bài giảng ngữ văn lớp 9 tiet 128 nghĩa tường minh

Vì sao chị Dậu không dám nói thẳng ra mà phải dùng hàm ý?. Hàm ý trong câu nói nào của chị Dậu rõ hơn?. Vì sao chị Dậu phải nói rõ hơn nh vậy?Vì ở câu 1 cái Tí ch a hiểu hàm ý của mẹ, h

TiÕt 128: NghÜa t êng minh vµ

hµm ý (tiÕp)

Bài cũ

? Thế nào là nghĩa t ờng minh, thế nào là hàm ý?

Nghĩa t ờng minh là phần thông báo đ ợc diễn đạt trực tiếp bằng

từ ngữ trong câu

Hàm ý là phần thông báo tuy không đ ợc diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nh ng có thể suy ra từ những từ ngữ ấy

? §äc ®o¹n héi tho¹i sau vµ tr¶ lêi c©u hái.

A- Chµo b¸c

B- Chµo anh

A- Th a … anh Ba ®i ®©u? anh Ba ®i ®©u?

B- Anh Ba ®i lÊy thuèc cho vî

? Tõ c©u tr¶ lêi cña B, chóng ta cã thÓ suy ra nh÷ng hµm ý nµo?

I- Điều kiện để sử dụng hàm ý:

Tiết 128: Nghĩa t ờng minh

và hàm ý (tiếp)

Đọc đoạn trích sau và trả lời câu hỏi.

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:

- Thôi u không ăn, để phần cho con Con chỉ đ ợc ăn ở nhà

bữa này nữa thôi U không muốn ăn tranh của con Con cứ ăn

thật no, không phải nh ờng nhịn cho u

Cái Tí ch a hiểu hết câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi

bằng giọng luống cuống:

- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?

- Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.

- Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống nh sét đánh bên tai, nó liệng

củ khoai vào rổ và oà lên khóc:

- U bán con thật đấy ? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u

đừng đem bán con đi, tội nghiệp U để con ở nhà chơi với em con

(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

? Nêu hàm ý của những câu in đậm?

(1) Mẹ đã bán con.

(2) Mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị thôn Đoài.

? Vì sao chị Dậu không dám nói thẳng ra mà phải

dùng hàm ý?

Vì đây là một sự thật đau lòng nên chị Dậu không dám nói thẳng ra… anh Ba đi đâu?

? Hàm ý trong câu nói nào của chị Dậu rõ hơn?

Câu (2) “Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài”.

? Vì sao chị Dậu phải nói rõ hơn nh vậy?

Vì ở câu (1) cái Tí ch a hiểu hàm ý của mẹ, hơn nữa chị không

muốn lừa dối cái Tí

? Chi tiết nào trong đoạn trích cho thấy cái Tí đã hiểu hàm ý của mẹ?

- Giãy nảy, liệng củ khoai, oà lên khóc và hỏi: U bán con thật đấy ?

? Để có hàm ý thì ng ời nói (viết) phải làm gì?

Ng ời nói (viết) phải có ý thức đ a hàm ý vào câu nói

? Ng ời nghe (đọc) phải nh thế nào?

Có năng lực giải đoán hàm ý

? Để sử dụng hàm ý cần có những điều kiện gì?

Mẫu chuyện

Anh chồng đi chăn một đàn bò 10 con Chiều tối, anh ta c ỡi một con bò và lùa những con còn lại về nhà Đến cổng, anh chồng dừng lại để đếm xem có đủ 10 con bò hay không Anh ta đếm đi

đếm lại mãi vẫn chỉ thấy có 9 con Hoảng quá,

anh ta thất thanh gọi vợ Chi vợ lật đật chạy ra,

hỏi: “Ai chọc tiết mình mà kêu khiếp thế?” Anh

Chị vợ c ời: “T ởng gì? Thừa một con thì có!”.

? Em hãy xác định câu nói có Hàm ý?

“T ởng gì? Thừa một con thì có!”

? Nêu hàm ý của câu nói ấy?

Hàm ý: “Đồ ngu nh bò, còn 1 con đang c ỡi nữa sao không đếm?”

? Em hãy tìm hàm ý trong thơ hoặc trong các bài ca dao mà em đã học hoặc đã đọc?

• “Bao giờ chạch đẻ ngọn đa

Sáo đẻ d ới n ớc, thì ta lấy mình”

II- Luyện tập.

Bài tập 1:

Đọc các đoạn trích sau và trả lời câu hỏi.

a) – Anh nói nữa đi - Ông giục.

- Báo cáo hết! – Ng ời con trai vụt trở lại giọng vui vẻ – Năm phút nữa là m ời Còn hai m ơi phút thôi Bác

và cô vào trong nhà Chè đã ngấm rồi đấy.

Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc dục cả chính ng ời hoạ

sĩ già Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một l ợt tr ớc khi ngồi xuống ghế.

(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

? Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn trích trên?

- Chè đã ngấm rồi đấy

? Ng ời nói, ng ời nghe trong câu này là ai?

• Ng ời nói là anh thanh niên, ng ời nghe là ông hoạ sĩ già và cô gái.

? Xác định hàm ý của câu trên?

* Hàm ý: Mời bác và cô vào uống n ớc

? Theo em, ng ời nghe có hiểu hàm ý của câu nói không? Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó?

- Hai ng ời đều hiểu hàm ý đó

- Chi tiết: “Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một l ợt tr ớc khi ngồi xuống ghế”

b) – { … anh Ba đi đâu? } Anh Tấn này! Bây giờ sang trọng rồi, còn cần quái gì các thứ đò gỗ h hỏng này nữa Chuyên chở lại lịch kịch lắm Cho chúng tôi khuân đi thôi Chúng tôi nhà

Tôi biết không thể nói làm sao đ ợc đành ngậm miệng,

dứng trầm ngâm.

- Ôi dào! Thật là càng giàu có lại không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời đồng xu lại càng giàu có.

(Lỗ Tấn, Cố h ơng)

? Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn trích trên?

- Chúng tôi cần phải bán các thứ này đi để … anh Ba đi đâu?

? Ng ời nói, ng ời nghe trong câu này là ai?

- Ng ời nói là anh Tấn, ng ời nghe là Nàng Tây Thi đậu phụ (ngày tr ớc)

? Xác định hàm ý của câu trên?

* Hàm ý: Chúng tôi không thể cho đ ợc

• ? Theo em, ng ời nghe có hiểu hàm ý của câu nói không? Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó?

• Hiểu ->Thật là càng giàu có lại không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời đồng xu lại

càng giàu có!

c) Thoắt trông nàng đã chào th a:

“Tiểu th cũng có bây giờ đến đây!

Đàn bà dễ có mấy tay,

Đời x a mấy mặt đời này mấy gan!

Dễ dàng là thói hồng nhan,

Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.”

Hoạn th hồn lạc phách xiêu,

Khấu đầu d ới tr ớng liệu điều kêu ca

(Nguyễn Du, Truyện Kiều)

? Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn trích trên?

• “ Tiểu th cũng có bây giờ đến đây”(1).

• “Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều”(2).

• ? Ng ời nói, ng ời nghe trong câu này là ai?

• Ng ời nói là Thuý Kiều, ng ời nghe là Hoạn Th

- §Þa ngôc míi chÝnh lµ n¬i dµnh cho c¸c «ng (nhµ giµu).

* Em h·y lªn s¾m vai diÔn l¹i truyÖn c êi “ChiÕm hÕt chç”, Trang 111- NV9,T2.

? Khi sử dụng hàm ý cần l u ý điều gì?

• Sử dụng phải phù hợp với đối t ợng và hoàn cảnh giao tiếp.

• Tránh cách nói mơ hồ.

Bài tập 3:

A- Mai về quê với mình đi!

B- Rất tiếc mình đã nhận lời Hoa rồi

- Hoặc: + “Mình phải đến bệnh viện chăm sóc bà nội” + “Mình còn phải giải hết các bài tập để ngày kia nộp vở cho thầy giáo!”

A- Đành vậy

Bài tập 4:

• Hàm ý: “Tuy hy vọng ch a thể nói là thực hay h , nh

ng nếu cố gắng và kiên trì thực hiện thì vẫn có thể thành công”.

Bài tập 2:

Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:

- Cơm sôi rồi, chắt n ớc dùm cái! – Nó cũng lại nói

trổng.

Tôi lên tiếng mở đ ờng cho nó:

- Cháu phải gọi “Ba chắt n ớc dùm con”, phải nói nh vậy.

Nó nh không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:

- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ!

Anh Sáu vẫn ngồi im ( … anh Ba đi đâu? ).

(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc l ợc ngà)

- “Chắt n ớc dùm để cơm khỏi nhão”

- Không, vì ng ời nghe là anh Sáu “vẫn ngồi im”, nghĩa là anh Sáu không cộng tác đối thoại (vờ nh không nghe thấy, không hiểu gì)

• Viết thêm câu có hàm ý mời mọc:

- Đoạn 1: “Nếu không chơi nh bọn tớ thì liệu cuộc sống còn có ý nghĩa gì?”

- Đoạn 2: “Rồi cậu sẽ đ ợc tận h ởng một cuộc phiêu l u kì thú nhất trên đời!”