KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC TÝP GEN cagA VÀ vacA CỦA HELICOBACTER PYLORI TRONG UNG THƯ DẠ DÀY

Nghiên cứu các tysp gen cagA VÀ vacA của Helicobacter pylori và mối liên quan đến ung thư dạ dày ở bệnh nhân khu vực miền Nam Việt Nam và thành phố Hồ Chí Minhcho thấy chủng H. pylori có hai gen cagA và vacA dương tính có nguy cơ cao gây ung thư dạ dày

1

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC TÝP GEN cagA VÀ vacA CỦA HELICOBACTER PYLORI TRONG UNG THƯ DẠ

DÀY

Trần Thiện Trung*, Lê Châu Hồng Quốc Chương* Trần Anh Minh*, Lý Kim

Hương*, Hồ Huỳnh Thùy Dương**, Nguyễn Tuấn Anh**

TĨM TẮT

Mục tiêu: Nghiên cứu định týp gen cagA và các týp gen vacA của vi khuẩn

Helicobacter pylori (H pylori), và mối liên quan đến ung thư dạ dày ở bệnh nhân khu vực Miền nam Việt Nam và thành phố Hồ Chí Minh

Bệnh nhân và phương pháp: Từ tháng 12/2008 đến tháng 5/2010, tại Bệnh viện Đại

học Y Dược TP Hồ Chí Minh và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP Hồ Chí Minh, chúng tơi tiến hành nghiên cứu các týp gen của vi khuẩn H pylori bằng phương pháp multiplex PCR Nghiên cứu bệnh chứng gồm 126 bệnh nhân ung thư được mổ cắt 2/3 dạ dày, nạo hạch R2, trong số này cĩ 96 bệnh nhân ung thư dạ dày;

và 93 bệnh nhân viêm dạ dày cĩ H pylori-dương tính được chẩn đốn bằng PCR, CLO test, và Giải phẫu bệnh

Kết quả: Trong 162 bệnh nhân (71 ung thư và 91 viêm dạ dày), gen cagA (+) là

95,7% (150/157), ở bệnh nhân ung thư dạ dày là 100% so với 92,3% (84/91) viêm dạ dày, p = 0,018, tỷ số chênh = 1,845 (KTC 95%, 1,597 – 2,133) Gen vacA s1 là 98,1% (156/159), ở ung thư dạ dày là 100% (68/68) so với 96,7% (88/91 ) viêm dạ dày; gen vacA s2 là 3,3% (3/91) và chỉ gặp ở viêm dạ dày, với p= 0,261 Gen vacA m1 là 50,6% (81/160), ở ung thư dạ dày là 63,8% (44/69) so với 40,7% (37/91) viêm dạ dày; Gen vacA m2 là 49,4% (79/160), ung thư dạ dày là 36,2% (25/69) so với 59,3% (54/91) viêm dạ dày, p= 0,004, tỷ số chênh = 2,569 (KTC 95%, 1,348 – 4,895) Liên quan giữa gen cagA và vacA trên 157 bệnh nhân (66 ung thư dạ dày, 2 cagA (+) khơng xác định m, và 3 cagA (+) khơng xác định s; và 91 viêm dạ dày) đã được xác định Ở 66 bệnh nhân ung thư dạ dày, cagA (+) là 100%, các týp gen vacA s1/m1 ở 63,6%, và vacA s1/m2 là 36,4% Ở 91 viêm dạ dày, cagA (+) là 92,3% và cagA (-) là 7,7% Các týp gen vacA trong nhĩm này lần lượt là s1/m1 (42%), s1/m2 (55%) và s2/m2 (3%) Trong các trường hợp cagA (+), cĩ sự khác biệt của các týp gen vacA s1/m1 và vacA s1/m2 giữa ung thư và viêm dạ dày, p=0,025, tỷ số chênh = 2,118 (KTC 95%, 1,094 – 4,1)

Kết luận: Gen cagA (+) cĩ ở tất cả các trường hợp ung thư dạ dày, và cagA (-) chỉ

gặp ở viêm dạ dày Gen cagA (+) kết hợp với kiểu gen vacA m1 của các chủng H pylori Đặc biệt, ở chủng H pylori cĩ gen cagA (+) và gen vacA s1/m1 cho thấy nguy

cơ cao liên quan đến bệnh ung thư dạ dày

Từ khĩa : Gen cagA và vacA; Helicobacter pylori; Ung thư dạ dày

*Bệnh viện - Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh

**Trường Đại học Khoa học Tự nhiên- Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh

Địa chỉ liên lạc: Trần Thiện Trung, PGS TS BS Bộ mơn Ngoại, Đại học Y Dược TP

Hồ Chí Minh Điện thoại: 0903645659; Email: drtranthientrung@ yahoo.com

ABSTRACT

2

RESULTS OF VACA GENOTYPES AND CAGA GENE OF HELICOBACTER

PYLORI IN GASTRIC CANCERS Aim: The main objective of this study was to determine cagA and vacA genotypes of

Helicobacter pylori and evaluating the relation of these genotypes to gastric cancer in patients in Ho Chi Minh city and the southern area of Vietnam

Patients and methods: From December 2008 to May 2010, at University Medical

Center and University of Natural Science in Ho Chi Minh city We underwent a study

to investigate cagA gene and vacA genotypes of Helicobacter pylori in infected patients with gastric cancer by multiplex polymerase chain reaction assay The case-control study includes 126 patients with gastric cancer, operated by subtotal gastrestomy, R2 ganglion curage and 93 patients with gastritis All patients were diganosed H pylori infection by PCR, urease test (CLO test), or pathology

Results: Of the 162 patients, including 71 gastric cancers and 91 gastritis, the ratio of

cagA-positive was 95.7% (150/157) All patients with gastric cancer and 92.3% patients with gastritis were cagA-positive (p=0.018, OR=1.845, CI=1.597-2.133) The vacA s1 was 98.1% In gastric cancer group, allele s1 was 100%, compared to 96.7% in gastritis group; Allele s2 was 3.3% and just identified in gastritis group (p=0.261) The vacA m1 and m2 were 50.6 (81/160) and 49.4% (79/160) In gastric cancer group, allele m1 was 63.8% and allele m2 was 36.2%, while in gastritis group allele m1 was 40.7% and m2 was 59.3% (p=0.004, OR=2.569, CI=1.348-4.895) The relation between cagA gene and vacA genotypes with gastric cancer was identified 157 patients were studied Of 66 patients with gastric cancer, cagA-positive was 100% within this group, vacA s1m1 and s1m2 genotypes were 63.6% and 36.4% Of 91 patients with gastritis, cagA-positive was 92.3% and cagA-negative was 7.7% In this group, there were three genotypes for vacA gene: s1m1 (42%), s1m2 (50.5%), s2m2 (3%) In patients with cagA-positive, there was a significant difference between vacA genotype s1/m1 and s1/m2 in two groups (p=0.025, OR=2.118, CI=1.094 - 4.100)

Conclusion: The cagA-positive genotype existed in all gastric cancer patients and

cagA-negative just appeared in gastritis The cagA-positive genotype always coexisted with vacA m1 genotype Specially, H pylori with cagA-positive and vacA s1m1 genotype showed a significant association with gastric cancer

Keywords: cagA and vacA genotypes; Helicobacter pylori; Gastric cancer

ĐẶT VẤN ĐỀ

Vi khuẩn H pylori ñược tìm ra vào tháng 4 năm 1982, kể từ ñó ñã có rất nhiều

công trình nghiên cứu về vi khuẩn này gây ra các bệnh ở dạ dày-tá tràng như viêm, loét và ung thư dạ dày [15] Năm 1983, Marshall là một trong hai người tìm ra H pylori lần ñầu tiên ñưa ra giả thuyết về sự kết hợp giữa nhiễm H pylori và ung thư dạ

dày [7] Năm 1994, Cơ quan Quốc tế Nghiên cứu về Ung thư (International Agency for Research on Cancer-IARC) dựa trên các bằng chứng dịch tễ học ñã nêu lên sự liên

quan giữa nhiễm H pylori với carcinom hay là ung thư dạ dày, và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ñã công nhận và xếp H pylori là tác nhân quan trọng hàng ñầu hay nhóm

1 các tác nhân gây carcinom dạ dày [8]

Liên quan ñến bệnh sinh, ngoài các yếu tố môi trường, yếu tố ký chủ có các thay ñổi về di truyền như thay ñổi về gen là những tác nhân có khả năng gây bệnh Một

yếu tố quan trọng khác ñó là ñộc lực của vi khuẩn H pylori có thể nhiều hay ít hoặc là

3

cao hay thấp tùy thuộc vào các chủng H pylori liên quan ñến các gen cagA và gen vacA Gen cagA (cytotoxin-associated gene) và gen vacA (vacuolating toxin gene) là

các gen ñược coi là yếu tố ñộc lực chủ yếu có khả năng gây bệnh và ñặc trưng của vi

khuẩn H pylori [1, 6] Sự kết hợp giữa các gen cagA và các týp gen vacA có thể liên

quan ñến nguy cơ với các mức ñộ biểu hiện lâm sàng khác nhau của bệnh [5] Gen

cagA có thể không có ở tất cả các chủng H pyori [3] Protein cagA, có kích thước từ

128 ñến 140 kDa, có khả năng kích thích phản ứng phosphoryl hóa tyrosine trong tế bào ký chủ, dẫn ñến sự tăng sinh bất thường của các tế bào biểu mô dạ dày [11] Gen

vacA có chứa ít nhất hai vùng biến ñổi gồm vùng tín hiệu và vùng giữa Vùng giữa (middle) của gen vacA có các týp gen là m1/m2 và vùng tín hiệu (signal) có thể có các týp gen là s1/s2 Mức ñộ ñộc tố cao hay thấp của gen vacA phụ thuộc vào các týp gen của hai vùng này Chủng H pylori với týp gen vacA s1/m1 có ñộc tố trên tế bào mạnh hơn týp gen vacA s1/m2, trong khi ñó chủng H pylori với týp gen vacA s2/m2 không

gây ñộc tố [1]

Để hiểu rõ hơn về tính ña dạng và vai trò của các týp gen vacA của H pylori liên

quan ñến các bệnh dạ dày, Rhead và cs [12] ñã nêu lên ngoài 2 vùng giữa của gen vacA

có các týp gen là m1 hoặc m2 và vùng tín hiệu có các týp gen là s1 hoặc s2 còn có vùng trung gian (intermediate) ký hiệu là i Ở vùng trung gian có 2 cặp alleles khác

nhau gồm i 1 (vacuolating) và i 2 (nonvacuolating) Tất cả các cặp gen vacA s1/m1 thuộc týp i 1, tất cả các gen vacA s2/m2 thuộc týp i 2, và vacA s1/m2 có thể thuộc týp

i 1 hoặc i 2

Việt Nam là một trong những nước có tỷ lệ nhiễm H pylori cao, và ung thư dạ

dày hiện ñang là một vấn ñề lớn, thời sự trong các bệnh ung thư ñường tiêu hoá Vì vậy việc nghiên cứu ñể hiểu rõ hơn về bệnh sinh của ung thư dạ dày nhằm tìm ra những chiến lược can thiệp có hiệu quả ñể ñiều trị và phòng ngừa là vấn ñề hết sức quan trọng và cấp thiết

Công trình nghiên cứu này của chúng tôi dựa trên phương pháp multiplex PCR

((Polymerase Chain Reaction) ñể xác ñịnh các týp gen cagA và vacA với các týp gen vacA s1/s2; vacA m1/m2 của H pylori, và mối liên quan giữa các týp gen này với ung

thư dạ dày ở bệnh nhân khu vực Thành phố Hồ Chí Minh và Miền Nam Việt Nam

Trên cơ sở ñó nhằm mục ñích tầm soát và theo dõi những bệnh nhân nhiễm H pylori

với các týp gen mắc phải có nguy cơ cao của bệnh ung thư dạ dày

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu

Trong khoảng thời gian từ tháng 12/2008 ñến tháng 5/2010, tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh, chúng tôi tiến hành nghiên cứu các týp gen của vi

khuẩn H pylori

Thiết kế nghiên cứu bệnh chứng gồm 2 nhóm: (1) 126 bệnh nhân ung thư dạ dày (hang vị) ñược mổ cắt 2/3 dạ dày, nạo hạch R2, trong số này có 96 bệnh nhân ung thư

dạ dày có H pylori-dương tính và 30 H pylori-âm tính ; và (2) nhóm chứng 93 viêm

dạ dày có H pylori-dương tính ñược ñưa vào nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu

4

Tiêu chuẩn chọn bệnh và loại trừ: chọn các bệnh nhân sau mổ cắt bán phần

dưới dạ dày do ung thư biểu mơ tuyến (carcinoma) Loại trừ các trường hợp: bệnh phẩm khơng đạt yêu cầu về kích thước và bảo quản, các thương tổn khác như Limphoma, Sarcoma dạ dày

Thu thập mẫu

Bệnh nhân sau mổ cắt bán phần dưới dạ dày do ung thư Tiến hành lấy 6

mẫu mơ : Mẫu mơ ung thư (mơ bệnh) được lấy ở ranh giới mơ lành và mơ ung thư, mẫu mơ lành lấy cách thương tổn ít nhất 5 cm về phía trên của bờ cắt dạ dày Hai mẫu

mơ (khoảng 0,5 cm) chẩn đốn CLO test Bốn mẫu mơ kích thước khoảng 1 cm - 1,5

cm gồm : 1 mơ lành và 1 mơ bệnh được gửi làm mơ bệnh học tại Bộ mơn Giải phẫu bệnh, Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh Hai mẫu mơ cịn lại được gửi xác định týp gen tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP Hồ Chí Minh

Nhĩm chứng bệnh nhân viêm dạ dày cĩ H pylori-dương tính được lấy từ 3

mẫu sinh thiết dạ dày trong lúc nội soi, kích thước các mẫu khoảng 0,5 cm gồm : 1

chẩn đốn CLO test, 1 chẩn đốn mơ bệnh học, và 1 gửi định danh týp gen của H pylori

Chẩn đốn nhiễm H pylori : bệnh nhân trong nghiên cứu ở cả 2 nhĩm ung

thư và viêm dạ dày cĩ H pylori-dương tính được chẩn đốn đồng thời bằng 3 thử

nghiệm : (1) thử nghiệm urease (CLO test) ; (2) Giải phẫu bệnh ; và (3) Phản ứng

chuỗi trùng hợp (PCR) H pylori-dương tính được định nghĩa khi cĩ ít nhất 2 trong 3,

và hoặc cả 3 thử nghiệm dương tính

Xác định các týp gen của H pylori: Sử dụng Master mix PCR kết hợp với các

cặp mồi đặc hiệu Mồi được tổng hợp từ cơng ty IDT (Hoa Kỳ) Mồi dùng cho phản

ứng PCR xác định VacA và cagA được lấy từ cơng trình của Kumar S, Kumar A,

Dixit V K và cs năm 2008 [9] và Chattopadhyay và cs năm 2004 [5] Mồi dùng phát

hiện gene urease được chúng tơi thiết kế dựa trên các phần mềm chuyên dụng Chúng tơi cũng khảo sát tính đặc hiệu của mồi đã chọn trên chứng dương là các chủng H pylori J99 (s1m1cagA+) ; và chứng âm là trên một số vi khuẩn khác và trên mẫu khơng chứa H pylori DNA bộ gen H pylori sau khi tách chiết được dùng để tiến

hành phản ứng multiplex PCR trong hệ thống PCR CFX96TM Real-Time (BioRad)

Mẫu DNA H pylori chứng trong các phản ứng PCR là các sản phẩm nhân bản cĩ týp gen cagA (+) vacA s1m1 và cagA (+) vacA s1m2 được xác định bằng phương pháp

giải trình tự

Kết quả điện di các sản phẩm của phản ứng multiplex PCR (hình 1) tương ứng với

các kiểu gen cagA (+)/(-), vacA s1/s2, vacA m1/m2 và gen hGSTP từ mẫu sinh thiết chứa H pylori của 4 bệnh nhân Kết quả cho thấy các sản phẩm PCR tạo ra cĩ kích thước phù hợp với kích thước dự kiến: vacA m1/m2 (567/642 bp), cagA (349 bp), vacA s1/s2 (259/286 bp) và hGSTP (192 bp) Tín hiệu thu được mạnh và đặc hiệu,

khơng cĩ sản phẩm ký sinh Điều này cho thấy bộ mồi gồm 4 cặp mồi sử dụng trong phản ứng multiplex PCR hoạt động tốt với nồng độ và chương trình đã xác định Các sản phẩm nhân bản được kiểm tra bằng giải trình tự cho thấy phù hợp với trình tự gen

của H pylori đã cơng bố Phản ứng multiplex PCR dùng phát hiện và định týp gen của vi khuẩn H pylori đạt hiệu quả và độ chính xác cao, với cường độ tín hiệu đặc

trưng cho từng gen khơng chênh lệch Điều này cho thấy các điều kiện của phản ứng

đã được tối ưu hĩa và phù hợp cho sự nhân bản của các gen

5

Kết quả áp dụng quy trình trên một số bệnh phẩm của bệnh nhân viêm và ung thư

dạ dày trong nghiên cứu của chúng tôi cho thấy ưu thế của týp gen cagA (+), vacA s1m1; và cagA (+), vacA s1m2

Hình 1: Kết quả multiplex PCR phát hiện và phân týp gen cagA và vacA của H

pylori

Giếng (+), chứng dương là DNA H pylori có kiểu gen cagA (+), vacA s1m2; giếng (-), chứng âm; giếng 1, cagA (-), vacA s1m2; giếng 2, cagA (+), vacA s1m2; giếng 3, cagA (+), vacA s1m1 Giếng 4, cagA (-), vacA s2m2; giếng M, thang phân

tử 100-bp (Bio-Rad)

Xử lý và phân tích thống kê : Dữ liệu thu thập ñược nhập, xử lý và phân tích

bằng phần mềm SPSS 15.0 Các phép kiểm T-test, Fisher’s exact, chi bình phương (χ2 ) ñược dùng trong nghiên cứu có ý nghĩa thống kê khi p < 0,05 Xác ñịnh các yếu

tố nguy cơ bằng tỷ số chênh (Odds Ratio) với khoảng tin cậy 95%

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Đặc ñiểm bệnh nhân xác ñịnh týp gen

a 96 bệnh nhân ung thư dạ dày có H pylori-dương tính ñược xác

ñịnh týp gen, trong số này:

• 25 trường hợp PCR không có kết quả cả vacA và cagA

• 2 trường hợp cagA (+) nhưng không xác ñịnh ñược m

• 3 trường hợp cagA (+) nhưng không xác ñịnh ñược s

b Nhóm chứng 93 viêm dạ dày có H pylori-dương tính, trong số

này 2 trường hợp PCR không có kết quả cả cagA và vacA

Tuổi của bệnh nhân

Bảng 1 Tuổi trung bình của bệnh nhân

Nhóm bệnh nhân

Số bệnh nhân

Tuổi trung bình

Ung thư dạ dày 71 59,54 ± 12,74 Viêm dạ dày 91 46,42 ± 12,75 Nhận xét: Tuổi trung bình của bệnh nhân ở 2 nhóm bệnh nhân ung thư và viêm

dạ dày khác biệt có ý nghĩa với p< 0,001 (T test)

6

Giới tính

Bảng 2 Giới tính

Nhĩm bệnh nhân Giới

dạ dày

Viêm dạ dày

Tổng cộng

Nam 48

(67,6%)

43 (47,3%) 91 (56,2%)

(32,4%)

48 (52,7%) 71 (43,8%) Tổng

cộng

71 (100%) 91 (100%) 162 (100%) Nhận xét: Cĩ sự khác biệt về giới ở nhĩm bệnh nhân ung thư dạ dày, với p = 0,01(χ2

) Tỷ số chênh = 2,33 (Khoảng tin cậy 95%: 1,222 – 4,442)

Đặc điểm các thử nghiệm chẩn đốn H pylori

Tất cả trường hợp trong nghiên cứu ở 2 nhĩm ung thư dạ dày (n=71) ; và nhĩm viêm dạ dày (n=91) đều cĩ cùng kết quả H pylori-dương tính với cả 2 thử nghiệm :

urease (CLO test) dương tính, và PCR dương tính

Kết quả giải phẫu bệnh chẩn đốn H pylori ở nhĩm bệnh nhân ung thư dạ dày là

57,7% (41/71), và ở nhĩm viêm dạ dày là 44% (40/91) trường hợp Giải phẫu bệnh

chẩn đốn H pylori cĩ kết quả thấp hơn so với 2 thử nghiệm CLO test, và PCR

Kết quả định týp gen cagA của H pylori

Bảng 3 : Kết quả định týp gen cagA của H pylori

Nhĩm bệnh nhân Gen

cagA Ung thư

dạ dày

Viêm dạ dày

Tổng cộng

cagA (+) 71

(100%)

84 (92,3%)

155 (95,7%)

cagA (-) 0 (0%) 7 (7,7%) 7 (4,3%) Tổng

cộng

71 (100%)

91 (100%) 162

Nhận xét: cagA (+) cĩ trong 100% các trường hợp ung thư dạ dày so với 92,3% trong

viêm dạ dày, với p = 0,018 (Fisher’s exact) Tỉ số chênh = 1,845 (Khoảng tin cậy 95%, 1,597 – 2,133)

Kết quả định týp gen vacA s1 và vacA s2

Bảng 4 : Kết quả định týp gen vacA s1/ vacA s2 của H pylori

Nhĩm bệnh nhân Gen

vacA Ung thư

dạ dày

Viêm dạ dày

Tổng cộng

7

s1 (100%) (96,7%)

vacA

s2 0 (0%) 3 (3,3%) 3 (1,9%) Tổng

cộng

68 (100%)* 91 (100%) 159

Nhận xét: * 3 trường hợp cagA (+) nhưng không xác ñịnh ñược s nên không ñưa vào trong phân tích Không có sự khác biệt týp gen vacA s1 giữa 2 nhóm ung thư và viêm

dạ dày, với p= 0,261 (Fisher’s exact) Týp gen vacA s2 chỉ gặp trong nhóm bệnh nhân

viêm dạ dày

Kết quả ñịnh týp gen vacA m1 và vacA m2

Bảng 5 : Kết quả ñịnh týp gen vacA m1/ vacA m2 của H pylori

Nhóm bệnh nhân Gen

vacA Ung thư

dạ dày

Viêm dạ dày

Tổng cộng

vacA

m1

44 (63,8%)

37 (40,7%) 81 (50,6%)

vacA

m2

25 (36,2%)

54 (59,3%) 79 (49,4%) Tổng

cộng

69 (100%)* 91 (100%) 160

Nhận xét: * 2 trường hợp cagA (+) nhưng không xác ñịnh ñược m nên không ñưa vào trong phân tích Có sự khác biệt giữa týp gen vacA m1 và vacA m2 giữa 2 nhóm ung

thư và viêm dạ dày, với p= 0,004 (χ2

) Tỉ số chênh = 2,569 (Khoảng tin cậy 95%, 1,348 – 4,895)

Kết quả ñịnh týp gen vacA s1/s2 và vacA m1/m2

Bảng 6 : Kết quả ñịnh týp gen vacA s1/m1; vacA s1/m2; và vacA s2/m2 của

H pylori

Nhóm bệnh nhân Gen

vacA Ung thư

dạ dày

Viêm dạ dày

Tổng cộng

vacA

s1/m1

42 (63,6%)

38 (41,8%) 80

vacA

s1/m2

24 (36,4%)

50 (54,9%) 74

vacA

s2/m2 0 (0%) 3 (3,3%) 3 Tổng

cộng

66 (100%)

91 (100%) 157*

Nhận xét: * 5 trường hợp cagA (+) nhưng không xác ñịnh ñược s, hoặc m nên không ñưa vào trong phân tích Các týp gen vacA giũa 2 nhóm bệnh nhân ung thư và viêm dạ

dày khác biệt có ý nghĩa thống kê với p= 0,014 (χ2

) Týp gen vacA s2/m2 có số liệu

8

nhỏ và chỉ gặp ở nhóm viêm dạ dày Khi tính gộp nhóm s1/m2 với nhóm s2/m2, kết quả thu ñược như sau (bảng 7):

Bảng 7 : Kết quả ñịnh týp gen vacA s1/m1; vacA s1/m2; và vacA s2/m2 của

H pylori

Nhóm bệnh nhân Gen

vacA Ung thư

dạ dày

Viêm dạ dày

Tổng cộng

vacA

s1/m1

42 (63,6%)

38 (41,8%) 80

vacA

s1/m2;

s2/m2

24 (36,4%)

53 (58,2%) 77

Tổng cộng 66 (100%)

91 (100%) 157*

Nhận xét: Các týp gen vacA giũa 2 nhóm bệnh nhân ung thư và viêm dạ dày khác biệt

có ý nghĩa thống kê với p= 0,007 (χ2

) Tỉ số chênh = 2.441 (Khoảng tin cậy 95%, 1.272 – 4,685)

Liên quan các týp gen vacA khác nhau khi có gen cagA (+) hoặc cagA (-) Bảng 8 : Liên quan giữa gen cagA với các týp gen vacA của H pylori

Nhóm bệnh nhân Gen

cagA

Gen vacA thư dạ Ung

dày

Viêm

dạ dày

Tổng cộng

cagA

(+)*

(n=150)

vacA

s1/m1 42

(63,6%)

38 (42%) 80 (51%)

vacA

s1/m2 (36,4%) 24

46 (50,5%)

70 (44,5%)

cagA (-) (n=7)

vacA

s1/m2 0 (0%)

4 (4,5%) 4 (2,5%)

vacA

s2/m2 0 (0%) 3 (3%) 3 (1,9%) Tổng

cộng (100%) 66

91 (100%)

157 (100%)

Nhận xét: * 2 trường hợp cagA (+) nhưng không xác ñịnh ñược m, và 3 cagA (+) không xác ñịnh ñược s nên không ñưa vào phân tích Các trường hợp cagA (+), có sự khác biệt các týp gen vacA s1/m1 và vacA s1/m2 giữa 2 nhóm bệnh nhân ung thư và

viêm dạ dày có ý nghĩa thống kê với p=0,025 (χ2

) Tỉ số chênh = 2,118 (Khoảng tin

cậy 95%, 1,094 – 4,1) Các trường hợp cagA (–) chỉ gặp ở nhóm bệnh nhân viêm dạ

dày, số lượng bệnh nhân quá nhỏ không phân tích thống kê

9

BÀN LUẬN

Gen cagA của vi khuẩn Helicobacter pylori

Tỷ lệ gen cagA của các chủng H pylori ñược báo cáo từ các vùng khác nhau trên

thế giới từ 50-70% trong dân số ở các nước phương Tây và có thể chiếm >90% ở các nước phương Đông [4] H pylori có thể chia ra hai nhóm: sinh ñộc tố và không sinh

ñộc tố là do kiểu gen biểu hiện khác nhau, nói cách khác do có hoặc không có gen

cagA Ở cụm gen CagPAI, protein cagA ñược chuyển dời vào trong các tế bào ñích

thông qua hệ thống cơ cấu bài tiết typ IV, ñược phosphoryl-hóa và tác ñộng như một yếu tố tăng trưởng [15] Vai trò của gen cagA ñược coi như là yếu tố chính với ñộc lực

cao gây ung thư dạ dày Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy mối liên quan giũa

nhiễm các chủng H pylori có gen cagA (+) thì có nguy cơ cao gây ung thư dạ dày.

Chattopadhyay và cs [5], gen cagA khi kết hợp với các týp gen vacA có thể gây ra các

nguy cơ với biểu hiện lâm sàng và mức ñộ nặng nhẹ khác nhau của bệnh nhân

Trong nghiên cứu của Kumar và cs năm 2008 [9], bằng phương pháp multiplex

PCR phát hiện và phân tích gen cagA và các týp gen vacA trên 232 trường hợp (gồm

cả 56 người khỏe mạnh), gen cagA chiếm 63,2% Tỷ lệ gen cagA (+) trong các

nguyên nhân viêm dạ dày, loét, ở người bình thường lần lượt là 70%, 54,3%, và

17,9% ; nhưng ñặc biệt ở bệnh nhân ung thư dạ dày gen cagA (+) là 100% trường hợp

và kết hợp với gen vacA s1/m1 hoặc là s1/m2

Trong nghiên cứu của chúng tôi, cũng bằng phương pháp multiplex PCR phát

hiện và phân tích gen cagA và các týp gen vacA trên 162 bệnh nhân (71 ung thư dạ dày và 91 viêm dạ dày), tỷ lệ cagA (-) chung chiếm 4,3% (7/162), và chỉ gặp ở nhóm bệnh viêm dạ dày 7,7% (7/91); gen cagA (+) chiếm 95,7% trường hợp, ở bệnh nhân

ung thư dạ dày là 100% (71/71) so với 92,3% (84/91 ) viêm dạ dày với p = 0,018 và

tỷ số chênh = 1,845 (Khoảng tin cậy 95%, 1,597 – 2,133), (Bảng 3)

Ở Việt Nam, Tạ Long và cs [13], nghiên cứu mối liên quan giữa ung thư dạ dày và

nhiễm H pylori, trong thời gian từ tháng 3/2003 ñến tháng 4/2004, tại các bệnh viện

Trung ương Quân ñội 108, bệnh viện Bưu ñiện và Việt Đức-Hà nội Có 208 bệnh nhân, ñược chia làm 2 nhóm: (1) 104 ung thư dạ dày; và (2) 104 viêm dạ dày mạn tính xác ñịnh bằng mô bệnh học Ba mươi tám mẫu (38) ñược gửi làm PCR tại Đại học

Fukui (Nhật Bản), cho thấy typ cagA (+) Á ñông có khả năng gây bệnh viêm dạ dày

chiếm tỷ lệ 82,3%, cao hơn so với 47,6% trong ung thư dạ dày

Nghiên cứu của Trần Ngọc Ánh [14] năm 2006, cho thấy tỷ lệ H pylori typ I trong ung thư dạ dày là 78,6% cao hơn trong viêm dạ dày là 33,3%, tỷ lệ H pylori có cagA (+) và vacA (+) ở nhóm bệnh nhân ung thư dạ dày lần lượt là 80,9% và 97,6%, cao

hơn ở nhóm bệnh nhân viêm dạ dày là 47,6% và 52.3% (p<0,05), nguy cơ ung thư dạ

dày cao gấp 4,86 lần với cagA (+) và gấp 32,27 lần với vacA (+) so với nhiễm H pylori cagA (-) và vacA (-)

Nghiên cứu mới ñây của Nguyễn Thị Nguyệt và cs [10], xác ñịnh các týp gen cagA

và vacA của các chủng H pylori từ 90 bệnh nhân viêm, loét và ung thư dạ dày Các týp H pylori ñược cống bố gồm : Týp I H pylori của bệnh nhân viêm, loét dạ dày và ung thư dạ dày lần lượt là : 52,3%, 55,6%, và 19% ; Týp II H pylori : 4,7%, 7,4%, và 19% ; Týp III H pylori : 33,3%, 25,9%, và 14,3% ; Týp IV H pylori : 9,5%, 11,1%,

và 46,6% Các tác giả kết luận týp I H pylori có ñộc lực cao nhất và gặp hơn một nửa trong các bệnh viêm dạ dày, loét dạ dày ; Týp IV H pylori có tỷ lệ cao ở bệnh nhân ung thư dạ dày Tuy nhiên trong các công trình nghiên cứu của tác giả Việt Nam trước ñây chưa có ñiều kiện ñể phân tích các phân týp của vacA nhằm ñánh giá ñầy

10

ñủ hơn về vai trò của týp gen của vacA s1/s2 và vacA m1/m2 cũng như mối liên quan giữa các týp gen này với các trường hợp có gen cagA (+) trong bệnh ung thư dạ dày

Mới ñây trong nghiên cứu giữa các tác giả Nhật Bản Uchida và cs cùng các tác giả Việt Nam năm 2009 [16], phân tích các yếu tố gây bệnh trên 103 chủng H pylori ở bệnh nhân Việt Nam (54 Hà nội và 49 thành phố Hồ Chí Minh) Tỷ lệ cagA (-) chiếm 5% ; cagA Glu-Pro-Ille-Tyr-Ala (EPIYA) chiếm 77% (80/103); Týp II cagA right-end junction chiếm ưu thế 84% (87/103) Gen vacA s1 là 100% (103/103) có trong tất

cả các trường hợp, trong khi ñó gen vacA s2 chỉ là 1% (1/103) Gen vacA m1 là 43%

(44/103), ở bệnh nhân Hà nội là 54% (29/54) so với thành phố Hồ Chí Minh là 31%

(15/49) với p<0,05 Gen vacA m2 chiếm 52% (54/103), ở Hà nội là 41% (22/54) so với 65% (32/49) bệnh nhân tại thành phố Hồ Chí Minh Các tác giả kết luận gen vacA m1 của các chủng H pylori ñược phân lập trên bệnh nhân Hà nội, nơi có xuất ñộ ung thư dạ dày cao, có ý nghĩa hơn so với các chủng H pylori ñược phân lập tại thành phố

Hồ Chí Minh; và ñưa ra giả thuyết gen vacA m1 là gen kết hợp với ung thư dạ dày ở

bệnh nhân Việt Nam

Trong nghiên cứu của chúng tôi trên 162 bệnh nhân (71 ung thư dạ dày và 91

viêm dạ dày), tỷ lệ cagA (-) chung chiếm 4,3% và chỉ gặp ở nhóm viêm dạ dày; gen

cagA (+) chiếm 95,7% trường hợp, ở bệnh nhân ung thư dạ dày là 100% (71/71) so

với 92,3% (84/91 ) viêm dạ dày với p = 0,018 và tỷ số chênh = 1,845 (Khoảng tin cậy

95%, 1,597 – 2,133) Gen vacA s1 là 98,1% (156/159), ở bệnh nhân ung thư dạ dày là 100% (68/68) so với 96,7% (88/91 ) viêm dạ dày ; trong khi ñó gen vacA s2 là 1,9% (3/159) và chỉ gặp ở viêm dạ dày, và không có sự khác biệt týp gen vacA s1 giữa 2 nhóm ung thư và viêm dạ dày, với p= 0,261 (bảng 4) Gen vacA m1 có tỷ lệ chung là

50,6% (81/160), ở bệnh nhân ung thư dạ dày là 63,8% (44/69) so với 40,7%

(37/91) viêm dạ dày; Gen vacA m2 có tỷ lệ chung là 49,4% (79/160), ở bệnh nhân ung

thư dạ dày là 36,2% (25/69) so với 59,3% (54/91) nhóm viêm dạ dày Kết quả của

chúng tôi cho thấy có sự khác biệt của týp gen vacA m1 và vacA m2 giữa 2 nhóm ung

thư và viêm dạ dày, với p= 0,004, tỷ số chênh = 2,569 (Khoảng tin cậy 95%, 1,348 – 4,895), (bảng 5)

Tóm lại : Kết quả trong nghiên cứu của chúng tôi về các týp gen vacA s1, vacA s2

và gen vacA m1, vacA m2 là phù hợp với Uchida và cs cùng các tác giả Việt Nam

năm 2009 [16] Chúng tôi cũng có chung nhận ñịnh khi gen cagA (+) kết hợp với kiểu gen vacA m1 của các chủng H pylori ở bệnh nhân khu vực thành phố Hồ Chí Minh

và phía nam Việt Nam có thể có liên quan ñến bệnh ung thư dạ dày Đặc biệt khi gen cagA (+) có các gen vacA s1/m1 gặp trong 100% trường hợp ung thư dạ dày Điều ñó

ñặt ra trong thực tế cần phải tầm soát và theo dõi những bệnh nhân Việt Nam nhiễm

H pylori khi có gen cagA (+) kết hợp với các gen vacA s1/m1

Liên quan giữa gen cagA và các týp gen vacA

Trong nghiên cứu của chúng tôi trên 157 bệnh nhân (66 ung thư dạ dày, 2 trường hợp cagA (+) không xác ñịnh ñược m, và 3 cagA (+) không xác ñịnh ñược s nên không ñưa vào phân tích ; và 91 viêm dạ dày) Tỷ lệ gen cagA (+) chung là 95,5% (150/157), trong số này ở nhóm 66 bệnh nhân ung thư dạ dày cagA (+) trong 100% trường hợp, và chỉ gặp các týp gen vacA s1/m1 ở 63,6% (42/66), và hoặc là vacA s1/m2 ở 36,4% (24/66) Ở nhóm chứng 91 viêm dạ dày, tỷ lệ cagA (+) chiếm 92,3% (84/91); cagA (-) chung là 4,4% (7/157), và chỉ gặp ở nhóm viêm dạ dày 7,7% (7/91) trường hợp Trong nhóm viêm dạ dày, ở bệnh nhân có cagA (+), chúng tôi gặp các týp gen vacA s1/m1 ở 42% (38/91), gen vacA s1/m2 là 50,5% (46/91); ở bệnh nhân cagA (-), có các týp gen vacA s1/m2 ở 4,5% (4/91), gen vacA s2/m2 là 3% (3/91) (bảng