Nhân vật trong tác phẩm văn xuôi tự sự của tản đà

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- ĐOÀN THỊ THÚY NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN XUÔI TỰ SỰ CỦA TẢN ĐÀ Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

ĐOÀN THỊ THÚY

NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN XUÔI TỰ SỰ CỦA TẢN ĐÀ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐOÀN THỊ THÚY

NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM VĂN XUÔI TỰ SỰ CỦA TẢN ĐÀ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: Tiến sĩ Trần Hải Yến

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá

nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Trần Hải Yến

Các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này trung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Đoàn Thị Thúy

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình với Tiến sĩ Trần Hải Yến, người thầy đã định hướng và luôn quan tâm, tận tình hướng dẫn để tôi hoàn

thành luận văn thạc sĩ này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong Khoa Văn học, gia đình

và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành luận văn thạc sĩ này

Học viên

Đoàn Thị Thúy

Mục lục

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Lịch sử vấn đề

4 Phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Đóng góp mới của luận văn

7 Cấu trúc của luận văn

B PHẦN NỘI DUNG

Chương 1: Một số vấn đề chung

1.1 Một số khái niê ̣m liên quan

1.2 Các hình thức tự sự Việt Nam thời trung đại

1.3 Thế giới nhân vật trong tác phẩm tự sự Việt Nam thời trung đại 1.3.1 Nhân vật trong Liệt truyện

1.3.2 Nhân vật trong truyện chí quái, truyền kỳ

1.3.3 Nhân vật trong truyện thơ Nôm

Tiểu kết

Chương 2 Các kiểu nhân vật trong văn xuôi tự sự của Tản Đà

2.1 Tác phẩm văn xuôi tự sự trong di sản văn chương của Tản Đà

2.2 Thế giớ i nhân vâ ̣t trong văn xuôi tự sự của Tản Đà - lược kê và phân loại

2.2.1 Lược kê các nhân vật trong văn xuôi tự sự của Tản Đà

2.2.2 Phân loại các nhân vật trong văn xuôi tự sự của Tản Đà

2.3 Nhân vật của Tản Đà - khảo từ không gian và thời gian hiện diện

2.3.1 Nhân vật của Tản Đà - khảo từ không gian

2.3.2 Nhân vật của Tản Đà - khảo từ thời gian hiện diện

2.4 Hai kiểu nhân vật đặc biệt trong văn xuôi tự sự của Tản Đà

2.4.1 Nhân vật trong thế giới mộng

2.4.2 Nhân vật tôi – tác giả

Tiểu kết

Chương 3 Bút pháp tạo hình và khắc họa tính cách nhân vật của Tản Đà

3.1 Phương thứ c ta ̣o hình nhân vâ ̣t

3.2 Phương thức biểu tả tính cách nhân vâ ̣t trong văn xuôi tự sự của Tản Đà

3.3 Chất liệu và thủ pháp khắc họa nhân vật

Tiểu kết

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong văn đàn Việt Nam đầu thế kỷ XX, Tản Đà nổi lên như một ngòi bút độc đáo, dồi dào năng lực sáng tác Ông là một cây bút phóng khoáng, xông xáo trên nhiều lĩnh vực như thơ, văn, báo, kịch Đi khắp mọi miền đất nước, ông đã để lại nhiều tác phẩm với nhiều thể loại: thơ, hát nói, văn, kịch, dịch thuật, biên khảo Với những dòng thơ lãng mạn và ý tưởng ngông nghênh, đậm

cá tính, ông được đánh giá là người chuẩn bị cho sự ra đời của thơ mới trong nền văn học Việt Nam, là gạch nối giữa hai thời kỳ văn học cổ điển và hiện đại

Thời đại Tản Đà sống diễn ra rất nhiều những biến động trong sinh hoạt chính trị xã hội cùng với vô số những biến động trong đời sống văn học Khía cạnh nổi bật trong những chuyển động đó là nỗ lực của thế hệ nhà nho duy tâm nhằm đưa nội dung yêu nước và tinh thần dân tộc vào văn chương, biến văn chương thành vũ khí cách mạng Bên cạnh những yêu cầu đó thì yêu cầu xây dựng một nền văn học mới do sự xuất hiện của văn tự mới và những thiết chế văn hóa thực dân cũng được đặt ra như một đòi hỏi khách quan Yêu cầu này đã được khởi xướng thực hiện vào những năm 20 của thế kỷ XX - khi Tản Đà bước vào sự nghiệp văn chương Xuất hiện trong bối cảnh đó, sáng tác của Tản Đà in đậm dấu ấn của buổi giao thời hai thế kỷ, đúng như cảm nhận của Hoài Thanh, Hoài Chân:

Tiên sinh đã dạo những bản đàn mở đầu cho một cuộc hòa nhạc tân kỳ đương sắp sửa… Tiên sinh đã đi qua giữa cái hỗn độn của xã hội Việt

Nam đầu thế kỷ hai mươi với tấm lòng bình thản một người thời trước [33,

tr.12 ]

1.2 Bên cạnh một Tản Đà-thi sĩ còn có một Tản Đà-người viết văn xuôi Không chỉ chiếm một khối lượng lớn trong di sản văn chương, văn xuôi còn là lĩnh vực mà không ít lần Tản Đà thừa nhận đã dành nhiều “tinh tứ học lực”

Từ thời điểm Tản Đà bước vào văn đàn (1915) đến khi ông bắt đầu rơi vào một cơn khủng hoảng sáng tạo trầm trọng, cạn kiệt khả năng sáng tác và trở nên lạc lõng Tản Đà đã để lại một di sản văn xuôi phong phú bao gồm cả các tự sự nghệ thuật và các tản văn Đây cũng là bộ phận sớm tạo nên uy tín xã hội cho ông [37, tr.1-2]

Tuy không được đánh giá cao bằ ng sáng tác thơ , nhưng trong văn xuôi của Tản Đà cũng chứa đựng rất nhiều những dấu hiê ̣u biến chuyển của hai thời kì văn ho ̣c, của cá tính sáng tạo ở nhà văn này Hơn nữa việc tìm hiểu tác phẩm tự

sự của Tản Đà còn có ý nghĩa ở chỗ trước đó là một thời kỳ văn chương dân tộc thiên về thơ, về chất trữ tình; còn sau đó là một giai đoạn văn xuôi tự sự liên tục phát triển và có thành tựu

1.3 Với phương thức tự sự, bên cạnh cốt truyê ̣n , nhân vâ ̣t có vai trò quan trọng

Nhân vật chính là nơi chứa đựng nội dung, phản ánh tư tưởng, chủ đề của

tích nhân vật còn để nhận ra tài năng, đặc điểm, bút pháp nghệ thuật của nhà văn [52, tr.1]

Trên đây là những nguyên do chính để chúng tôi quyết định chọn đề tài

Nhân vật trong tác phẩm văn xuôi tự sự của Tản Đà như một tìm tòi bổ sung

cho viê ̣c nhâ ̣n diê ̣n mô ̣t cây bút đô ̣c đáo của giai đoa ̣n giao thời những năm đầu thế kỷ XX trong li ̣ch sử văn ho ̣c dân tô ̣c

2 Lịch sử vấn đề

Tản Đà là một hiện tượng văn học giao thời, là dấu nối giữa văn học trung đại và hiện đại, nên di sản của ông gợi mở nhiều hướng nghiên cứu để tìm ra không chỉ cái riêng của tác giả mà cả nét chung của một giai đoạn văn học Xin được điểm lược về tình hình nghiên cứu, phê bình về tư tưởng và văn chương của Tản Đà nói chung và về văn xuôi tự sự của ông nói riêng

Dựa vào những sưu tầm , chúng tôi có thể tạm chia những bài nghiên cứu, phê bình về sáng tác của Tản Đà theo mấy loại sau:

Loại thứ nhất là những công trình có tính chất chuyên luận nghiên cứu một

cách khái quát về sự nghiệp sáng tác của Tản Đà: Sự thai nghén một thiên tài:

Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu (Trương Tửu, 1939), Công của thi sĩ Tản Đà (Xuân

Diệu, 1939), Thân thế và sự nghiệp văn chương của thi sĩ (Nguyễn Mạnh Bổng, 1944), Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu – thân thế, sự nghiệp văn chương (Hà Như Chi, 1958), Viết về Tản Đà (Huỳnh Phan Anh, 1971), Tản Đà thơ và đời (Nhóm

trí thức Việt, 2012)…

Loại thứ hai là những bài chủ yếu đi sâu khai thác một vài phương diện

của sáng tác Tản Đà như: Những cái hay của thơ Tản Đà (Trương Tửu, 1939),

Văn Tản Đà (Nguyễn Triệu Luật, 1939), Tản Đà dịch văn (Nguyễn Xuân Huy,

1939), Tản Đà triết học (Trúc Khê Ngô Văn Triện, 1939)…

Loại thứ ba là những bài viết tập trung vào một tác phẩm cụ thể: Tựa Giấc

mộng con (Nguyễn Tiến Lãng, 1941), Nên hiểu bài thơ Thề non nước của Tản Đà như thế nào cho đúng (Triêu Dương, 1971), Bàn thêm về ý nghĩa bài thơ Thề non nước của Tản Đà (Nguyễn Văn Hạnh, 1975), Cảm nhận Muốn làm thằng Cuội (Lãng Tử Trần, 2011)…

Thứ tư là các bộ giáo trình văn học dành cho bậc Đại học: Việt Nam văn

học sử giản ước tân biên (Phạm Thế Ngũ, tập 3, 1965), Bảng lược đồ văn học Việt Nam (Thanh Lãng, 1967), Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900-1930

(Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng , 2006), Giáo trình Văn học Việt Nam ba mươi

năm đầu thế kỉ XX ( Trần Ngọc Vương (Chủ biên) - Trần Hải Yến - Phạm Xuân

Thạch , 2010)…

Ngoài ra còn có những Luận án, Luận văn nghiên cứu về Tản Đà, văn

chương của Tản Đà như, Thi pháp thơ Tản Đà, Luận án tiến sĩ Ngữ văn của Nguyễn Ái Học (Đại học sư phạm Hà Nội, 2007); Tản Đà và sự hình thành loại

hình kí giả-văn nhân chuyên nghiệp giai đoạn giao thời, Luận văn thạc sĩ chuyên

ngành Văn học của Nguyễn Thị Hồng (Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013)…

Liên quan tới hình thức văn xuôi tự sự mà chúng tôi đang tìm hiểu có

những nghiên cứu như : Năm 1918 Phạm Quỳnh viết bài Mộng hay mị (Nam

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Lại Nguyên Ân (1999), 150 thuật ngữ văn học, NXB Đại học Quốc gia Hà

Nội

[2] Phạm Tú Châu (1979), Hoàng Lê nhất thống chí: văn bản, tác giả và nhân

vật, NXB Hội nhà văn, Hà Nội

[3] Bùi Hạnh Cẩn, Việt Anh dịch (2005), Tư Mã Thiên, Sử ký, NXB Văn hóa

Thông tin, Hà Nội

[4] Phạm Văn Diêu (1961), Việt Nam văn học giảng bình, NXB Tân Việt, Sài

Gòn

[5] Xuân Diệu (1929), Công của thi sĩ Tản Đà, NXB Đời Nay, Hà Nội

[6] Tầm Dương (1964), Tản Đà khối mâu thuẫn lớn, NXB Khoa học, Hà Nội [7] Vũ Thị Đào (2010), Thế giới nhân vật trong văn xuôi Nguyễn Tuân trước

cách mạng, Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học, Đại học Quốc gia

Hà Nội

[8] Phan Cự Đệ - Trần Đình Hượu - Nguyễn Trác - Nguyễn Hoành Khung - Lê

Chí Dũng - Hà Văn Đức ( 2006), Văn học Việt Nam (1900-1945), Văn

học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900-1930, NXB Giáo dục, Hà Nội

[9] Trịnh Bá Đĩnh (biên soạn, 2003), Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm, NXB

Giáo dục, Hà Nội

[10] Trịnh Bá Đĩnh - Nguyễn Đức Mậu (biên soạn, 2003), Tản Đà về tác gia và

tác phẩm, NXB Giáo dục, Hà Nội

[11] Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (2007), Từ điển thuật ngữ

văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội

[12] Đỗ Đức Hiểu , Nguyễn Huệ Chi , Phùng Văn Tửu , Trần Hữu Tá (chủ biên,

2005), Từ điển văn học (Bộ mới), NXB Thế giới, Hà Nội

[13] Kiều Thu Hoạch (2011), Truyện Nôm lịch sử hình thành và bản chất thể

loại, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

[14] Nguyễn Ái Học (2007), Thi pháp thơ Tản Đà, Luận án tiến sĩ Ngữ văn, Đại

học Sư phạm, Hà Nội

[15] Nguyễn Thị Hồng (2013), Tản Đà và sự hình thành loại hình kí giả - văn

nhân chuyên nghiệp giai đoạn giao thời, Luận văn thạc sĩ chuyên

ngành Văn học, Đại học Quốc gia Hà Nội

[16] Nguyễn Mạnh Hùng (2001), Văn học Việt Nam (từ thế kỉ X đến thế kỉ XX),

NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

[17] Trần Đình Hượu (1995), Nhà nho và văn học Việt Nam trung cận đại, NXB

Thông tin, Hà Nội

[18] Hồ Sĩ Hiệp (chủ biên, 1997), Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu - Á Nam Trần

Tuấn Khải, tủ sách văn học trong trường, NXB Văn nghệ, TP Hồ Chí

Minh

[19] Đặng Thanh Lê (1979), Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm, NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội

[20] Lưu Trọng Lư, Bài viết về Tản Đà, Tao đàn số đặc biệt, 1939

[24] G.N Pôxpêlôp (1998), Dẫn luận nghiên cứu văn học, NXB Giáo dục, Hà

Nội

[25] Vũ Tiến Quỳnh (tuyển chọn) (1994), Phê bình bình luận văn học, Tản Đà

NXB Văn nghệ, TP Hồ Chí Minh

[26] B.L Riftin (2012), “Tính chất ký hiê ̣u của chân dung nhân vật bằng ngôn từ

trong văn học cổ điển Trung Quốc”, Nghiên cứu Văn học, số 11, tr.41-

65

[27] Trần Đình Sử (2002), Thi pháp Truyện Kiều, NXB Giáo dục, Hà Nội

[28] Trần Đình Sử (2005), Thi pháp văn học trung đại Việt Nam, NXB Đại học

Quốc gia Hà Nội

[29] Trần Đình Sử (chủ biên, 2004), Tự sự học, một số vấn đề lí luận và lịch sử,

phần 1, NXB Đại học sư phạm, Hà Nội

[30] Trần Đình Sử (2004), Tự sự học, NXB Đại học sư phạm, Hà Nội

[31] Trần Đình Sử (2000), Lý luận và phê bình văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội [32] Doãn Quốc Sỹ (1969), Khảo luận về Tản Đà, NXB Nam Sơn, Sài Gòn [33] Hoài Thanh - Hoài Chân (1998), Thi nhân Việt Nam, NXB Văn học, Hà

Nội

[34] Trần Thị Băng Thanh (giới thiệu và chỉnh lí) (2001), Truyền kì mạn lục,

NXB Văn học, Hà Nội

[35] Lê Thanh (2002), Nghiên cứu và phê bình văn học, NXB Hội nhà văn và

Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội

[36] Phạm Xuân Thạch tuyển chọn và biên soạn (2000), Thơ Tản Đà những lời

bình, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

[37] Phạm Xuân Thạch (2004), Quá trình cách tân và những giới hạn trong sự

nghiệp sáng tác văn xuôi của Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu Truy cập tại https://sites.google.com/site/thachpx/v%C4%83nxu%C3%B4it%E1% BA%A3n%C4%91%C3%A0

[38] Nguyễn Ngọc Thiện (biên soạn, 1997), Tuyển tập phê bình, nghiên cứu văn

học Việt Nam (1900-1945), NXB Văn học, Hà Nội

[39] Trần Nho Thìn (2007), Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa,

NXB Giáo dục, Hà Nội

[40] Trần Nho Thìn (2012), Thi pháp truyện ngắn trung đại Việt Nam

[41] Nguyễn Đức Vân - Kiều Thu Hoạc (dịch, chú thích) Trần Nghĩa (giới thiệu,

2012) Hoàng Lê nhất thống chí, NXB Văn học, Hà Nội

[42] Trần Ngọc Vương (tuyển chọn và giới thiệu, 2007) Trần Đình Hượu Tuyển

tập (tập 2), NXB Giáo dục, Hà Nội

[43] Trần Ngọc Vương (chủ biên) - Trần Hải Yến - Phạm Xuân Thạch (2010),

Giáo trình Văn học Việt Nam ba mươi năm đầu thế kỉ XX, NXB Đại

học Quốc gia Hà Nội

[44] Trần Ngọc Vương (1995), Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam, NXB Giáo

dục, Hà Nội

[45] Trần Ngọc Vương (1999), Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung,

NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

[48] Nguyễn Khắc Xương (2002), Tản Đà toàn tập (5 tập), NXB Văn học, Hà

Nô ̣i

[49] Nguyễn Khắc Xương (1995), Tản Đà một đời văn, NXB Văn hóa Thông

tin, Hà Nội

[50] Nguyễn Khắc Xương (1989), Giai thoại Tản Đà, NXB Văn học, Hà Nội [51] Nhiều tác giả (1997), Lý luận văn học, NXB Giáo dục, Hà Nội

[52] https://baigiang.violet.vn/present/same/entry_id/7503122