văn Khánh

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn “Hải thương Việt Nam dưới triều vua

Tự Đức (1848 - 1883)” là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của

GS.TS.NGND Nguyễn Văn Khánh Nội dung luận văn có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí theo danh mục của luận văn Nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm hoàn toàn trước khoa và nhà trường

Tác giả Luận văn

Phạm Thị Hoa

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn GS.TS.NGND Nguyễn Văn Khánh đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn và động viện tôi trong suốt quá trình tôi thực hiện luận văn tốt nghiệp Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã cho tôi những góp ý quý báu và giúp đỡ, chỉ bảo tôi trong suốt những năm học vừa qua

Tác giả Luận văn

Phạm Thị Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu 7

3 Tư liệu nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined

7 Bố cục của luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1: VIỆT NAM ĐẦU TRIỀU NGUYỄN (1802 - 1883)Error! Bookmark not defined

1.1 Bối cảnh kinh tế - xã hội Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.1.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực Error! Bookmark not defined.

1.1.2 Bối cảnh trong nước Error! Bookmark not defined.

1.2 Khái quát về tiềm năng biển, hoạt động thương mại biển của Việt Nam

trước thế kỷ XIX Error! Bookmark not defined

1.3 Tình hình thương mại trên biển dưới các triều vua từ Gia Long đến

Thiệu Trị Error! Bookmark not defined

Chương 2: HẢI THƯƠNG VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC: CHÍNH

SÁCH VÀ THỰC TRẠNG (1848 - 1883) Error! Bookmark not defined

2.1 Chính sách hải thương dưới triều vua Tự Đức (1848 - 1883)Error! Bookmark not defined

2.1.2 Từng bước nới lỏng tiến tới xóa bỏ lệnh cấm buôn bán trên biển (1874 -

1883) Error! Bookmark not defined.

2.2 Thực trạng hải thương dưới triều vua Tự Đức (1848 - 1883)Error! Bookmark not defined

2.2.2 Thực trạng hải thương giai đoạn 1874 - 1883Error! Bookmark not defined.

Chương 3: ĐÁNH GIÁ VÀ NHẬN XÉT VỀ TÌNH HÌNH HẢI THƯƠNG VIỆT

NAM DƯỚI TRIỀU VUA TỰ ĐỨC (1848 - 1883)Error! Bookmark not defined

3.1 Các quan điểm đánh giá về hải thương Việt Nam dưới triều vua Tự Đức Error! Bookmark not defined

3 2 Một số nhận xét Error! Bookmark not defined Kết Luận Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 9 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc , các hoạt động kinh tế và giao lưu kinh tế luôn có vai trò quan trọng, là yếu tố hàng đầu quyết định đến sự phát triển của một quốc gia Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, từ nhiều thập kỷ qua, một

số học giả trong nước, quốc tế đã chuyên tâm khảo cứu về vấn đề này, tuy nhiên so với những thành tựu nghiên cứu các lĩnh vực khác như quân sự , xã hội thì những công trình khảo cứu về hoạt động kinh tế nhất là hoạt động ngoại thương chỉ chiếm

tỷ lệ nhỏ Là quốc gia nằm ven bờ Thái Bình Dương, gần với Ấn Độ Dương, lại có chung biên giới đất liền với một số quốc gia trong khu vực, Việt Nam có hoạt động thương mại biển từ sớm và khá sôi nổi, nhất là khoảng thế kỷ XVII, XVIII

Sang thế kỷ XIX , Việt Nam nằm dưới sự điều hành của nhà Nguyễn - triều đại cuối cùng trong lịch sử phong kiến Việt Nam Là chính quyền quản lý một đất nước thống nhất, độc lập, tự chủ từ năm 1802 đến năm 1884, nhà Nguyễn gắn liền với một thời kỳ lịch sử có nhiều biến cố lớn Để hiểu rõ vai trò của vương triều này trong tiến trình lịch sử dân tộc, các mặt kinh tế, xã hội, văn hóa cần phải được tiến hành đánh giá khách quan, khoa học

Dưới thời Nguyễn đặc biệt dưới triều vua Tự Đức nhiều nhà nghiên cứu cho rằng triều đình đã thi hành chính sách “bế quan tỏa càn g”, khước từ mọi quan hệ thông thương với các quốc gia bên ngoài, khiến kinh tế trong nước ngày càng suy sụp, không đủ tiềm lực chống lại sự xâm lược của đế quốc phương Tây Liệu có phải tình hình ngoại thương nói chung và hải thương Việt Nam nói riêng nửa cuối thế kỷ XIX như một bức tranh “tối màu” mà hậu quả do triều Nguyễn và vua Tự Đức đã thực thi chính sách “ức thương”, “bế quan tỏa cảng”? Khi nhận thức lại vấn

đề lịch sử triều Nguyễn nói chung và triều vua Tự Đức nói riêng, chúng ta cần đánh giá khách quan câu hỏi đó

Phải nói thêm rằng , từ trong lịch sử , Việt Nam giao lưu buôn bán với các nước bên ngoài chủ yếu qua hai con đường: Đường bộ và đường biển Buôn bán

đường bộ ít phổ biến hơn, chủ yếu qua các tỉnh biên giới Tại đó đã hình thành nên những “Bạc dịch trường” Dưới thời trị vì của vua Tự Đức, quan hệ thương mại với bên ngoài chủ yếu qua đường biển

Trên thực tế, vua Tự Đức có thi hành chính sách ức thương hay không? Nguyên nhân sâu xa của các chính sách ức thương dưới triều vua Tự Đức là gì? Hoạt động hải thương dưới triều vua Tự Đức diễn ra như thế nào? Để trả lời những

câu hỏi đó, tôi quyết định chọn đề tài “Hải thương Việt Nam dưới triều vua Tự Đức

(1848 - 1883)” làm luận văn thạc sỹ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu

Hải thương là một nội dung quan trọng trong kinh tế dưới triều Nguyễn nói chung và vua Tự Đức nói riêng Nghiên cứu về hải thương Việt Nam dưới triều Nguyễn đã có nhiều tác phẩm, sách báo, bài nghiên cứu, tạp chí Tuy nhiên việc nghiên cứu một cách hệ thống, khoa học về tình hình hải thương dưới triều vua Tự Đức chỉ được đề cập khá khiêm tốn trong một số cuốn sách

Năm 1961, tác giả Thành Thế Vỹ cho xuất bản cuốn “Ngoại thương Việt Nam

hồi thế kỷ XVII, XVIII và đầu thế kỷ XIX” dài 252 trang nhưng tác giả chỉ dành một

trang (tr 134) cho mục khai báo, lễ vật, thuế về giao thương buôn bán với các nước bên ngoài trong nửa đầu thế kỷ XIX

Mười năm sau, năm 1971, một công trình biên khảo xuất sắc mang tên “Kinh

tế - xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn” của tác giả Nguyễn Thế Anh dài

342 trang, đã dành trọn vẹn một chương (chương V) để mô tả về các hoạt động thương mại như các trung tâm buôn bán, chính sách thuế khóa Về chính sách ngoại thương, tác giả chú ý đến vai trò của Nhà nước trong việc quản chế thương mại quốc

tế và thái độ của Nhà nước đối với các nhà buôn phương Tây , trong đó nhấn mạnh đến địa vị của thương nhân Hoa Kiều trong nền ngoại thương Việt Nam Tuy nhiên, hoạt động hải thương cuối thế kỷ XIX chỉ chiếm một dung lượng rất nhỏ trong cuốn sách

Năm 1996, tác giả Đỗ Bang cho ra đời cuốn sách “Kinh tế thương nghiệp

Việt Nam dưới triều Nguyễn” Đây là cuốn sách nghiên cứu chi tiết, cụ thể nhất về

hoạt động thương mại dưới triều Nguyễn từ trước đến giờ Cuốn sách đã có những nhận định khách quan hơn về chính sách ức thương , bế quan tỏa cảng của triều Nguyễn và sức sống mãnh liệt của nền kinh tế hàng hóa trong bối cảnh chính trị không mấy thuận lợi ở nửa đầu thế kỷ XIX Trên cơ sở những bảng thống kê chi tiết về số lượng hàng hóa nhập, xuất, những chuyến công cán của triều Nguyễn, tác giả đã phác họa lại bức tranh tương đối sống động , chân thực về hoạt động thương nghiệp nửa đầu thế kỷ XIX Tuy nhiên , hoạt động hải thương dưới triều vua Tự

Đức, lại không được miêu tả nhiều

Trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử, năm 1961, tác giả Chu Thiên có bài nghiên

cứu “Vài nét về công thương nghiệp dưới triều Nguyễn” Về hoạt động thương nghiệp, tác giả chỉ dành hơn 1 trang để miêu tả sự “sa sút của nền thương nghiệp”

dưới triều Nguyễn

Năm 1993, trong chuyên bài “Nhà Nguyễn trong lịch sử nửa đầu thế kỷ

XIX”, tạp chí Nghiên cứu lịch sử giới thiệu bài viết “Vài nét về thương nghiệp Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX” của tác giả Trương Thị Yến Tác giả nhấn mạnh đến

chính sách nghiêm cấm của Nhà nước trong việc giao thương với phương Tây nhưng lại quá ưu đãi với Hoa thương làm nền thương nghiệp nước ta phát triển không đồng đều và có phần sa sút so với thế kỷ trước

Trong Hội thảo khoa học về Nghiên cứu và giảng dạy lịch sử thời Nguyễn ở Đại

học, cao đẳng sư phạm và phổ thông, được tổ chức năm 2002, hàng loạt vấn đề về

triều Nguyễn đã được đề cập đến Có một số ý kiến mới trong lĩnh vực ngoại

thương và ngoại giao Ví dụ, tác giả Đỗ Bang cho rằng

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Thế Anh (1990), Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều

Nguyễn, Nxb Văn học, HN

2 Nguyễn Thế Anh (1970), Việt Nam dưới thời Pháp đô hộ , Nxb Lửa Thiêng ,

HN

3 Nguyễn Thế Anh (2002), Sứ bộ Miến Điện phái đến Đại Nam năm 1823: Vài

Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn , Sở khoa học Công nghệ và môi trường Thừa Thiên Huế, Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế

4 Bộ Nội thương (1978) Kinh tế thương nghiệp Việt Nam, HN

5 Đỗ Bang, Hà Minh Hồng (2008), Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong

lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, Nxb Thuận Hóa, Thanh Hóa

6 Đỗ Bang (1997) Kinh tế thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn, Nxb

Thuận Hoá, Huế

7 Đỗ Bang (1998), Khảo cứu kinh tế và bộ máy Nhà nước triều Nguyễn – Những

vấn đề đặt ra hiện nay, Nxb Thuận Hóa, Huế

8 Đỗ Bang (2000), Phố Cảng Thanh Hà - Bao Vinh, trung tâm thương mại Phú

Xuân - Huế thế kỷ 17, 18, 19, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 7, HN

9 Đỗ Bang, Trần Bạch Đằng, Đinh Xuân Lâm, (1999), Tư tưởng canh tân đất

nước dưới triều Nguyễn, Nxb Thuận Hoá, Huế

10 Đỗ Bang (2002), Triều Nguyễn 200 năm nhìn lại, Nghiên cứu và giảng dạy lịch

sử thời Nguyễn ở Đại học , Cao đẳng sư phạm và phổ thông , Kỷ yếu Hội thảo

Khoa học Quốc gia, Trường Đại học Sư phạm, HN

11 Phan Trần Chúc (1953), Bùi Viện với chính phủ Mỹ, lị ch sử ngoại giao thời Tự

Đức, Nxb Chính Ký, HN

12 Trương Bá Cần (1998), Nguyễn Trường Tộ, con người và di thảo, Nxb Tp Hồ

Chí Minh

13 Lê Tiến Công (2007), “Vị thế của biển trong cái nhìn của các vua đầu triều

Nguyễn”, Tạp chí Xưa và Nay, số 275 và 276, 2007

14 Phạm Văn Chiến (2003), Lịch sử kinh tế Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà

Nội, Hà Nội

15 Cao Xuân Dục (1988), Quốc triều chính biên toát yếu, Nxb Thuận Hóa, Huế

16 Lạc Dương, “Những đề nghị cải cách ở cuối thế kỷ XIX” (tài liệu nghiên cứu),

thư viện Khoa Lịch Sử, Trường Đại học KHXH & NV HN

17 Philippe Devillers (2006), Người Pháp và người An Nam : Bạn hay thù , Nxb

Tổng hợp, Tp Hồ Chí Minh

18 Hoàng Thanh Đạm (2001), Nguyễn Trường Tộ thời thế và tư duy cách tân,

Nxb Văn nghệ Tp Hồ Chí Minh

19 Trần Văn Giàu (1973), Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến

Cách mạng tháng Tám, Nxb Khoa học xã hội, Tp Hồ Chí Minh

20 Trần Văn Giàu (1958), Sự khủng hoảng của chế độ phong kiến Việt Nam trước

năm 1858, Nxb Văn hóa, HN

21 Vũ Thanh Hằng, Trà Ngọc Anh (2003), Châu bản triều Tự Đức 1847 – 1883:

Tuyển chọn và lược thuật, Nxb Văn học, HN

22 Châu Hải (1990), Những hoạt động buôn bán của người Hoa ở Việt Nam từ thế

kỷ XVII đến thế kỷ XIX, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế số 1, HN

23 Nguyễn Thị Mỹ Hạnh (2009) Quan hệ trên biển giữa Việt Nam và Trung Quốc

nửa đầu thế kỷ XIX, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, HN

24 Trần Trọng Kim (2011), Việt Nam sử lược – Từ nguồn gốc đến thế kỷ XIX,

Nxb Khoa học Xã hội, HN

25 Nguyễn Văn Kim (2002) Hệ thống buôn bán ở biển Đông thế kỷ XVI – XVII và

vị trí của một số thương cảng Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 1, HN

26 Nguyễn Văn Kiệm (2003), Góp phần tìm hiểu một số vấn đề lịch sử cận đại

Việt Nam, Nxb Văn hóa Thông tin, HN

27 Phan Ngọc Liên (2005), Lịch sử triều Nguyễn – một cách tiếp cận mới, Nxb

Đại học Sư phạm, HN

28 Phan Ngọc Liên (2005), Lịch sử thế giới cận đại, Nxb Đại học Sư phạm, HN

29 Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Văn Khánh, Nguyễn Đình Lễ (2006), Đại cương

Lịch sử Việt Nam tập II (1858 - 1945), Nxb Giáo Dục, HN

30 Đinh Xuân Lâm , Vũ Trường Giang , (2001), Tư bản phươ ng Tây với quan hệ

ngoại giao Việt Nam - Đông Nam Á thế kỷ XIX, Nghiên cứu Đông Nam Á số 4,

HN

31 Vũ Đường Luân (2008), Quá trình hình thành cảng thị Hải Phòng từ khởi

nguồn đến năm 1888, Luận án tiến sỹ Lịch sử

32 Lê Nguyễn (2010), Nhà Nguyễn và những vấn đề lịch sử, Nxb Công an nhân

dân, HN

33 Lê Văn Năm (1988), Sản xuất hàng hóa và thương nghiệp ở Nam Bộ thế kỷ

XIX, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 3,4,5,6, HN

34 Nhiều tác giả (2002), Những vấn đề lịch sử về triều đại cuối c ùng ở Việt Nam ,

Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế, Tạp chí Xưa Nay, Huế

35 Nguyễn Quang Ngọc: “Biển Đông trong chiến lược xây dựng và bảo vệ đất

nước của vương triều Tây Sơn”, baotangnhanhoc.org

36 Thawi Swang Panyangkoon (2003), Phái bộ ngoại giao Việt Nam sang Băng

Cốc 125 năm về trước, Tạp chí Xưa và Nay, HN, số 132

37 Dương Trung Quốc (2003), Những vấn đề lịch sử về triều đại cuối cùng ở Việt

Nam, Tạp chí Xưa và Nay, HN, số 132

38 Nguyễn Phan Quang (1990), Triều Nguyễn và xã hội Việt Nam thế kỷ XIX, Tạp

chí Xưa và Nay, HN, số 5

39 Nguyễn Phan Quang (1977), Việt Nam thế kỷ 19 (1802-1884), Nxb Văn hóa,

HN

40 Nguyễn Phan Quang (1993), Sài Gòn và thị trường lúa gạo Nam Kỳ, Tạp chí

Nghiên cứu Lịch Sử, HN

41 Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh (2005),

Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 1, Nxb Giáo dục, Tp Hồ Chí Minh

42 Trương Hữu Quýnh (1980), Tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ

XIX, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, HN, số 5

43 Ngô Thị Quý (2000), Quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam với Trung Quốc và

Pháp dưới thời Tự Đức (1848-1883), Luận văn Thạc sĩ Lịch sử Việt Nam,

Khoa Lịch sử, Trường Đại học KHXH & NV

44 Quốc Sử quán triều Nguyễn (1972), Quốc triều chính biên toát yếu, nhóm

Nghiên cứu sử liệu Việt Nam xuất bản, Sài Gòn

45 Quốc Sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam chính biên liệt truyện, Nxb

Thuận Hoá, Huế

46 Trần Đức Anh Sơn (2004), Huế - triều Nguyễn một cái nhìn, Nxb Thuận Hóa,

Huế

47 Trần Nam Tiến (2006), Ngoại giao giữa Việt Nam và các nước phương Tây

dưới triều Nguyễn, Nxb Đại học quốc gia, Tp Hồ Chí Minh, 2006

48 Tài liệu để nghiên cứu chuyên đề: Những đề nghị cải cách ở cuối thế kỷ XIX

(tài liệu lưu hành nội bộ),Thư viện Khoa Sử, tập II, III, Trường Đại học KHXH

& NV HN

49 Tập hợp điều trần: Tài liệu đánh máy, Thư viện Khoa Sử, Trường Đại học

KHXH & NV HN