Phân tích những yếu tố tác động đến hành vi con người trong độ tuổi vị thành niên

Nhân cách mặc dù chưa được thể hiện rõ ràng nhưng thông qua hành vi bắt trước hành động của người lớn trẻ em bắt đầu thâu nhận tất cả các tương tác nhân – sinh – quan để hình thành nhân

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA CÔNG TÁC XÃ HỘI

HÀNH VI CON NGƯỜI

TRONG ĐỘ TUỔI

VỊ THÀNH NIÊN

 Khái niệm Hành vi lệch chuẩn và hành vi bất thường

trong tuổi vị thành niên

Phân tích những yếu tố tác động đến hành vi con người trong độ tuổi vị thành niên

TUỔI VỊ THÀNH NIÊN

Vị thành niên là một khái niệm chưa được thống nhất Theo Tổ chức Y tế Thếgiới (WHO) lứa tuổi 10 - 19 tuổi là độ tuổi vị thành niên Thanh niên trẻ là lứatuổi 19 - 24 tuổi Chương trình Sức khỏe sinh sản/Sức khỏe tình dục vị thànhniên-thanh niên của khối Liên minh châu Âu (EU) và Quỹ Dân số Liên HiệpQuốc (UNFPA) lấy độ tuổi 15 - 24 tuổi

Ở Việt Nam vị thành niên là lứa tuổi từ 10 đến 19 tuổi Thanh niên là từ 19 - 24tuổi Trẻ em được luật pháp bảo vệ chăm sóc giáo dục là dưới 16 tuổi Về mặtluật pháp vị thành niên là dưới 18 tuổi

Hội KHHGĐVN xác định vị thành niên - thanh niên là 10 - 24 tuổi

 Vị thành niên:10 - 19 tuổi, chia làm 2 giai đoạn:

 Thanh niên:19 - 24 tuổi

 Thanh thiếu niên:10 - 24 tuổi

Đây là giai đoạn quan trọng trong quá trình trưởng thành và phát triển của trẻ, với nhiều những “biến cố” đặc biệt và được đặc trưng bởi những dấu hiệu của tuổi dậy thì ở cả trẻ nam và trẻ nữ

Vị thành niên đã có một vị trí xã hội mới, nó không hoàn toàn là trẻ con nhưng cũng chưa phải là người lớn Trẻ cảm thấy mình “người lớn” một cách có căn cứ do nhận thức được những chuyển biến trong sự phát triển thể chất và trong sự phát dục của mình Và mặt khác, chính người lớn cũng không hoàn toàn coi trẻ như trẻ con trước đây: cho trẻ tham gia các công việc của gia đình nhiều hơn, có trẻ còn tham gia lao động góp phần giải quyết vấn đề kinh tế trong gia đình, nhiều người lớn nhìn nhận và tự trẻ cũng

nhận thấy mình có trình độ học vấn cao hơn bố mẹ Do đó, trẻ có nguyện vọng mong muốn được làm người lớn và được đối xử như người lớn.

Hoạt động chủ đạo của trẻ là hoạt động học tập, vì thế nhận thức và trí tuệ của trẻ được phát triển và dần hoàn thiện trong quá trình học tập

“Cái tôi” ở trẻ dần hình thành và phát triển mạnh Sự tự đánh giá, tự nhận thức ngày càng phát triển cao hơn, trẻ nhận thức về mình một cách tỉ mỉ và nghiêm khắc Điều này khiến cho hành động của trẻ chủ yếu đi theo 2 xu hướng: một là, nhận nhiệm vụ khó khăn và cố gắng hoàn thành nó; hai là, so sánh ngầm mình với những người xung quanh Do vậy mà lòng tự trọng của trẻ cũng phát triển theo hai hướng: đánh giá mình không thấp hơn người khác (đánh giá tích cực) hoặc không hài lòng, xem thường mình (đánh giá tiêu cực) Nhưng nhìn chung, trẻ chưa đạt được tính tự trọng cao do hạn chế

Ở trẻ cũng bắt đầu xuất hiện những tình cảm mới lạ với bạn khác giới được gọi là các rung cảm đầu đời Song không phải ở trẻ nào cũng có những tình cảm này

Trong các quan hệ, đặc biệt là những quan hệ với người lớn, nếu như người lớn vẫn coi vị thành niên như đứa trẻ thì trẻ sẽ chuyển mối quan hệ đó sang quan hệ đối lập dưới dạng chống đối, bướng bỉnh, thậm chí là xung đột Trẻ thường có tâm lý “phóng đại” các năng lực mình, đánh giá chúng cao hơn hiện thực, tỏ ra ngang bướng, “bất cần” trong những công việc hàng ngày cũng như những trải nghiệm thất bại mà trẻ gặp phải Nhiều nhà tâm lý đã

dùng thuật ngữ “tuổi khủng hoảng”, “tuổi bất trị”, “tuổi không thể giáo dục” để gọi độ tuổi này.

HÀNH VI BẤT THƯỜNG VÀ LỆCH

CHUẨN

nhiều lĩnh vực đời sống Đó là những hành vi của conngười so với những chuẩn mực xã hội thông thường vàkhông được xã hội chấp nhận

ta hàng ngày như các tệ nạn xã hội, các hành vi vi phạmđạo đức, vi phạm thuần phong mỹ tục…

hợp pháp của người khác thì nó được điều chỉnh và trừngphạt bởi luật pháp, còn khi hành vi này chỉ không phù hợpvới mong đợi của cộng đồng, xã hội thì nó sẽ bị lên án

quy định

HÀNH VI BẤT THƯỜNG VÀ LỆCH

CHUẨN

Ở TUỔI VỊ THÀNH NIÊN

 Có thái độ vô lễ, thiếu tôn trọng với thầy cô giáo

 Vứt rác bừa bãi

PHÂN TÍCH NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HÀNH VI CON NGƯỜI TRONG ĐỘ TUỔI

VỊ THÀNH NIÊN

1 Cá nhân:

Đi kèm với những thay đổi về thể chất của trẻ vị thành niên (VTN) là sự thay đổi về tâm lý, xã hội cũng như sự phát triển nhân cách

kiện, tình huống theo quan điểm của riêng mình, trẻ có khả năng trừu tượng, một hình thức tư duy mà trước đây chưa có

soát của bố mẹ và các áp lực gia đình Trẻ luôn muốn

khẳng định mình là một cá thể độc lập, tự mình điều khiển mình chứ không phải ai khác

cân bằng tạm thời về tâm lý, trong giai đoạn này trẻ có những thay đổi thường xuyên về tâm lý, tình cảm

là ai? Mình có thể làm gì? Ở đâu thì thích hợp trong quan hệvới người khác? Trẻ cố gắng tách rời cha mẹ, người lớn về mặt tâm lý để khẳng định bản thân, vươn tới tự lập, muốn hành động như người lớn, và thích nhóm bạn

định, trí tuệ phát triển tối đa, nhưng cảm xúc thì dao động,

dễ bị tổn thương Tâm trạng trẻ thường xuyên căng thẳng

dễ xúc động, hoang mang, lo sợ, dễ trầm cảm Hành động bốc đồng, dao động, lúc hăng hái lúc thì chán nản, xa lánh,

dễ tập nhiễm các hành vi tiêu cực

2 Gia đình

Bất cứ ai cũng được sinh ra và lớn lên trong một gia đình Gia đình bao gồm những người sống chung dưới một mái nhà, ăn chung một bếp, có lợi ích kinh tếchung và có trách nhiệm với nhau trong cuộc sống Gia đình vừa là nơi đáp ứng nhu cầu riêng tư vừa thực hiện chức năng phát triển nòi giống và là trường học đầu tiên hình thành, phát triển nhân cách con người Tuy vậy, quá trình trưởng thành và hình thành nhân cách của mỗi người là khác nhau, ngay cả với anh em trong một nhà

Giáo dục và nuôi dưỡng là hai yếu tố then chốt quyết định tạo nên tài năng và tính cách của mỗi con người Sự nuôi dạy con trẻ sát nhất là gia đình, tiếp đến làxóm giềng và xã hội Nhân cách con người bắt đầu hình thành từ lúc còn nằm trong bụng mẹ cho đến khi trưởng thành vẫn chưa dừng lại Lứa tuổi ấu thơ là giai đoạn quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách của trẻ Nhân cách mặc dù chưa được thể hiện rõ ràng nhưng thông qua hành vi bắt trước hành động của người lớn trẻ em bắt đầu thâu nhận tất cả các tương tác nhân – sinh – quan để hình thành nhân cách của mình

Trong mỗi gia đình vai trò của bố mẹ có vị trí quan trọng Theo truyền thống Việt Nam, đàn ông thường là chủ của gia đình Người cha là trụ cột, là biểu hiệncủa nhân cách văn hóa cao đẹp nhất để con cái học tập và noi theo Còn người

mẹ là chỗ dựa, là hạt nhân tâm lý chủ đạo, nguồn lửa sưởi ấm yêu thương trong gia đình, nguồn tình cảm vô tận cho các con Cho nên gia đình là cái nôi văn hóa đầu tiên hình thành nhân cách cho trẻ em

Trẻ được sinh ra từ lòng mẹ, được nuôi dưỡng từ dòng sữa mẹ, được nghe lời ru

ấm áp của mẹ để đi vào giấc ngủ Mẹ là người đầu tiên trẻ được tiếp xúc khi cất tiếng khóc chào đời, là người dạy trẻ từ lời ăn tiếng nói, hướng dẫn trẻ những bước đi đầu tiên Bên cạnh quan hệ cha mẹ - con cái còn có quan hệ vợ chồng Đây là quan hệ cơ bản, đan xen giữa khía cạnh tự nhiên – sinh học, kinh tế và tâm lý đạo đức Văn hóa trong gia đình nói chung, quan hệ vợ chồng nói riêng đều có sự ảng hưởng trực tiếp đến sự hình thành và phát triển nhân cách của cácthành viên trong gia đình Bầu không khí tâm lý – đạo đức của gia đình tác độngtrực tiếp đến nếp nghĩ, lối sống của trẻ Mọi xung khắc của các cá nhân trong gia đình, nhất là giữa bố và mẹ, đều ảnh hưởng đến con cái Trong nếp nghĩ của trẻ nhỏ luôn lưu giữ hình dáng, lời ăn tiếng nói của cha mẹ

Trong gia đình, ngoài các mối qua hệ nói trên còn có mối quan hệ giữa ông bà

và các cháu, anh chị và các em Mối quan hệ này càng bền chặt thì càng làm phong phú thêm đời sống tinh thần của các cá nhân trong gia đình Các bậc lớn tuổi phải làm gương, tự điều chỉnh hành vi của mình thì mới đáp ứng được vấn

đề đạo đức, văn hóa và các mối quan hệ đặt ra trong phạm vi gia đình Người xưa nói “rau nào sâu đó”, lối sống của cha mẹ và những người trong gia đình ảnh hưởng rất lớn đến trẻ em

Trở thành một người có nhân cách tốt khi trưởng thành hoàn toàn không dễ Không thể chủ quan khi cho rằng “cha mẹ sinh con trời sinh tính” mà câu nói “ởbầu thì tròn, ở ống thì dài” rất đúng đối với trẻ Giáo dục con cái không thể chỉ bằng lời nói mà phải bằng những công việc cụ thể, mọi hành vi, thái độ, lối sống của người lớn có có tác động trực tiếp tới việc hình thành, phát triển nhân cách của trẻ Trẻ em sẽ không tôn trọng người lớn nếu nó như chúng thấy cha

mẹ mình thể hiện sự thiếu tôn trọng lẫn nhau

Khi cha mẹ dạy con phải lễ phép với bố, mẹ nhưng chính họ lại không tôn trọngcha, mẹ của mình (ông bà của trẻ) thì chắc chắn trẻ sẽ chẳng bao giờ lễ phép vớicha, mẹ và cả ông, bà Những bậc cha mẹ luôn quan tâm đến con cái sẽ chú trọng đến việc giáo dục hình thành nhân cách cho trẻ, dạy con không được nói dối người lớn, phải thật thà và biết nhìn nhận khuyết điểm, biết cám ơn khi được cho quà Nhưng cũng có nhiều gia đình thiếu quan tâm đến việc giáo dục con cái, người lớn đối xử với nhau bằng lời nói, cử chỉ, hành động thiếu văn hóa…, những hành động xấu đó đã phản chiếu vào tâm hồn non nớt của trẻ em, làm cho các em trở lên cộc cằn, thô lỗ Môi trường gia đình có vai trò quyết định đến sự phát triển của trẻ em Những mâu thuẫn, lục đục trong gia đình hay gia đình tan vỡ đã đẩy nhiều trẻ em rơi vào tình trạng hụt hẫng về mọi phương diện, nhiều em không đủ ý chí để vượt qua khó khăn này đã rơi vào những bệnhnhư trầm cảm, rối loạn tâm lý hoặc bỏ nhà đi lang thang, phạm tội

Yếu tố gia đình chịu trách nhiệm đối với quá trình xã hội hóa ban đầu của cá nhân, ảnh hưởng đến việc hình thành phẩm chất, nhân cách gốc của trẻ Nếu ngay từ đầu các phẩm chất đó bị sai lệch, trẻ sẽ dễ sinh hư Ông bà ta xưa cho rằng muốn con cái trở thành thương nhân thì nên ở gần chợ, muốn con hay chữ thì ở gần trường học, nếu gần trộm, gần cướp thì sớm hay muộn cũng trở thành cướp “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”, câu tục ngữ mang tính giáo dục đến nay vẫn còn nguyên giá trị Sống trong các gia đình có bố mẹ hoặc người lớn khác có hành vi thiếu văn hóa, đạo đức thậm chí có cả những hành vi phạm tội, như bố mẹ bất hòa hay đánh chửi nhau, nghiện rượu, nghiện ma túy, trộm cắp, tham ô…thì những gương xấu này làm cho trẻ em dần dần coi thường pháp luật,nhiễm các thói hư tật xấu và dễ bị lôi kéo rồi dần dần vi phạm pháp luật Chỉ có những trẻ có ý chí kiên cường, có lòng tự trọng cao, sớm đánh giá được đúng

sai mới tránh được những ảnh hưởng xấu đó Cũng có nhiều trường hợp bố mẹ

là người tốt, có đủ kiến thức nhưng không chú ý đúng mức đến việc giáo dục con cái hoặc không có điều kiện gần gũi trẻ, có người ỷ lại cho nhà trường, một

số mải làm ăn, kiếm sống hoặc phải đi công tác trong thời gian dài;

Có gia đình bố mẹ ly hôn, có con ngoài giá thú, một trong hai người chết…dẫn đến việc con cái bị bỏ rơi, thiếu sự dạy dỗ và tình thương của cha mẹ, không được dạy dỗ và chăm sóc chu đáo trẻ sẽ có tâm lý lệch lạc, tự do ngang bướng, bất cần Chúng dễ dàng phạm tội khi bị rủ rê, lôi kéo… Có những gia đình bố

mẹ thiếu hiểu biết hoặc không kiềm chế được nên đã coi việc đánh đập hoặc dùng nhục hình với trẻ như là quyền của họ Khi trẻ có lỗi, cha mẹ đã buồn bực,

lo lắng và trút đòn roi lên đầu con cái

Nhiều đứa trẻ bị bạo hành đã nghĩ gia đình không còn yêu thương, che chắn và bảo vệ mình nữa Chính cách xử sự này của bố mẹ đã khiến trẻ bị khủng hoảng

về tâm lý, tự ti, khó hòa nhập, trẻ trở lên hung hãn, lì lợm, xa lánh mọi người vàcăm ghét gia đình Trong hoàn cảnh đó trẻ dễ bị kẻ xấu lôi kéo, lợi dụng, khống chế thực hiện những hành vi trái pháp luật Con hư còn bởi cách dạy Sự quá nuông chiều, thỏa mãn mọi nhu cầu của con cái, thói quen đòi gì được nấy

Bên cạnh sự nuông chiều, cha mẹ bao bọc mọi việc khiến trẻ hình thành tính ỷ lại, dực dẫm, sống ích kỷ, lười nhác, không ý thức về trách nhiệm, quen được phục vụ, hưởng thụ Đến một lúc nào đó, khi gia đình không thỏa mãn được hoặc không có điều kiện phục vụ thì con cái trở nên bất mãn, thậm chí thù ghét

bố mẹ, chúng thường bỏ nhà đi bụi, tụ tập với bạn bè hư Nhiều trẻ trộm cắp tài sản của chính bố mẹ mình hoặc của người khác để thỏa mãn những nhu cầu không chính đáng như đua đòi ăn diện, đánh bạc, hút chích…

Ngày nay, với những biến đổi của nền kinh tế hàng hóa và cơ chế thị trường vănhóa gia đình đang có biểu hiện xuống cấp vì những tác động xấu của đời sống

xã hội Với ảnh hưởng của mặt trái nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đãkích thích nhu cầu ham muốn vật chất, ít chú trọng đời sống tình cảm tinh thần, tình trạng xung đột gia đình dẫn đến đổ vỡ và ly hôn ngày càng gia tăng, làm cho gia đình không được bền vững Do đó chúng ta cần đặc biệt chú trọng giải quyết vấn đề gốc rễ là giáo dục con trẻ trong gia đình

Giáo dục gia đình có tác động hình thành nhân cách cho trẻ Đó là kinh nghiệm sống của cha mẹ truyền dạy cho con cháu qua hành vi ứng xử trong gia đình

“Dạy con từ thuở còn thơ”, các bậc cha mẹ cần thường xuyên giáo dục con trẻ thái độ, cử chỉ, ăn nói lễ phép, tôn kính người trên, tôn sư trọng đạo, nhường nhịn lẫn nhau để khi trưởng thành con cái biết ơn sinh thành, nuôi dưỡng, chăm sóc ông bà, cha mẹ

Cha mẹ cũng cần uốn nắn, phê phán, ngăn chặn thái độ, cử chỉ bất nhã, bất hiếu của con cái Kết hợp giữa giáo dục truyền thống và hiện đại, phát huy mặt tích cực của Nho giáo, Đạo giáo trong quan hệ lễ nghĩa tương kính Mặt khác, dần dần xây dựng nếp sống khoa học trong gia đình: rèn cho con nền nếp học tập và

đức tính tốt, như tự suy nghĩ, tìm tòi, sinh hoạt đúng giờ, gọn gàng ngăn nắp Cha mẹ cũng cần giáo dục các nội dung văn hóa khác cho trẻ, như văn hóa lao động, văn hóa sinh hoạt, văn hóa tiêu dùng, văn hóa giao tiếp…Tập luyện cho con ý thức, thói quen lao động chân tay hàng ngày để nâng cao sức khỏe, loại trừ thói xấu lười nhác, ỷ lại, dựa dẫm, cẩu thả…qua đó giúp con mình hình thành nhân cách, sớm ý thức được mình vì mọi người và mọi người vì mình trong gia đình Cần có kế hoạch, thời gian dành cho vui chơi, học tập của con phù hợp với sinh hoạt của gia đình.

Về văn hóa tiêu dùng, về tiền bạc và những tiện nghi sinh hoạt khác, cha mẹ cầngiáo dục con ý thức tiết kiệm và quý trọng đồng tiền làm ra từ lao động chân chính Các thói xấu như ham tiền, kiếm tìền bằng mọi giá, đua đòi, ăn chơi cần được sớm ngăn chặn, vì điều này dễ dẫn các em vào con đường hư hỏng Giáo dục cho con ý thức, nếp nghĩ, cử chỉ lời nói lễ phép, khiêm tốn, trang phục, trang sức hợp gia cảnh từng nhà và truyền thống đạo đức của dân tộc, đó là văn hóa giao tiếp

Gia đình có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách mỗicon người Nếu nhân cách của con người bao gồm hai mặt đức và tài, thì gia đình là nơi nuôi dưỡng đạo đức và gieo mầm tài năng Các bậc cha mẹ cần nhậnthức đúng trách nhiệm của mình để giữ gìn hạnh phúc gia đình, xây dựng gia đình văn hóa: no ấm, bình đăng, tiến bộ và hạnh phúc

3 Nhà trường

Sau tổ ấm gia đình thì nhà trường là “gia đình” thứ hai của đa

số người chưa thành niên có điều kiện sống bình thường Sau cha mẹ, thầy cô và bạn học là người ảnh hưởng mạnh đến quá trình hình thành tính cách của người chưa thành niên Môi

trường nhà trường cũng là nơi người chưa thành niên trải

trường là nơi đầu tiên người chưa thành niên được tự do vượt ra

sự che chở và điều khiển của cha mẹ, họ phải học cách tự đưa

ra quyết định, suy nghĩ cho bản thân và có trách nhiệm về các hành động của mình Đây cũng là giai đoạn, mà theo nghiên cứu tâm lý là “đầy rẫy những mơ hồ, hụt hẫng và mâu thuẫn”

và, khi vượt qua được các rối loạn này, người chưa thành niên mới có khả năng trưởng thành, độc lập, có khả năng

cho/nhận và liên kết với người khác

Có thể nói, trong mối quan hệ với gia đình và nhà trường, nhân cách và hành vi xử sự của người chưa thành niên như một sợi dây đàn hồi (dễ thay đổi), được căng ra giữa hai đầu gia đình vàtrường học Nếu sự quản lý ở hai đầu vừa phải, đúng đắn, tính cách và hành vi xử sự của người chưa thành niên được phát triển ổn định bình thường như mong muốn Nếu hai đầu quản lýcăng mạnh theo chiều ngược nhau thì kết quả tất yếu là sợi dâynhân cách sẽ dễ “đứt” Đã có không ít trường hợp, do gia đình người chưa thành niên đã đặt ra những “chỉ tiêu” phấn đấu quá cao so với năng lực của người chưa thành niên và nhà trường cũng đề ra chỉ tiêu học tập quá nhiều đối với các em nên nhiều

em đã phát sinh xung đột từ tình trạng stress; trước tiên có thể

là vấn đề thể chất như ăn, ngủ, rối loạn vận động và tiếp đến làcác vấn đề hành vi như không vâng lời, trốn nhà, trốn học,

nghiện hút, trộm cắp, mua bán ma túy để nuôi nghiện Còn nếu cả hai “đầu quản lý” của gia đình và nhà trường cùng

buông lỏng, gia đình phó mặc cho nhà trường, nhà trường cho rằng giáo dục các em là trách nhiệm của gia đình, nhà trường chỉ truyền đạt kiến thức cho các em là đủ… thì hậu quả cũng rất rõ ràng Người chưa thành niên thiếu hẳn sự quan tâm định hướng cần thiết, và dễ lạc đường.Các em dễ rơi vào trầm cảm,

bỏ học, dễ giao du với những “bạn đường phố” và theo

họ để phạm pháp Một số em tính cách thay đổi, hay cáu gắt