Biên soạn tài liệu hướng dẫn học và tổ chức hoạt động dạy học về Dòng điện trong các môi trường theo mô hình trường học mới VNEN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ THẮM BIÊN SOẠN TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC VỀ “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG” THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG H

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ THẮM

BIÊN SOẠN TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC VỀ “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG”

THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG HỌC MỚI VNEN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÝ

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ THẮM

BIÊN SOẠN TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC VỀ “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG”

THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG HỌC MỚI VNEN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÝ Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý

Mã số: 60 14 01 11

Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Xuân Thành

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo: PGS TS Nguyễn Xuân Thành - người đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học - Trường Đại học Giáo Dục - Đại học Quốc Gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi được học tập, nghiên cứu trong suốt khóa học

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong nhóm Vật lí – tổ Lý Hóa và Ban Giám hiệu trường THPT Chương Mỹ B – Hà Nội đã luôn quan tâm, động viên và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập, công tác

Tôi xin cảm ơn các em học sinh lớp 11A1, 11A13 - trường THPT Chương Mỹ B đã giúp đỡ tôi trong thời gian thực nghiệm sư phạm Tôi xin cảm ơn gia đình, đồng nghiệp và các anh chị học viên cao học cùng lớp đã luôn bên cạnh động viên, giúp đỡ tôi

Hà Nội, tháng 11 năm 2015 Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thắm

ii

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

THPT Trung học phổ thông

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích của đề tài 2

3 Giả thuyết khoa học 2

4 Đối tượng nghiên cứu 2

5 Mẫu khảo sát 2

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

7 Phương pháp nghiên cứu đề tài 3

8 Cấu trúc luận văn 3

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI 1.1 Dạy học phát triển năng lực học sinh 4

1.1.1 Quan điểm dạy học phát triển năng lực học sinh 4

1.1.2 Phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh 6

1.1.3 Tổ chức hoạt động học theo định hướng phát triển năng lực học sinh 8

1.2 Tổ chức hoạt động giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học vật lí 9

1.3 Cơ sở khoa học của việc tổ chức hoạt động giải quyết vấn đề của học sinh 11

1.3.1 Chu trình sáng tạo khoa học .11

1.3.2 Tiến trình khoa học giải quyết vấn đề .12

1.3.3 Sự khác biệt giữa hoạt động của học sinh và hoạt động của nhà khoa học 14

1.3.4 Cơ sở định hướng việc tổ chức hoạt động giải quyết vấn đề của học sinh 15

1.3.5 Tính tích cực nhận thức của học sinh trong học tập 16

1.3.6 Năng lực nhận thức sáng tạo của học sinh trong học tập 18

1.4 Các pha của tiến trình dạy học giải quyết vấn đề 21

1.4.1 Các pha của tiến trình dạy học giải quyết vấn đề 21

1.4.2 Hình thức hoạt động nhóm trong các pha của tiến trình dạy học giải quyết vấn đề 24

1.5 Mô hình trường học mới VNEN 28

iv

1.5.1 Cấu trúc viết tài liệu hướng dẫn học theo mô hình trường học mới

VNEN 28

1.5.2 Đánh giá quá trình học tập của học sinh 32

1.6 Thực trạng dạy - học hai bài “Dòng điện trong kim loại”, “Hiện tượng nhiệt điện Hiện tượng siêu dẫn” ở các trường phổ thông hiện nay 33

Kết luận chương 1 35

Chương 2 XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC CHUYÊN ĐỀ “DÒNG ĐIỆN TRONG KIM LOẠI” 2.1 Phân tích đặc điểm dạy học các bài “Dòng điện trong kim loại”, “Hiện tượng nhiệt điện Hiện tượng siêu dẫn” vật lý 11 nâng cao 37

2.1.1 Chuẩn kiến thức và kĩ năng của các bài “Dòng điện trong kim loại”, “Hiện tượng nhiệt điện Hiện tượng siêu dẫn” vật lý 11 nâng cao 37

2.1.2 Nội dung kiến thức các bài trong chuyên đề mà đề tài xây dựng 38

2.2 Xây dựng tiến trình tổ chức hoạt động học chuyên đề “Dòng điện trong kim loại” 39

2.2.1 Xây dựng chuyên đề “Dòng điện trong kim loại” 39

2.2.2 Biên soạn câu hỏi/bài tập cho chuyên đề “Dòng điện trong kim loại” 41

2.2.3 Thiết kế tiến trình tổ chức hoạt động học 46

2.2.4 Tổ chức hoạt động học 51

Kết luận chương 2 ……… … ………53

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Mục đích, đối tượng, phương pháp và nội dung thực nghiệm sư phạm 54

3.1.1 Mục đích thực nghiệm……… …54

3.1.2 Đối tượng và thời gian thực nghiệm……… … 54

3.1.3 Phương pháp thực nghiệm……….54

3.1.4 Nội dung thực nghiệm……… 55

3.2 Kế hoạch thực nghiệm sư phạm……… 55

3.2.1 Trước thời gian dạy học ở trường phổ thông………55

3.2.2 Thời gian dạy học ở trường phổ thông……… 56

3.3 Tổ chức hoạt động học 56

3.4 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 84

3.4.1 Phân tích kế hoạch dạy học 84

3.4.2 Phân tích việc tổ chức hoạt động học cho học sinh 85

3.4.3 Phân tích hoạt động học của học sinh 86

Kết luận chương 3 91

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Luật Giáo dục, điều 28.2, đã ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh"

Để đạt được điều đó nền giáo dục phải đổi mới toàn diện và quan trọng nhất phải đổi mới chiến lược đào tạo con người, những con người mới đáp ứng yêu cầu của thời đại mới Đổi mới giáo dục cần phải đổi mới phương pháp dạy học, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học

Một giờ học tốt là một giờ học phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của cả người dạy và người học nhằm nâng cao tri thức, bồi dưỡng năng lực hợp tác, năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn, bồi dưỡng phương pháp tự học, tác động tích cực đến tư tưởng, tình cảm, đem lại hứng thú học tập cho người học Ngoài những yêu cầu có tính chất truyền thống

như: bám sát mục tiêu giáo dục, nội dung dạy học, đặc trưng môn học; phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi học HS; giờ học đổi mới phương pháp dạy học còn có những yêu cầu mới như: được thực hiện thông qua việc GV tổ chức các hoạt động học tập cho HS theo hướng chú ý đến việc rèn luyện phương pháp tư duy, khả năng tự học, nhu cầu hành động và thái độ tự tin; được thực hiện theo nguyên tắc tương tác nhiều chiều: giữa GV với HS, giữa

HS với HS Đó là giờ học có sự kết hợp giữa học tập cá thể (hình thức học cá

nhân) với học tập hợp tác (hình thức học theo nhóm, theo lớp) Dạy học giải quyết vấn đề là một phương pháp giúp đạt được một giờ học như vậy

Thực trạng giáo dục ở nước ta qua nghiên cứu cho thấy, với cách lên lớp mỗi bài phải dạy hết trong một hoặc hai tiết theo phân phối chương trình

làm cho nội dung trình bày trong sách giáo khoa nặng về logic hình thành kiến thức cho HS mà không chú tâm vào việc vận dụng kiến thức, do đó phương pháp dạy học của GV nặng về thuyết trình Với áp lực không được cháy giáo án, đã không tạo điều kiện cho GV sử dụng phương pháp dạy học tích cực Việc tổ chức lớp học theo mô hình trường học mới VNEN sẽ thay đổi căn bản vai trò, nhiệm vụ của học sinh trong quá trình học; thể hiện được tính tự chủ, tự giác, phát huy sáng tạo và tôn trọng ý kiến của các em nhiều hơn Theo mô hình này, nhóm là một phận gắn kết cơ bản xuyên suốt cả quá trình, do vậy học sinh có điều kiện để rèn luyện các kĩ năng làm việc cá nhân

và hợp tác nhóm

Đó là những lý do để tôi lựa cho ̣n nghiên cứu đề tài: Biên soạn tài liệu hướng dẫn học và tổ chức hoạt động dạy học về “Dòng điện trong các môi trường” theo mô hình trường học mới VNEN

2 Mục đích của đề tài

Xây dựng tiến trình tổ chức HĐ học một số nội dung kiến thức trong chương “Dòng điện trong các môi trường” thành một chuyên đề theo hướng tiếp cận mô hình trường học mới VNEN

3 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được một số nội dung kiến thức trong chương “Dòng điện trong các môi trường” thành một chuyên đề theo hướng tiếp cận mô hình trường học mới VNEN và tổ chức HĐ học sử dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề sẽ phát triển được năng lực giải quyết vấn đề của HS

4 Đối tượng nghiên cứu

Nội dung và phương pháp dạy học các nội dung kiến thức trong chương “Dòng điện trong các môi trường” vật lí 11 nâng cao

5 Mẫu khảo sát

HS lớp 11 trường THPT Chương Mỹ B - huyện Chương Mỹ - Hà Nội

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

3

- Nghiên cứu lí luận dạy học hiện đại về việc tổ chức HĐ nhận thức của

HS trong dạy học vật lí, mô hình trường học mới VNEN

- Nghiên cứu công văn 5555 của Bộ giáo dục và đào tạo

- Phân tích chương trình, nội dung kiến thức và kỹ năng cần đạt được của các bài “Dòng điện trong kim loại” và “Hiện tượng nhiệt điện Hiện tượng siêu dẫn” vật lý 11 nâng cao

- Tìm hiểu thực trạng dạy học các nội dung trên ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Chương Mỹ - Thành phố Hà Nội

- Xây dựng tiến trình tổ chức HĐ học chuyên đề “Dòng điện trong kim loại”

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tiến trình tổ chức HĐ học chuyên

đề đã xây dựng về tính khả thi và tác dụng phát triển năng lực giải quyết vấn

đề của HS

7 Phương pháp nghiên cứu đề tài

- Nghiên cứu lí luận về dạy học hiện đại

- Khảo sát thực tiễn dạy học ở trường phổ thông

- Thực nghiệm sư phạm ở trường phổ thông

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

Chương 2 Xây dựng tiến trình tổ chức hoạt động học chuyên đề “Dòng

điện trong kim loại”

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Thế Khôi (Tổng chủ biên), Nguyễn Phúc Thuần (Chủ biên), Nguyễn Ngọc Hưng, Vũ Thanh Khiết, Phạm Xuân Quế, Phạm Đình

Thiết, Nguyễn Trần Trác (2007), Sách giáo khoa Vật lí 11 nâng cao,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

2 Nguyễn Thế Khôi (Tổng chủ biên), Nguyễn Phúc Thuần (Chủ biên), Nguyễn Ngọc Hưng, Vũ Thanh Khiết, Phạm Xuân Quế, Phạm Đình

Thiết, Nguyễn Trần Trác (2007), Sách giáo viên Vật lí 11 nâng cao,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

3 Ngô Diệu Nga (2008), Thiết kế tiến trình dạy học một số bài học chương “Từ trường” lớp 11 trung học phổ thông theo hướng phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ của học sinh, Đề tài khoa

học cấp Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội

4 Nguyễn Xuân Thành (2003), Xây dựng phần mềm phân tích Video và

tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học các quá trình

cơ học biến đổi nhanh theo quan điểm lí luận dạy học hiện đại, Luận án

Tiến sĩ Khoa học Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội

5 Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Xuân Quế (2002),

Phương pháp dạy học vật lí ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm

Hà Nội, Hà Nội

6 Phạm Hữu Tòng (1996), Hình thành kiến thức, kỹ năng, phát triển trí tuệ

và năng lực sáng tạo của học sinh trong dạy học vật lí, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

7 Phạm Hữu Tòng (2001), Chiến lược dạy học giải quyết vấn đề, tổ chức định hướng tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học của học sinh, Đề tài khoa học cấp Bộ, Hà Nội

5

8 Phạm Hữu Tòng (2002), Chức năng tổ chức, kiểm tra, định hướng hành động dạy học, Bài giảng chuyên đề cao học

9 Phạm Hữu Tòng (2004), Dạy học vật lí ở trường phổ thông theo định hướng phát triển hoạt động tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học, Nxb Đại học Sƣ phạm Hà Nội, Hà Nội

10 Thái Duy Tuyên (1991), Những vấn đề cơ bản giáo dục hiện đại, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

11 Phạm Viết Vƣợng (1997), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học,

Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

12 Vụ Giáo dục Trung học (2015), Tổ chức quá trình dạy học và kiểm tra

đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh