Tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN --- PHẠM THỊ THU PHƯƠNG TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CON NGƯỜI TRONG THƠ CA VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XIX LUẬ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ THU PHƯƠNG

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CON NGƯỜI

TRONG THƠ CA VIỆT NAM

TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XIX

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Triết học

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ THU PHƯƠNG

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CON NGƯỜI

TRONG THƠ CA VIỆT NAM

TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XIX

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành : Triết học

Người hướng dẫn khoa học:

TS Vi Thái Lang

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận văn 7

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn Error! Bookmark not defined

8 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM THƠ CA VIỆT

NAM TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XIX Error! Bookmark not defined

1.1 Điều kiện, tiền đề cho sự ra đời tư tưởng triết học về con người trong

thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX Error! Bookmark not defined

1.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined 1.1.2 Điều kiện chính trị Error! Bookmark not defined 1.1.3 Tiền đề văn hóa - tư tưởng Error! Bookmark not defined

1.2 Đặc điểm thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX Error! Bookmark not defined

1.2.1 Một số quan niệm về “thơ” và “thơ ca” Error! Bookmark not

defined

1.2.2 Sự phát triển của thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế

kỷ XIX Error! Bookmark not defined

Chương 2 NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌCVỀ CON NGƯỜI TRONG THƠ CA VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XVI ĐẾN ĐẦU THẾ

KỶ XIX Error! Bookmark not defined 2.1 Tư tưởng về sự sinh thành và bản tính con người Error! Bookmark not defined

2.1.1 Về sự sinh thành con người Error! Bookmark not defined 2.1.2 Về bản tính con người Error! Bookmark not defined

2.2 Tư tưởng về mối quan hệ giữa con người và thế giới Error! Bookmark not defined

2.3 Tư tưởng về đối nhân xử thế Error! Bookmark not defined

2.3.1 Tư tưởng về mối quan hệ giữa con người với con người Error!

Bookmark not defined

2.3.2 Tư tưởng nhân nghĩa Error! Bookmark not defined 2.3.3 Tư tưởng vô sự Error! Bookmark not defined

2.4 Một số giá trị của tư tưởng triết học về con người trong thơ ca ViệtNam

từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX Error! Bookmark not defined

2.4.1 Những giá trị tích cực của tư tưởng triết học về con người trong thơ

ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX Error! Bookmark not

defined

2.4.2 Những hạn chế của tư tưởng triết học về con người trong thơ ca

Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX Error! Bookmark not

defined

2.4.3 Một số khuyến nghị nhằm phát huy những giá trị tích cực và khắc phục những mặt tiêu cực của tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX đối với quá trình xây dựng con

người mới Việt Nam Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Con người là vấn đề trung tâm của mọi nghiên cứu khoa học Qua nghiên cứu, các nhà khoa học đã phát hiện ra rất nhiều điều lý thú về con người Trong quá khứ, hiện tại và mãi mãi về sau, con người vẫn là một đề tài phong phú, hấp dẫn cho mọi lĩnh vực nghiên cứu, nhất là triết học và các khoa học nhân văn

Trung Quốc và Ấn Độ được coi là cái nôi của văn minh nhân loại Đồng thời, đây cũng là trung tâm ra đời những tư tưởng triết học về con người Trong quá trình nghiên cứu, các nhà tư tưởng có nghiên cứu về thế giới tự nhiên, nghiên cứu về quỷ thần.v.v nhưng cũng chỉ nhằm mục đích lý giải cuộc sống và số phận con người trong thế giới này với tất cả những hạnh phúc, đau khổ, niềm tin, khát vọng của chính con người Việt Nam là quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều từ hai nền văn minh Trung Quốc và Ấn Độ, do đó, cũng đã kế thừa được khá nhiều thành tựu trong lĩnh vực văn hóa, tư tưởng Trước đây, Việt Nam có truyền thống văn, sử, triết bất phân Triết học ở Việt Nam chưa giữ vai trò là một môn khoa học độc lập Các tư tưởng, các học thuyết triết học chủ yếu ẩn chứa bên trong các tác phẩm văn học, sử học.Vì vậy, việc tìm hiểu vấn đề quan niệm triết học về con người trong thơ

ca là một trong những góc độ nghiên cứu nhằm làm nổi bật lên tư tưởng của các bậc tiền bối, giúp thiết lập được chiếc cầu nối giữa người xưa và người sau

Quan niệm về con người trong thơ ca, tuy không đồng nhất với con người trong triết học nhưng lại có những ảnh hưởng nhất định Con người trong thơ ca là hình tượng nghệ thuật về con người, nó khác với con người theo quan niệm của triết học Thế nhưng, xét trong tính tổng thể, cả triết học

và văn học đều là những hình thái ý thức xã hội nên không thể không có

2

những nguồn gốc tương đồng Vì thế, những quan niệm về con người trong thơ ca Việt Nam luôn chịu sự quy định của các quan niệm chính trị, xã hội và

tư tưởng triết học đương đại

Trong quá trình hội nhập ngày càng sâu, rộng với quốc tế, vấn đề văn hóa, lối sống của con người Việt Nam đang bị tác động, lay chuyển nhanh chóng cả về những mặt tích cực và những yếu tố tiêu cực Những giá trị nhân văn truyền thống hàng ngàn năm của con người Việt Nam đang có nguy cơ bị biến dạng, bị mai một theo năm tháng Một số giá trị thực dụng, chạy theo lối sống thiên về vật chất tầm thường đang được hình thành;.v.v Vì lẽ đó, những giá trị về đạo đức làm người, đạo lý Thánh hiền;.v.v cần được tìm hiểu, khơi dậy để đánh thức và đưa con người trở lại với “con người” nhân văn phương Đông và đặc thù Việt Nam

Từ trước đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề con người ở các mức độ khác nhau Tuy nhiên, vấn đề quan niệm về con người trong thơ

ca được xem xét dựa trên cơ sở tư duy triết học vẫn còn khá mới mẻ và chưa

được tập hợp quy mô, hoàn chỉnh Vì vậy, tôi chọn đề tài “Tư tưởng triết học

về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX” làm

đề tài nghiên cứu nhằm đạt được những kết quả mới có ý nghĩa

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề

Con người luôn là đề tài hấp dẫn đối với mọi khoa học Vấn đề quan niệm

về con người ngày càng thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới Theo thời gian, số lượng các công trình nghiên cứu ngày càng tăng lên Giá trị ẩn chứa trong các quan niệm về con người vì thế cũng ngày càng được khám phá dưới nhiều góc độ Điều này tạo cơ hội cho những người đi sau có một nền tảng kiến thức vững chắc để kế thừa Song, nó cũng đặt ra thách thức

là phải làm sao để không dẫm lên lối mòn khoa học của người đi trước

Xung quanh vấn đề quan niệm về con người, đã có nhiều công trình

3

khoa học trong nước và cả nước ngoài nghiên cứu.Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả chỉ chọn những công trình gần với đề tài nghiên cứu để phân tích, xem xét và kế thừa

- Trong cuốn“Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt Nam”của Trần Đình Sử ở phần “Sự vận động và phát triển của con người trong thơ Việt

Nam trung đại”, ông cho rằng, qua các giai đoạn văn học, dưới ảnh hưởng của

tư tưởng chính thống và hoàn cảnh lịch sử xã hội mà con người trong thơ trung đại cũng có sự thay đổi Từ con người sử thi trong thơ Trần Quang Khải, Phạm Ngũ Lão, Đặng Dung;.v.v với tình cảm yêu nước có sức lay động mãnh liệt đến con người khí tiết biết giữ mình trong sạch, biết ứng xử trước thời thế dưới sự chỉ dạy của Nho giáo Bước sang giai đoạn từ thế kỷ

XV đến thế kỷ XVII cùng với sự ra đời của thơ chữ Nôm, con người trong thơ cũng mở rộng về giá trị riêng tư, trần tục, ít quan phương hơn so với giai đoạn trước Trong khi đó, theo bước đi của lịch sử, cùng với sự suy thoái của xã hội phong kiến, sự trỗi dậy của ý thức cá nhân nên con người trong thơ giai đoạn

từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX lại nghiêng về những khát khao trần tục

- Trong cuốn “Về con người cá nhân trong văn học cổ Việt Nam” của

nhóm nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn, Trần Đình Sử, Huyền Giang, Trần Ngọc

Vương, Trần Nho Thìn, Đoàn Thị Thu Vân, qua chương “Sáng tác thơ ca thời

cổ và sự thể hiện cái tôi tác giả”, các nhà nghiên cứu đã phân tích một cách

cụ thể những vẻ đẹp của tâm hồn con người trong mối tương quan với thiên nhiên, xem thiên nhiên như thước đo nhân cách của nhà Nho Đồng thời trong công trình này, nhóm nghiên cứu cũng đề cập một cách khái quát về con người cá nhân trong thơ, biểu hiện những vẻ đẹp về nhân cách

- Giáo sư Lê Trí Viễn trong công trình “Đặc trưng văn học trung đại

Việt Nam” có giới thuyết về khả năng nhận thức trước tự nhiên của con người

trung đại Tác giả vạch ra ba dạng cảm thức: con người thấy mình trong tự

4

nhiên, thấy trong con người mình có cả vũ trụ, nhìn sự vật trong thế giới để thấy một ngụ ý hay một lời giáo huấn Tiếp đến, tác giả đi vào giới thiệu cảm thức về thời gian và không gian của con người thời trung đại, từ đó đi đến khẳng định thế giới và con người là một

- “Con người nhân văn trong thơ ca sơ kì trung đại” của Đoàn Thị Thu

Vân là công trình trực tiếp đề cập đến vấn đề con người nhân văn trong thơ Nguyễn Trãi Để không lặp lại những điều mà các nhà nghiên cứu đã nhận định về con người siêu việt ấy, tác giả chỉ xoáy sâu vào khía cạnh một con người biết tìm niềm vui sống, thể hiện trong cách sống giản dị mà tự do phóng khoáng, gần gũi với thiên nhiên vạn vật và con người lao động

- Luận văn thạc sĩ “Văn học thế kỷ XVI - nửa đầu thế kỷ XVIII trong tiến

trình văn học trung đại Việt Nam”(2004) của tác giả Nguyễn Thanh Hoài

cũng đã có những luận bàn về vấn đề con người trong phần “Nội dung văn

chương nhà Nho ẩn dật thế kỷ XVI - nửa đầu thế kỷ XVIII” Nhờ sự xuất hiện

của các nhà Nho ẩn dật này mà văn học Việt Nam đã có những bước phát triển mới về mặt nội dung, đặc biệt là những nội dung xoay quanh con người, góp phần làm phong phú hơn cho hệ tư tưởng Việt Nam thời kỳ trung đại

- Trong cuốn luận văn tốt nghiệp “Vấn đề con người trong triết học

Trung Hoa cổ đại” (2009) của tác giả Mai Thị Cẩm Nhung đã trình bày một

cách hệ thống các quan điểm của Nho gia, Đạo gia và Pháp gia về vấn đề con người Hệ thống quan điểm này đã giúp tôi có thêm được cơ sở lý luận để xây dựng nên các luận điểm về con người phương Đông nói chung và con ngườiởViệt Nam nói riêng

- Luận văn thạc sĩ “Con người nhân văn trong tiến trình văn học trung

đại qua thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm và Nguyễn Du” (2010)của tác

giả Nguyễn Thị Huyền Thương đã có những khám phá khá mới mẻ về vấn đề con người trong thơ ca Việt Nam thời kỳ trung đại Luận vănđã trình bày một

5

cách có hệ thống những khía cạnh về con người nhân văn được thể hiện qua

tư tưởng của ba nhà thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm và Nguyễn Du Qua đó, người đọc có được hình dung về quá trình vận động, phát triển của con người qua các chặng đường của văn học trung đại

- Nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về sự phát triển con người, lấy đó làm cơ sở lý luận, phương pháp luận cho nghiên cứu về sự nghiệp giải phóng, xây dựng và phát triển toàn diện con

người Việt Nam Đó là các công trình: “Tư tưởng về sự giải phóng con người

trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” của Trần Hữu Tiến, trích trong “Sống mãi với Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

(1998), “Quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người và sự nghiệp

giải phóng con người”, của Bùi Bá Linh, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

(2003);.v.v

- Cũng có một số người đi vào nghiên cứu các khía cạnh xã hội khác nhau về con người như về chính sách y tế, giáo dục, chính sách xóa đói, giảm nghèo.v.v từ đó đề ra những giải pháp cụ thể nhằm phục vụ các yêu cầu về

phát triển con người mới Có thể kể ra các công trình như: “Về phát triển toàn

diện con người thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa” của Phạm Minh Hạc,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội (2001); “Tính tương thích giữa phát triển

giáo dục và phát triển kinh tế trong phát triển con người ở Việt Nam” của

Đặng Quốc Bảo, trong tạp chí Nghiên cứu con người, số 2, (2002); “Nhà

nước và sự phát triển con người trong quá trình đổi mới ở Việt Nam” của Bùi

Tất Thắng trong tạp chí Nghiên cứu con người, số 2, (2002);.v.v

- Vấn đề phát triển con người và xác định nội hàm của khái niệm “phát triển con người” được UNDP (United Nations Development Programme) đưa

ra vào năm 1990 trong “Báo cáo phát triển con người” (Human Development Report - HDR) Hàng năm “Báo cáo phát triển con người” của UNDP được

6

xuất bảnđể đánh giá những thành tựu và hạn chế của các quốc gia về phát triển con người, nghiên cứu những cơ hội và thách thức cũng như trao đổi những kinh nghiệm về phát triển con người trên phạm vi thế giới vì sự tiến bộ

và văn minh của nhân loại Đây là tài liệu hữu ích phục vụ cho quá trình tác giả của luận văn này nghiên cứu về định hướng phát triển con người sao cho phù hợp với những yêu cầu của thời đại

Cùng với sự phát triển của lịch sử nhân loại, các trào lưu triết học, các tôn giáo ra đời Các nhà tư tưởng, các triết gia, các tôn giáo lớn như Nho giáo, Phật giáo, Thiên Chúa giáo;v.v đều đem con người ra để luận giải theo những quan niệm riêng của mình

Nhìn chung, các công trình đều khẳng định nghiên cứu vấn đề con người mang nhiều ý nghĩa quan trọng Vấn đề con người trong triết học và quan niệm về con người trong thơ ca trung đại Việt Nam đã được các nhà nghiên cứu đề cập trên nhiều bình diện khác nhau Nhưng để đánh giá đúng đắn, sâu sắc vấn đề vẫn cần có những chuyên đề đi sâu vào các tác phẩm với những nội dung cụ thể

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Lý giải những tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam giai đoạn từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX

Hệ thống hóa và phân tích một số nội dung cơ bản của tư tưởng triết học

về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX

Trên cơ sở đó, chỉ ra một số giá trị của tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX đối với việc xây

dựng con người Việt Nam hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Phân tích những điều kiện, tiền đề ra đời tư tưởng triết học về con người

7

trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX

Đi sâu lý giải một số nội dung của tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX

Chỉ ra ý nghĩa của tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam

từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX đối với việc xây dựng và phát triển con người Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX qua một số tác phẩm, tác giả tiêu biểu

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung làm sáng tỏ tư tưởngtriết học về con người trong phạm

vi thơ ca Việt Nam từ thế kỉ XVI đến đầu thế kỷ XIX qua một số tác phẩm, tác giả tiêu biểu

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Tìm hiểu vấn đề quan niệm triết học về con người trong thơ ca Việt Nam

từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XIX, cơ sở lý luận mà tôi viện đến là chủ nghĩa Mác - Lênin; những quan niệm, đường lối của Đảng và các tư tưởng truyền thống của dân tộc Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng đồng bộ nhiều phương pháp khoa học khác nhau như phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, logic - lịch sử, so sánh, điều tra;.v.v

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn đã phân tích khá sâu những điều kiện, tiền đề cho sự xuất hiện

tư tưởng triết học về con người trong thơ ca Việt Nam từ thế kỷ XVI đến đầu