Đặc điểm của uyển ngữ trong tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HÀ HỘI TIÊN HE HUIXIAN ĐẶC ĐIỂM CỦA UYỂN NGỮ TRONG TIẾNG HÁN CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ HỘI TIÊN (HE HUIXIAN)

ĐẶC ĐIỂM CỦA UYỂN NGỮ TRONG TIẾNG HÁN

(CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ HỘI TIÊN (HE HUIXIAN)

ĐẶC ĐIỂM CỦA UYỂN NGỮ TRONG TIẾNG HÁN

(CÓ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG VIỆT)

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu

Mã số: 62 22 01 10

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS.TS NGUYỄN VĂN KHANG

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những kết quả trình bày trong luận án là kết quả nghiên cứu của bản thân tôi, dưới sự hướng dẫn của GS.TS Nguyễn Văn Khang, các nội dung nghiên cứu và kết quả trong Luận án này là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào trước đây Những quan điểm trích dẫn đều chú dẫn rõ ràng

Hà Nội, ngày tháng năm

Tác giả luận án

Hà Hội Tiên (He Huixian)

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn cha mẹ, chồng con, các bạn đồng nghiệp

đã nhiệt tình ủng hộ, giúp đỡ tôi hoàn thành chương trình học tập và luận án

Hà Nội, ngày tháng năm

Tác giả luận án

Hà Hội Tiên (He Huixian)

1.1.2 Tình hình nghiên cứu uyển ngữ ở phương TâyError! Bookmark not defined

1.1.3 Tình hình nghiên cứu uyển ngữ ở Việt NamError! Bookmark not defined 1.1.4 Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu uyển ngữError! Bookmark not

defined

1.2 Cơ sở lí luận của luận án Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm về uyển ngữ Error! Bookmark not defined 1.2.2 Uyển ngữ từ góc nhìn của phương ngữ xã hộiError! Bookmark not defined

1.2.3 Quan niệm của luận án về uyển ngữ Error! Bookmark not defined 1.2.4 Phân biệt uyển ngữ với các khái niệm liên quanError! Bookmark not defined

1.2.4.1 Uyển ngữ và kiêng kị Error! Bookmark not defined 1.2.4.2 Uyển ngữ và tiếng lóng Error! Bookmark not defined 1.2.4.3 Uyển ngữ và lời nói khiêm tốn Error! Bookmark not defined 1.2.4.4 Uyển ngữ và nhã ngữ Error! Bookmark not defined 1.2.4.5 Uyển ngữ và ngôn từ cát tường (lời chúc tốt lành)Error! Bookmark not

1.2.5.2 Tính gián tiếp Error! Bookmark not defined 1.2.5.3 Tính thời đại Error! Bookmark not defined 1.2.5.4 Tính dân tộc Error! Bookmark not defined 1.2.5.5 Tính khu vực Error! Bookmark not defined

1.2.6 Chức năng của uyển ngữ Error! Bookmark not defined

1.2.6.1 Chức năng kiêng kị Error! Bookmark not defined 1.2.6.2 Chức năng lịch sự Error! Bookmark not defined 1.2.6.3 Chức năng che giấu Error! Bookmark not defined 1.2.6.4 Chức năng hài hước Error! Bookmark not defined

1.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA UYỂN NGỮ TIẾNG HÁN (CÓ LIÊN

HỆ VỚI TIẾNG VIỆT) Error! Bookmark not defined

2.1 Nguyên tắc cấu tạo uyển ngữ Error! Bookmark not defined 2.1.1 Nguyên tắc khoảng cách Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nguyên tắc liên quan Error! Bookmark not defined 2.1.3 Nguyên tắc mơ hồ Error! Bookmark not defined 2.1.4 Nguyên tắc hài lòng Error! Bookmark not defined 2.2 Các mô hình cấu tạo uyển ngữ tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt) Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Đặc điểm thành tố cấu tạo uyển ngữ tiếng HánError! Bookmark not defined

2.2.1.1 Thống kê tư liệu Error! Bookmark not defined 2.2.1.2 Liên hệ với tiếng Việt Error! Bookmark not defined

2.2.2 Các mô hình cấu trúc uyển ngữ tiếng HánError! Bookmark not defined 2.2.3 Các mô hình cấu trúc uyển ngữ tiếng ViệtError! Bookmark not defined 2.3 Các phương thức cấu tạo của uyển ngữ tiếng Hán (có liện hệ với tiếng Việt) Error!

Bookmark not defined

2.3.1 Phương thức ngữ âm Error! Bookmark not defined

2.3.1.1 Hài âm Error! Bookmark not defined 2.3.1.2 Tránh âm Error! Bookmark not defined

2.3.2 Phương thức từ vựng Error! Bookmark not defined

2.3.2.1 Sử dụng từ vay mượn Error! Bookmark not defined 2.3.2.2 Sử dụng từ đồng nghĩa, gần nghĩa Error! Bookmark not defined 2.3.2.3 Sử dụng từ trái nghĩa Error! Bookmark not defined 2.3.2.4 Sử dụng một số nghĩa chuyển của từ đa nghĩa Error! Bookmark not

defined

2.3.3 Phương thức ngữ pháp Error! Bookmark not defined

2.3.3.1 Sử dụng trợ động từ Error! Bookmark not defined 2.3.3.2 Sử dụng phó từ và ngữ khí từ Error! Bookmark not defined 2.3.3.3 Sử dụng từ rất+ danh từ/tính từ Error! Bookmark not defined 2.3.3.4 Sử dụng phương thức phủ định Error! Bookmark not defined 2.3.3.5 Sử dụng tỉnh lược Error! Bookmark not defined 2.3.3.6 Sử dụng câu phức giả thiết Error! Bookmark not defined 2.3.3.7 Sử dụng câu phản vấn Error! Bookmark not defined

2.3.4 Phương thức tu từ Error! Bookmark not defined

2.3.4.1 Tách từ Error! Bookmark not defined 2.3.4.2 Mượn sự vật hiện tượng Error! Bookmark not defined 2.3.4.3 Sử dụng ngạn ngữ Error! Bookmark not defined 2.3.4.4 Sử dụng yết hậu ngữ Error! Bookmark not defined

2.3.5 Phương thức ngữ nghĩa Error! Bookmark not defined

2.3.5.1 Sử dụng cách trần thuật nâng cao Error! Bookmark not defined 2.3.5.2 Sử dụng cách trần thuật hạ thấp Error! Bookmark not defined 2.3.5.3 Sử dụng cách trần thuật mơ hồ Error! Bookmark not defined 2.3.5.4 Sử dụng cách trần thuật nói vòng Error! Bookmark not defined 2.3.5.5 Sử dụng cách trần thuật đảo ngược Error! Bookmark not defined

2.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA UYỂN NGỮ TIẾNG HÁN (CÓ LIÊN

HỆ VỚI TIẾNG VIỆT) Error! Bookmark not defined

3.1 Đặc điểm về nghĩa của uyển ngữ Error! Bookmark not defined 3.1.1 Cơ chế tạo nghĩa của uyển ngữ Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nghĩa đánh dấu và nghĩa không đánh dấu của uyển ngữError! Bookmark

not defined

3.1.3 Sắc thái ngữ nghĩa của uyển ngữ Error! Bookmark not defined 3.1.4 Sắc thái phong cách Error! Bookmark not defined 3.2 Khảo sát một số nhóm uyển ngữ điển hình Error! Bookmark not defined 3.2.1 Uyển ngữ liên quan đến sự sống của con ngườiError! Bookmark not defined

3.2.1.1 Uyển ngữ về cái chết của con người Error! Bookmark not defined 3.2.1.2 Uyển ngữ về bệnh tật và tàn tật của con người Error! Bookmark not

defined

3.2.1.3 Uyển ngữ liên quan đến bài tiết Error! Bookmark not defined

3.2.2 Uyển ngữ liên quan đến đời sống tình dục của con ngườiError! Bookmark

not defined

3.2.2.1 Uyển ngữ liên quan đến quan hệ tình dục và cơ quan sinh dục Error!

Bookmark not defined

3.2.2.2 Uyển ngữ liên quan đến thai nghén và kinh nguyệt của phụ nữ Error!

Bookmark not defined

3.2.3 Uyển ngữ liên quan đến nghề nghiệp của con ngườiError! Bookmark not

3.3 Hàm ý văn hóa thể hiện qua ý nghĩa của uyển ngữ tiếng Hán (có liện Error!

Bookmark not defined

hệ với tiếng Việt) Error! Bookmark not defined

3.3.1 Những đặc trưng văn hóa Trung Hoa được bộc lộ qua uyển ngữ tiếng Hán

Error! Bookmark not defined

3.3.1.1 Đặc trưng văn hóa tôn ti, thứ bậc được bộc lộ qua uyển ngữ tiếng HánError!

Bookmark not defined

3.3.1.2 Quan niệm trung dung hài hòa được bộc lộ qua uyển ngữ tiếng HánError!

Bookmark not defined

3.3.1.3 Tư tưởng tôn giáo được bộc lộ qua uyển ngữ tiếng HánError! Bookmark

not defined

3.3.2 Quan niệm giống nhau về văn hóa của uyển ngữ tiếng Hán và tiếng Việt Error!

Bookmark not defined

3.3.2.1 Quan niệm về cái chết Error! Bookmark not defined 3.3.2.2 Quan niệm về bệnh tật Error! Bookmark not defined 3.3.2.3 Quan niệm về bài tiết Error! Bookmark not defined 3.3.2.4 Quan niệm về đời sống tình dục Error! Bookmark not defined 3.3.2.5 Quan niệm về nghề nghiệp Error! Bookmark not defined

3.3.3 Quan niệm khác nhau về văn hóa của uyển ngữ tiếng Hán và tiếng Việt Error!

Bookmark not defined

3.3.3.1 Khác biệt về nhận thức Error! Bookmark not defined 3.3.3.2 Khác biệt về bối cảnh văn hóa Error! Bookmark not defined 3.3.3.3 Khác biệt về tập tục xã hội Error! Bookmark not defined

3.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 4 ĐẶC ĐIỂM SỬ DỤNG CỦA UYỂN NGỮ TIẾNG HÁN VÀ VẤN ĐỀ DỊCH UYỂN NGỮ TỪ HÁN SANG VIỆT Error! Bookmark not defined

4.1 Nguyên tắc sử dụng uyển ngữ Error! Bookmark not defined 4.1.1 Nguyên tắc cộng tác hội thoại Error! Bookmark not defined 4.1.2 Nguyên tắc lịch sự Error! Bookmark not defined 4.1.3 Nguyên tắc tự bảo vệ mình Error! Bookmark not defined 4.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng uyển ngữError! Bookmark not defined 4.2.1 Ngữ cảnh Error! Bookmark not defined 4.2.2 Giới tính Error! Bookmark not defined 4.2.3 Tuổi tác Error! Bookmark not defined 4.2.4 Địa vị xã hội Error! Bookmark not defined 4.2.5 Hoàn cảnh xã hội Error! Bookmark not defined 4.3 Các trường hợp sử dụng uyển ngữ Error! Bookmark not defined 4.3.1 Giảm thiểu sự sợ hãi Error! Bookmark not defined 4.3.2 Che giấu chân tướng sự thật hoặc mâu thuẫn xã hộiError! Bookmark not

defined

4.3.3 Không muốn đưa ra lời hứa nhưng không để mất lòngError! Bookmark not defined

4.3.4 Tránh làm tổn thương đến người khác Error! Bookmark not defined 4.4 Mức độ sử dụng uyển ngữ Error! Bookmark not defined 4.4.1 Uyển ngữ được sử dụng nhiều trong giao tiếp khác giớiError! Bookmark

not defined

4.4.2 Uyển ngữ được dùng nhiều trong giới trí thứcError! Bookmark not defined

4.4.3 Uyển ngữ thường được dùng trong lĩnh vực chính trị và khoa học xã hội

Error! Bookmark not defined

4.5 Cách dịch uyển ngữ tiếng Hán sang tiếng Việt: khảo sát tác phẩm ― Hồng Lậu

Mộng‖ Error! Bookmark not defined 4.5.1 Cách dịch uyển ngữ tiếng Hán sang tiếng ViệtError! Bookmark not defined

4.5.1.1 Dịch thẳng Error! Bookmark not defined 4.5.1.2 Dịch nghĩa Error! Bookmark not defined 4.5.1.3 Dịch tăng/bổ sung giải thích Error! Bookmark not defined

4.5.2 Những điểm chú ý khi dịch Error! Bookmark not defined

4.5.2.1 Chú ý giữ nguyên sắc thái uyển chuyểnError! Bookmark not defined 4.5.2.2 Chú ý giữ được giá trị tương ứng của sắc thái tình cảmError! Bookmark

not defined

4.5.2.3 Chú ý lưu ý đến giá trị tương đương của phương thức cấu tạo uyển ngữError!

Bookmark not defined

4.5.2.4 Chú ý phân biệt rõ các cách biểu đạt khác nhau của cùng một loại uyển

ngữ Error! Bookmark not defined

4.6 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Số lượng thành tố cấu tạo trong cuốn Từ điển uyển ngữ tiếng Hán 51

Bảng 2.2 Số lượng thành tố cấu tạo trong cuốn Từ điển uyển ngữ tiếng Hán

Bảng 2.3 Thống kê số lượng thành tố cấu tạo uyển ngữ tiếng Hán 54

Bảng 2.4 Thống kê phương thức cấu tạo uyển ngữ trong cuốn Từ điển uyển

Bảng 4.1 Phạm vị sử dụng uyển ngữ trong cuốn Từ điển uyển ngữ tiếng Hán 125

Bảng 4.2 Phạm vi sử dụng uyển ngữ trong cuốn Từ điển uyển ngữ tiếng Hán

Bảng 4.3 Thống kê dịch thẳng trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng 132

Bảng 4.4 Thống kê dịch nghĩa trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng 135 Bảng 4.5 Thống kê dịch tăng/bổ sung giải thích trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng 137 Bảng 4.6 Thống kê các từ uyển ngữ biểu thị cái chết trong tác phẩm Hồng

TÀI LIỆU THAM KHẢO

3 Đỗ Hữu Châu (1998), Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, NXB Giáo dục, Hà Nội

4 Nguyễn Chiến (1996), ―Uyễn ngữ xét từ góc độ lịch sử và cấu tạo‖, Ngữ học trẻ,

tr.170-173

5 Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến (1997), Cơ sở ngôn ngữ học và

tiếng Việt, NXB Giáo dục, Hà Nội

6 Trần Trí Dõi (2001), Giáo trình lịch sử tiếng Việt, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội

7 Trần Trí Dõi (2011), Một vài vấn đề nghiên cứu so sánh lịch sử nhóm ngôn ngữ Việt –

Mường, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

8 Nguyễn Đăng Duy (1998), Các hình thái tín ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam , NXB Văn

hóa Dân tộc, Hà Nội

9 Hữu Đạt (2000), Phong cách học và các chức năng tiếng Việt, NXB Văn hóa thông tin,

12 Bằng Giang (1997), Tiếng Việt phong phú, NXB Văn hóa, Hà Nội

13 Nguyễn Thiện Giáp (2010), 777 khái niệm ngôn ngữ học, NXB Đại học Quốc gia Hà

Nội, Hà Nội

14 Nguyễn Thiện Giáp (2003), Từ vựng học tiếng Việt, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà

Nội

15 Nguyễn Thu Hà (2007), Uyển ngữ về cái chết trong tiếng Hán hiện đại (đối chiếu với

từ ngữ tương đương trong tiếng Việt), Luận văn Thạc sĩ khoa học ngữ văn, Đại học

Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

16 Nguyễn Văn Hiệp (2008), Cơ sở ngữ nghĩa phân tích cú pháp, NXB Giáo dục Việt

Nam, Hà Nội

17 Nguyễn Thị Lan Hinh (2004), Khảo sát đặc điểm của uyển ngữ tiếng Hán đối với tiếng

Việt tương đương(trên cứ liệu của hai nhóm uyển ngữ chỉ cái chết và giới tính), Luận văn

Thạc sĩ khoa học ngữ văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

18 Nguyễn Quang Khải (2001), Tập tục và kiêng kỵ, NXB Văn hóa Dân tộc, Hà Nội

19 Nguyễn Văn Khang (2012), Ngôn ngữ học xã hội, NXB Giáo dục Việt Nam,

Hà Nội

20 Nguyễn Văn Khang (2001), Tiếng lóng Việt Nam, NXB Khoa Học - Xã Hội, Hà Nội

21 Nguyễn Văn Khang (2012), Từ ngoại lai trong tiếng Việt, NXB Tổng hợp thành

phố Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh

22 Đinh Trọng Lạc (1998), 99 Phương tiện và biện pháp Tu tù tiếng Việt, NXB Giáo dục

Việt Nam, Hà Nội

23 Đinh Trọng Lạc (1999), Phong cách học tiếng Việt, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội

24 Đoàn Tiến Lực (2013), ―Về phương thức cấu tạo uyển ngữ‖, Ngôn ngữ (2), tr 20-24

25 Vũ Đức Nghiệu (chủ biên) (2009), Dẫn luận Ngôn ngữ học, NXB Đại học Quốc gia

Hà Nội, Hà Nội

26 Phan Ngọc – Phạm Đức Dương (2011), Tiếp xúc ngôn ngữ ở Đông Nam Á, NXB Từ

điển bách khoa, Hà Nội

27 Phan Ngọc (1998), Bản sắc văn hóa Việt Nam, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

28 Hoàng Phê (2010), Từ điển tiếng Việt, NXB Từ điển Bách khoa, Hà Nội

29 Triều Sơn (2010), Phong tục dân gian kiêng kỵ trong văn hóa cổ Phương Đông ,

NXB Trung tâm văn hóa, Hà Nội

30 Nguyễn Sơn (2010), Từ điển tiếng Việt, NXB Thanh Niên, Hà Nội

31 Nguyễn Đăng Sửu (2002), ―Vòng vo tam quốc hay uyển ngữ trong tiếng Anh‖, Ngữ

34 Nguyễn Viết Toàn (2007), ―Uyển ngữ trong cụm từ diễn đạt cái chết trong tiếng Anh‖,

38 Cù Đình Tú (1982), Phong cách học tiếng Việt, NXB Giáo dục, Hà Nội

39 Mai Uyên (2011), Những điều kiêng kỵ theo phong tục dân gian, NXB Văn hóa thông

tin, Hà Nội

40 Hoàng Văn Vân (dịch) (2002), Ngôn ngữ học qua các nền văn hóa, NXB Đại học

Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

41 Trương Viên (2000), ―Hoàn cảnh kinh tế xã hội và việc sử dụng uyển ngữ trong tiếng

Anh-Mĩ và tiếng Việt‖, Ngữ học trẻ, tr.236-239

42 Trương Viên (2002), ―Uyển ngữ trong lĩnh vực chiến tranh và quan hệ quốc tế‖, Ngữ

học trẻ, tr.444-448

43 Trương Viên (2003), Nghiên cứu uyển ngữ trong tiếng Anh và việc chuyển dịch sang

tiếng Việt, Luận án Tiến sĩ ngữ văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

44 Trương Viên (2002), Uyển ngữ và những vấn đề kiêng kị, Ngôn ngữ và văn hóa,

tr.667-672

TIẾNG ANH

45 Asher, R.E.and J.M.Y.Simpson (1994), The Encyclopedia of Language and

Linguistics, Oxford:Pergamon Press

46 Ayto, John (1993), Euphemisms, London: Bloomsbury Publishing Ltd

47 Enright, D.J (1985), Fair of Speech, the Uses of Euphemism, New York:Oxford

University Press

48 Hartwell, P.and Robert, H.Bentley (1982), Open to Langrage, Oxford:Oxford

University Press