Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và ý nghĩa trong đổi mới căn bản toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THU HÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀ Ý NGHĨA TRONG ĐỔI MỚI CĂN BẢN TOÀN DIỆN GIÁO DỤC VIỆT NAM HIỆN NAY

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM THU HÀ

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀ

Ý NGHĨA TRONG ĐỔI MỚI CĂN BẢN TOÀN DIỆN

GIÁO DỤC VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH CHÍNH TRỊ HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM THU HÀ

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC VÀ

Ý NGHĨA TRONG ĐỔI MỚI CĂN BẢN TOÀN DIỆN

GIÁO DỤC VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Hồ Chí Minh học

MÃ SỐ: 60.31.02.04

Người hướng dẫn khoa học: TS TỐNG ĐỨC THẢO

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 3

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn 6

3.1 Mục đích nghiên cứu 6

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 6

5.1 Cơ sở lý luận 6

5.2 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Những đóng góp của đề tài 7

7 Ý nghĩa của luận văn 7

7.1 Ý nghĩa lý luận 7

7.2 Ý nghĩa thực tiễn 7

8 Kết cấu của luận văn 7

Chương 1: MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG HỒ

CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC Error! Bookmark not defined

1.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về mục tiêu và vai trò của nền giáo dục mới

Error! Bookmark not defined

1.1.1 Mục tiêu của giáo dục Error! Bookmark not defined 1.1.2 Vai trò của giáo dục Error! Bookmark not defined

1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về tính chất của nền giáo dục mới Error!

Bookmark not defined

1.2.1 Xây dựng nền giáo dục mang tính nhân dânError! Bookmark not

defined

1.2.2 Xây dựng nền giáo dục mang tính dân tộcError! Bookmark not

defined

1.2.3 Xây dựng nền giáo dục mang tính khoa họcError! Bookmark not

defined

1.3 Tư tưởng Hồ Chí Minh về nội dung, phương pháp giáo dục và phát

triển đội ngũ giáo viên Error! Bookmark not defined

1.3.1 Nội dung giáo dục toàn diện Error! Bookmark not defined 1.3.2 Phương pháp giáo dục toàn diện Error! Bookmark not defined 1.3.3 Phát triển đội ngũ giáo viên Error! Bookmark not defined Tiểu kết Chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: Ý NGHĨA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC ĐỐI VỚI ĐỔI MỚI CĂN BẢN TOÀN DIỆN GIÁO DỤC VIỆT NAM HIỆN NAY Error! Bookmark not defined

2.1 Yêu cầu của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay

Error! Bookmark not defined

2.1.1 Nguyên nhân đổi mới Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nội dung đổi mới giáo dục Error! Bookmark not defined

2.2 Ý nghĩa lý luận của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đối với đổi mới

căn bản, toàn diện giáo dục Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là cơ sở lý luận quan trọng để

đổi mới giáo dục thành công Error! Bookmark not defined

2.2.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục tạo cơ sở xây dựng triết lý giáo dục Hồ Chí Minh nói riêng và triết lý giáo dục Việt Nam thời đại Hồ Chí

Minh nói chung Error! Bookmark not defined

2.3 Ý nghĩa thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đối với đổi

mới căn bản, toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nayError! Bookmark not

defined

2.3.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đã chỉ đạo nhân dân ta xây

dựng thành công nền giáo dục mới Error! Bookmark not defined

2.3.2 Nâng cao nhận thức về mục tiêu và vai trò của giáo dục đối với sự

phát triển đất nước theo hướng bền vữngError! Bookmark not defined

2.3.3 Đổi mới nội dung chương trình, phương pháp giáo dục nhằm phát

triển toàn diện con người Error! Bookmark not defined

2.3.4 Nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục

nhằm đáp ứng quá trình đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết Chương 2 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những đánh giá cả tổ chức UNESCO khi tôn vinh Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà văn hóa kiệt xuất, có một khía cạnh rất đáng quan tâm đó là sự đóng góp quan trọng trong lĩnh vực giáo dục Hồ Chí Minh là số ít trong các lãnh tụ trên thế giới quan tâm đến giáo dục từ khi bắt đầu bước chân vào con đường hoạt động cách mạng, thể hiện một cách nhất quán, xuyên suốt đến tận cuối đời Di sản Hồ Chí Minh về giáo dục, góp phần đưa sự nghiệp cách mạng, kháng chiến và bước đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc đến thắng lợi, và đang tiếp tục soi sáng

sự nghiệp đổi mới giáo dục của chúng ta ngày nay

Trong những năm qua, Đảng ta đã nêu ra một loạt quan điểm về giáo dục, phù hợp với yêu cầu và đường lối đổi mới kinh tế xã hội của Đảng Đại hội lần thứ VII của Đảng khẳng định: “Khoa học và công nghệ cùng với giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu để phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao trình độ quản lý của nhà nước và năng lực lãnh đạo của Đảng” [12, tr.187] Sau đó Đảng ta đã xây dựng sứ mạng của giáo dục là “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” Về đầu tư, Đảng coi “đầu tư cho giáo dục là loại đầu tư cơ bản, đầu tư cho phát triển,

2

tạo động lực và đòn bẩy thúc đẩy toàn bộ nền kinh tế - xã hội” [13, tr.380] Nhưng nhìn lại, những quan điểm đúng đắn đó chưa được cụ thể hóa và quán triệt đầy đủ trong hành động Vì vậy giáo dục chưa thực sự có chuyển biến: chất lượng giáo dục kém, công tác quản lý giáo dục còn nhiều bất cập, cơ chế, chính sách cho giáo dục còn chậm đổi mới Tình trạng yếu kém, lạc hậu về giáo dục đang là nỗi bức xúc của xã hội và là nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự yếu kém, lạc hậu trong phát triển kinh tế nói chung do chưa đáp ứng được yêu cầu tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao để tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đặc biệt đặt giáo dục trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, giữa một thế giới đầy biến động, nhiều cơ hội và thách thức, dân tộc Việt Nam đang đối mặt với những yêu cầu gay gắt về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, quốc phòng, an ninh Vì vậy sứ mạng và mục tiêu của giáo dục Việt Nam trong 10, 15 năm tới là gì? Tất nhiên phải tiếp thu, kế thừa những giá trị đã có nhưng vẫn rất cần nghiên cứu, bổ sung để có một xác định cụ thể, đầy đủ, phù hợp với hoàn cảnh mới, yêu cầu mới

Xuất phát từ tình hình trên, ngày 04 tháng 11 năm 2013, Nghị quyết số

29-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới

căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế được ban hành Nghị quyết đã nêu ra thành tựu cũng như hạn chế và nguyên

nhân của việc thực hiện nghị quyết Trung ương II khóa VIII và các chủ trương của Đảng, Nhà nước về định hướng chiến lược phát triển giáo dục - đào tạo trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa Từ đó đưa ra quan điểm chỉ đạo định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện đảm bảo thực hiện; đổi mới từ sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đến hoạt động quản trị của các cơ sở giáo dục, đào tạo và việc tham gia của gia đình, cộng đồng,

xã hội và bản thân người học; đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học” Với mục tiêu tổng quát là: “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo

3

dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân, yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; đảm bảo các điều kiện nâng cao chất lượng, chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực”

Công cuộc đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục không thể thành công nếu thiếu nghiên cứu thấu đáo và có hệ thống cả về cơ sở lý luận khoa học và cơ sở thực tiễn, thiếu sự chỉ đạo nhất quán Cơ sở lý luận đúng đắn sẽ định hướng cho hoạt động giáo dục tránh khỏi tình trạng mò mẫm, tự phát Cơ sở lý luận càng đúng đắn, phù hợp thì càng có ý nghĩa to lớn làm cơ sở khoa học để xác định đường lối, chiến lược giáo dục cũng như các nội dung cụ thể, càng định hướng cho hoạt động giáo dục một cách đúng đắn và hiệu quả Theo tôi, Nghị quyết số 29-NQ/TW cơ bản là

sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong tình hình mới Bởi vậy, trong lúc Đảng, Nhà nước ta, nhân dân ta đang nỗ lực thực hiện Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, thì việc trở lại với những luận điểm cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là việc làm không chỉ có ý nghĩa trong việc hưởng ứng phong trào “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” mà còn có ý nghĩa tạo cơ sở lý luận cho công cuộc đổi mới giáo dục Việt Nam hiện nay Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục nói riêng luôn là cơ sở lý luận vững chắc để Đảng, Nhà nước ta, nhân dân ta tiến hành hiện thực hóa những mục tiêu cách mạng nước nhà Đổi mới toàn diện, căn bản giáo dục nước ta hiện nay, việc bám sát, vận dụng sáng tạo những tư tưởng cốt lõi về giáo dục của Người là một nguyên tắc Với những lý do

trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và ý nghĩa

4

trong đổi mới căn bản toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay” làm luận văn

Thạc sỹ chuyên ngành Chính trị học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Để thấy được ý nghĩa của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong công cuộc đổi mới căn bản toàn diện giáo dục Việt Nam thì trước hết ta cần tìm hiểu những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là một bộ phận quan trọng trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh,

có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này dưới nhiều góc độ khác nhau Bởi vậy, các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài có thể phân loại như sau:

- Các công trình nghiên cứu toàn diện về tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

Người khởi đầu cho việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục phải

kể đến GS Nguyễn Lân với cuốn sách “Hồ Chủ tịch - Nhà giáo dục vĩ đại” Tác

phẩm nghiên cứu những luận điểm lớn, ý kiến lớn của Hồ Chí Minh về giáo dục trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam

Sau này có một số cuốn sách như: “Hồ Chí Minh với ngành giáo dục” của Nguyễn Vũ (tuyển chọn), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục” của Lê Văn Yên (chủ biên), “Hồ Chí Minh với công tác giáo dục trong nhà trường” của Nhà xuất

bản Lao động… Các cuốn sách này trích dẫn các bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh

về giáo dục và tập hợp các bài nghiên cứu khá sâu sắc về tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục: nguồn gốc hình thành, mục đích, nội dung, phương pháp giáo dục của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, giáo dục thanh niên, bồi dưỡng chăm lo thế hệ cách mạng cho đời sau

Gần đây có một số công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

và sự vận dụng vào phát triển giáo dục - đào tạo như: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về

giáo dục và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới”

của TS Nguyễn Văn Chung Cuốn sách phân tích toàn diện về tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục với cách tiếp cận khá mới mẻ Tác giả trình bày từ nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển, nội dung cơ bản và sự vận dụng, phát triển tư

tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong tình hình mới Còn có cuốn “Tư tưởng Hồ

5

Chí Minh vể giáo dục và vận dụng vào đào tạo đại học hiện nay” của TS Hoàng

Anh (chủ biên) Nội dung cuốn sách trình bày nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục theo từng thời kỳ gắn với cuộc đời hoạt động cách mạng của Người cũng như đất nước Cuốn sách phân tích tương đối toàn diện, có hệ thống nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục và nêu bật tầm quan trọng của việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục vào nâng cao chất lượng đào tạo đại học hiện nay Từ việc phân tích một số vấn đề trong công tác đào tạo đại học hiện nay như chất lượng sinh viên, đội ngũ giảng viên, nội dung, chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy, các tác giả đã đề xuất một số giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục vào nâng cao chất lượng đào tạo đại học hiện nay

- Các công trình nghiên cứu chuyên khảo về nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

Bên cạnh những công trình nghiên cứu toàn diện về tư tưởng Hồ Chí Minh

về giáo dục thì còn có những cuốn sách đi sâu vào nghiên cứu chuyên sâu về một

vấn đề trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục như: Cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh

về người thầy và việc xây dựng đội ngũ giảng viên đại học hiện nay” của TS Ngô

Văn Hà đã trình bày vai trò của người thầy giáo với giáo dục, yêu cầu về phẩm chất đạo đức và năng lực đối giáo viên trong tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục từ đó có những vận dụng vào việc xây dựng đội ngũ giảng biên đại học hiện nay

Cuốn sách “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên” của TS Đoàn

Nam Đàn trình bày những vấn đề về nguồn gốc, quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, việc vận dụng tư tưởng giáo dục thanh niên của Người trong điều kiện hiện nay và những biện pháp nhằm phát triển toàn diện, phát huy năng lực của thanh niên phục vụ hiệu quả sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Ngoài ra còn có Báo cáo tổng hợp đề tài “Cơ sở triết học của tư tưởng Hồ

Chí Minh về giáo dục” của GS.VS Phạm Minh Hạc Báo cáo đã trình bày sâu sắc

nội dung và cơ sở triết học của hai vấn đề mang tính cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí

6

Minh về giáo dục là: học để phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân và luận điểm “ai cũng được học hành”

Gần đây, khi giáo dục Việt Nam đứng trước nhiều thách thức mới, khái niệm

“triết lý giáo dục” được đưa ra nghiên cứu, đánh giá, tranh luận rất nhiều Và một lần nữa, chúng ta lại quay trở về với tư tưởng Hồ Chí Minh trong đó có “triết lý giáo dục Hồ Chí Minh” Đây là một vấn đề mới nên chỉ có một số bài viết đi vào

tìm hiểu triết lý giáo dục Hồ Chí Minh như: “Triết lý giáo dục Hồ Chí Minh” của Phạm Minh Hạc trong cuốn “Triết lý giáo dục thế giới và Việt Nam”, “Đôi nét về

triết lý giáo dục của Bác” của Nguyễn Thị Hài (Viện Khoa học giáo dục Việt Nam),

“Mấy nét về triết lý giáo dục trong tư tưởng Hồ Chí Minh” của GS Phạm Xuân Nam, “Từ một số ý kiến của Hồ Chí Minh về giáo dục, từ triết lý giáo dục của thời

đại, suy nghĩ về giáo dục Việt Nam hiện nay” của PGS Lê Khánh Bằng, “Triết lý giáo dục Hồ Chí Minh” của GS Song Thành Các bài viết này nhìn chung đã bước

đầu nghiên cứu mang tính chất khái lược, định hướng và đề xuất nghiên cứu về nội dung của triết lý giáo dục Hồ Chí Minh

Như vậy cho đến nay có khá nhiều công trình nghiên cứu về toàn diện cũng như chuyên khảo nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục tuy nhiên theo tinh thần của Nghị quyết số 29-NQ/TW của Hội nghị lần thứ 8 thì chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề giá trị cốt lõi, ý nghĩa của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục để công cuộc đổi mới căn bản toàn diện giáo dục có thể vận dụng và phát triển Bản luận văn này hy vọng góp một phần nhỏ bé vào việc tạo cơ sở lý luận định hướng xây dựng triết lý giáo dục Việt Nam trong thời đại mới

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ những giá trị cốt lõi trong tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh và ý nghĩa trong công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ sau:

- Làm rõ những nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục