Trong đó, văn học Việt Nam đương đại đã làm một công việc hết sức có ý nghĩa, đó là việc ghi nhận những đóng góp lớn, nhỏ của các nhà văn thuộc dòng văn học di dân hải ngoại hiện đang si
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ HỒNG VÂN
NỖI CÔ ĐƠN CỦA CON NGƯỜI ĐƯƠNG ĐẠI TRONG VĂN CHƯƠNG PHAN VIỆT QUA HAI TÁC PHẨM
“TIẾNG NGƯỜI” VÀ “MỘT MÌNH Ở CHÂU ÂU”
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Hà Nội - 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ HỒNG VÂN
NỖI CÔ ĐƠN CỦA CON NGƯỜI ĐƯƠNG ĐẠI TRONG VĂN CHƯƠNG PHAN VIỆT QUA HAI TÁC PHẨM
“TIẾNG NGƯỜI” VÀ “MỘT MÌNH Ở CHÂU ÂU”
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 01 21
Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Xuân Thạch
Hà Nội - 2014
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan: đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và chưa
hề được công bố trên bất cứ phương tiện thông tin đại chúng nào
Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi sử dụng các tư liệu tham khảo nhằm tăng cường tính thuyết phục cho lập luận của đề tài Những tư liệu này đều được trích dẫn nguồn gốc một cách rõ ràng
Tôi xin cam đoan những điều trên đây là sự thật và xin hoàn toàn chịu trách nhiệm nếu có vấn đề gì xảy ra
Học viên Nguyễn Thị Hồng Vân
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu cũng như hoàn thành luận văn này tôi đã nhận được nhiều sự quan tâm, giúp đỡ và động viên của các thầy cô giáo cùng bạn bè, đồng nghiệp và những người thân trong gia đình
Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến các thầy các cô trong khoa Văn học trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – những người đã giảng dạy và truyền đạt cho tôi những kiến thức, kinh nghiệm quý báu trong thời gian tôi học tập ở đây Đặc biệt, tôi muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo - Tiến sĩ Phạm Xuân Thạch - người đã trực tiếp hướng dẫn, dìu dắt, giúp đỡ tôi từ ngày đầu học tập cho đến khi tôi hoàn thành luận văn này, đồng thời tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi hoàn thành luận văn với một tinh thần khoa học, nghiêm túc, một thái độ thân tình và tôn trọng
Cuối cùng, tôi muốn dành lời cảm ơn thân thương nhất đến những người thân yêu trong gia đình, những người bạn luôn bên cạnh ủng hộ động viên kịp thời, những người đồng nghiệp nhiệt tình, giúp sức cho tôi trong suốt thời gian tôi học tập và nghiên cứu
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 20 tháng 10 năm 2014
Nguyễn Thị Hồng Vân
Trang 5MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5
3 Đối tượng,phạm vi và mục đích nghiên cứu 9
4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: PHAN VIỆT TRONG ĐỜI SỐNG VĂN CHƯƠNG ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not defined 1.1 Nỗi cô đơn với tư cách một chủ đề trong văn học Việt Nam Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm cô đơn Error! Bookmark not defined 1.1.2 Chủ để cô đơn trong văn học Việt Nam đương đại Error!
Bookmark not defined
1.2 Sự thay đổi của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 (giai đoạn đương đại)
Error! Bookmark not defined
1.3 Phan Việt với đời sống văn chương Việt Nam đương đại Error! Bookmark not defined
1.3.1 Vài nét về cuộc đời và sự nghiệp Error! Bookmark not defined 1.3.2 Quan niệm văn chương Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết: Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: CÁI CÔ ĐƠN VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TÁC
PHẨM “TIẾNG NGƯỜI” VÀ “MỘT MÌNH Ở CHÂU ÂU” Error!
Bookmark not defined
2.1 Những biểu hiện của cái cô đơn Error! Bookmark not defined 2.2 Cội rễ cái cô đơn của con người Error! Bookmark not defined
Trang 62.2.1 Cô đơn căn nguyên từ những điều phi lýError! Bookmark not
2.3.1 Cô đơn - một phương thức tìm lại niềm tin bị đổ vỡ Error!
Bookmark not defined
2.3.2 Cô đơn - cuộc hành trình tìm kiếm bản thểError! Bookmark not
defined
Tiểu kết: Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN CON NGƯỜI CÔ ĐƠN
TRONG “TIẾNG NGƯỜI” VÀ “MỘT MÌNH Ở CHÂU ÂU” Error!
Bookmark not defined
3.1 Phương thức xây dựng nhân vật Error! Bookmark not defined
3.1.1 Miêu tả ngoại hình nhằm biểu đạt tính cách nhân vật Error!
Bookmark not defined
3.1.2 Miêu tả sự vận động phức tạp của tâm lý nhân vật Error!
Bookmark not defined
3.1.3 Thủ pháp tẩy trắng nhân vật Error! Bookmark not defined.
3.2 Cốt truyện và cấu trúc văn bản Error! Bookmark not defined
3.2.1 Cốt truyện Error! Bookmark not defined 3.2.2 Cấu trúc văn bản nghệ thuật Error! Bookmark not defined.
3.3 Tổ chức không gian - thời gian Error! Bookmark not defined
3.3.1 Thời gian hiện thực Error! Bookmark not defined 3.3.2 Không gian thực - ảo đan quện Error! Bookmark not defined.
Trang 73.3.3 Không gian đa chiều và thời gian đa tuyếnError! Bookmark not
defined
3.4 Giọng điệu Error! Bookmark not defined Tiểu kết: Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
Trang 81
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Văn học Việt Nam đương đại ngày nay luôn được đặt dưới góc nhìn
tổng thể, đa diện và mang tính hệ thống Ở giai đoạn trước, văn học Việt Nam còn phân chia rõ ràng thành các dòng văn học, mà cụ thể là văn học Việt Nam trong nước và văn học Việt Nam ở hải ngoại thì giờ đây, ranh giới và đường biên phân định các bộ phận văn học đó đã gần như không còn mà nó có sự thống nhất cao Nếu coi văn học Việt Nam là cái tổng thể, văn học hải ngoại
là cái bộ phận thì trong cái bộ phận có cái tổng thể và ngược lại trong cái tổng thể lại có cái bộ phận Có được điều này chính là nhờ vào quá trình hiện đại hóa nền văn học, cùng xu hướng nhận chân lại các giá trị truyền thống đích thực của văn học Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa, đa dạng hóa Văn học Việt Nam được nhìn nhận lại trong tính toàn vẹn, liên tục và bao quát hơn Trong đó, văn học Việt Nam đương đại đã làm một công việc hết sức có ý nghĩa, đó là việc ghi nhận những đóng góp lớn, nhỏ của các nhà văn thuộc dòng văn học di dân hải ngoại hiện đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài như Thuận, Nguyễn Văn Thọ, Phan Việt… Đây là một bộ phận văn học có quan hệ khăng khít với bộ phận văn học Việt Nam trong nước nhưng do những yếu tố về mặt chính trị, xã hội nào đó và ở những giai đoạn khác nhau
đã khiến cho văn học trong nước và dòng văn học ngoài nước không thể thông thương được với nhau Việc ghi nhận sự hiện diện những tác phẩm của các nhà văn hải ngoại đồng nghĩa với việc ghi nhận một lực lượng sáng tác mới mà dòng văn học này đã sản sinh ra Đó là một lực lượng sáng tác văn chương kiểu mới, dồi dào và giàu cảm hứng sáng tạo
Khác với thế hệ của những lớp nhà văn di dân hải ngoại cũ Bộ phận văn học di dân thế hệ mới có một điều hết sức khác biệt Trước hết đó là sự khác biệt về lực lượng sáng tác: Trong đội ngũ sáng tác của họ bắt đầu xuất hiện một kiểu nhà văn mới - kiểu nhà văn mang hình thái và thân phận công dân toàn cầu Chẳng hạn, những nhà văn hải ngoại cũ, họ rời quê hương đến
Trang 92
đinh cư ở một quốc gia khác, họ có thể sáng tác bằng Tiếng Việt hoặc bằng chính thứ tiếng tại nơi họ sống và không quay trở lại Việt Nam Nhưng ở bộ phận sáng tác văn học hải ngoại thế hệ sau này lại chia thành nhiều xu hướng khác nhau: Có những nhà văn viết bằng thứ tiếng mà họ sinh sống chẳng hạn như Linda Lê - cô được biết đến với tư cách là một nhà văn Pháp nhiều hơn là một nhà văn hải ngoại ở Việt Nam, bởi đa phần các sáng tác của Linda đều viết bằng tiếng Pháp và những sáng tác đó chủ yếu xuất bản tại Pháp Đối tượng mà Linda Lê hướng đến là công chúng và độc giả Pháp, và vì thế, không có mối quan hệ giữa những nhà văn này với các nhà văn trong nước nói riêng, văn học trong nước nói chung Ở trường hợp khác, lại có các nhà văn sáng tác bằng cả hai thứ tiếng, vừa có tiếng mẹ đẻ, vừa có tiếng bản địa nơi họ sống Tuy nhiên, ở đây chúng tôi chỉ muốn đề cập đến những nhà văn
có sáng tác bằng tiếng Việt và điểm đặc biệt của họ với các nhà văn khác là ở chỗ, mặc dù là nhà văn di dân hải ngoại, cũng có sáng tác văn chương bằng những thứ tiếng khác nhau nhưng họ không hoàn toàn rời khỏi Việt Nam như một số trường hợp của: Phan Việt, Ngô Thị Giáng Uyên, Thuận, Nguyễn Văn Thọ, Đoàn Minh Phượng Họ là lớp nhà văn có một môi trường sống vô cùng rộng mở, không gian để sáng tác không chỉ giới hạn ở một quốc gia hay vùng lãnh thổ nữa mà nó đã mang tính chất toàn cầu, tính chất của văn chương không biên giới Họ đi và về liên tục giữa hai miền đất nước mà không bị những quy định ngặt nghèo về khoảng cách địa lý, không thời gian hay quy định của luật pháp cản trở như những thế hệ nhà văn hải ngoại cũ Do
đó, mối quan hệ của họ với quê hương nói chung, văn học Việt Nam nói riêng không hề bị cắt đứt, họ luôn giữ một mạch ngầm với quê hương, đó chính là những sáng tác văn học ở mọi thể loại mà thông qua đó họ sẽ theo dõi được muôn mặt của đời sống xã hội Việt Nam Từ đó, chúng ta thấy được cái nhìn,
sự quan sát và phản ánh hiện thực xã hội, con người Việt Nam của họ luôn được đặt trong thế đa chiều, đa thanh, khách quan toàn diện với một tư duy hiện đại Đặc biệt, chính những nhà văn thuộc bộ phận văn học này là một
Trang 103
“mắt xích” quan trọng để đưa văn học Việt Nam nói riêng, văn hóa Việt, con người Việt nói chung giao thoa với những nền văn hóa mới nơi họ sống và làm việc Như thế, sự kết nối của họ với quê hương và nơi sống mới không hề
bị mất đi, mà hơn thế, chính họ đã thực hiện nhiệm vụ hội nhập văn hóa, văn học, đưa văn học Việt Nam gần hơn với quỹ đạo của văn học thế giới
1.2.Có thể nói, trong dòng văn học của người Việt Nam ở nước ngoài,
cùng với nhà văn Thuận, nhà văn Nguyễn Văn Thọ - là những nhà văn có sáng tác đều đặn, được công chúng đánh giá cao thì nhà văn Phan Việt cũng
là nhà văn có sáng tác hiện diện ở Việt Nam một cách đầy đủ, liên tục và nhận được đánh giá cao của công chúng Việt Nói sáng tác của nhà văn Phan Việt hiện diện một cách đầy đủ là vì toàn bộ những sáng tác của cô đều chỉ xuất bản và giới thiệu với công chúng tại Việt Nam, giống như nhà văn Thuận Văn học hải ngoại, bản thân cũng chia thành nhiều hướng khác nhau; tuy nhiên với tư cách là độc giả Việt, vì thế chúng tôi chỉ xem xét trên cơ sở những gương mặt đã xuất hiện tác phẩm tại Việt Nam, có sự gắn bó chặt chẽ với dòng chảy của văn học trong nước, có tác động không những với cộng đồng nơi nhà văn sống và viết mà còn có tác động đến với đông đảo bạn đọc trong nước Việc lựa chọn những sáng tác của các nhà văn hải ngoại có các tác phẩm xuất bản ở Việt Nam, trong đó chúng tôi chú ý đến sáng tác của nhà văn Phan Việt là bởi hai lý do: Lý do thứ nhất là bởi nhà văn Phan Việt cũng
có sáng tác tương đối đều và liên tục, và hầu hết sách của cô đều được xuất bản ở Việt Nam Lý do thứ hai đó là việc được xuất bản sách tại Việt Nam đã chứng tỏ được sự hội nhập về tư tưởng của nhà văn Phan Việt, sự liền mạch
và hòa nhập của cô với các nhà văn trong nước Đặc biệt, thông qua việc xuất
bản nhiều và liên tục với năm cuốn sách: Phù phiếm truyện, Tiếng người,
Nước Mỹ Nước Mỹ, Một mình ở châu Âu và Xuyên Mỹ, đã khẳng định sự lành
mạnh về tư tưởng của các tác phẩm, về những quan niệm thẩm mĩ trong sáng tác của nhà văn Phan Việt Hơn thế, Phan Việt còn tham gia nhiều hoạt động
văn chương như cùng giáo sư toán học Ngô Bảo Châu xây dựng tủ sách Cánh
Trang 114
cửa mở rộng với động thái giới thiệu những tác phẩm văn học nước ngoài đến
với bạn đọc trong nước, và tham gia các hoạt động xã hội ở Việt Nam tương đối sôi nổi
1.3 Khi tiếp cận với những sáng tác không chỉ truyện ngắn, tiểu
thuyết… của nhà văn Phan Việt, chúng tôi nhận thấy: Thứ nhất, mặc dù sống, làm việc và viết văn ở hải ngoại nhưng nhà văn Phan Việt dường như luôn đau đáu một nỗi niềm người Việt từ cách hành văn cho đến hệ thống các hình tượng, chủ đề, đề tài…đều không hề xa lạ Chính nhà văn đã có lần tâm sự
rằng:“Tôi muốn quay trở về Việt Nam vì thật sự là với người viết như tôi, khi
nói về một Mary hay David nào đấy, tôi không cảm thấy có cái rứt ruột như khi tôi nói về một người Việt Nam”[46] Thứ hai, khảo sát một số tác phẩm
của nhà văn này, đặc biệt là hai tác phẩm Tiếng người và Một mình ở châu Âu
chúng tôi nhận thấy, mặc dù trong sáng tác của nhà văn có nhiều hướng quan tâm đến vấn đề con người như thân phận xa quê hương, sự hội nhập về văn
hóa, chuyện du lịch, ăn uống…nhưng ám ảnh hơn cả đó là chủ đề về nỗi cô
đơn của con người đương đại trong xã hội Nhân vật cô đơn trong tác phẩm
của Phan Việt chứa đựng trong đó những chiều sâu ý nghĩa tư tưởng, và quan niệm của nhà văn về con người về cuộc đời Tìm hiều về cái cô đơn trong một
số sáng tác của nhà văn cũng Phan Việt chính là cách để người đọc thấu hiểu hơn một phần đời sống, thân phận của những tha nhân trên đất khách quê người Nỗi cô đơn của con người - vấn đề được văn học quan tâm từ lâu với
tư cách là một chủ đề lớn, cùng với đó là thân phận của con người đất Việt xa
xứ - một vấn đề mang tính “thời sự” đã được nhà văn Phan Việt thể hiện một cách gần gũi, chân thật chứa đựng những giá trị nhân bản, nhân văn sâu sắc
Thứ ba, đọc và khảo sát hai tiểu thuyết mới Tiếng người và Một mình ở châu
Âu của nhà văn Phan Việt chúng tôi nhận thấy sự cách tân mới mẻ trong đó
với lối viết lạ trong nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật, lựa chọn khai thác mẫu nhân vật mới (nhân vật trí thức, trẻ, du học, tài năng, có học thức thành đạt với địa vị cao trong xã hội - là những mẫu nhân vật còn ít được khai
Trang 125
thác); đến cốt truyện, cấu trúc văn bản kiểu lỏng lẻo, phân mảnh, lắp ghép cho đến không thời gian nghệ thuật với kỹ thuật của dòng ý thức mới, ngôn ngữ chắc gọn, mà vẫn giàu sức gợi, tả…Như thế, tiếp cận tác phẩm của nhà văn Phan Việt chính là cách tiếp cận gần hơn với sự vận động, phát triển và đổi mới của thể loại tiểu thuyết Đặc biệt là tiểu thuyết Việt Nam đương đại và chỉ ra những đóng góp mới vào công cuộc đổi mới nền văn học Việt Nam đương đại của những nhà văn di dân hải ngoại
Từ tất cả những phân tích trên chúng tôi nhận thấy, việc thực hiện đề
tài luận văn Nỗi cô đơn của con người đương đại trong văn chương Phan Việt
qua hai tác phẩm Tiếng người và Một mình ở châu Âu là một đề tài hay, hấp
dẫn và cần thiết, là bước khởi đầu cho quá trình chiếm lĩnh những kinh nghiệm nghệ thuật mới của dòng văn học Việt Nam ở hải ngoại Qua đó, khẳng định Phan Việt là một nhà văn trẻ, tài năng, một “đài khí tượng” có
“khả năng tiên báo về một chiều kích mới của văn học” (theo cách nói của nhà phê bình văn học Huỳnh Như Phương), đồng thời ghi nhận những đóng góp, những nỗ lực cách tân trong sáng tác của Phan Việt trên con đường hợp lưu với văn học trong nước và hội nhập với văn học thế giới
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1 Phan Việt là cái tên không còn xa lạ với bạn đọc trong nước, mới chỉ
xuất hiện trên diễn đàn văn học từ năm 2005 đến nay nhưng những tác phẩm của cô đã thu hút được một lượng lớn độc giả ở các lứa tuổi khác nhau Minh chứng cho điều này chúng ta có thể thấy, hầu hết các buổi tọa đàm ra mắt hay giới thiệu sách của cô tại trung tâm văn hóa Pháp - Việt đều chật cứng độc giả gần xa đến tham dự
Song, theo khảo sát của chúng tôi những tư liệu, những bài viết, bài nghiên cứu về nhà văn Phan Việt cùng văn chương của cô chưa thật dày dặn, mới chỉ dừng lại ở những lời giới thiệu tác phẩm, những bài điểm sách trên các trang web, những cuộc phỏng vấn, trao đổi giữa các nhà báo với nhà văn Phan Việt Qua những cuộc trả lời phỏng vấn, trao đổi trên email, Phan Việt