LUẬN văn THẠC sĩ xây DỰNG đời SỐNG văn hóa ở VÙNG núi XAY sổm BUM nước CỘNG hòa dân CHỦ NHÂN dân lào THỜI kỳ đổi mới

Xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở là một nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược lâu dài của Đảng và Nhà nước Lào. Trong những giai đoạn lịch sử cách mạng trước đây, vấn đề xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở đã có sự quan tâm nhất định, nhưng nói chung chưa đáp ứng được yêu cầu của sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới. Bước vào thời kỳ phát triển kinh tế thị trường, đa phương hóa, đa dạng hóa các mối quan hệ giữa dân tộc và quốc tế, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở là một nhiệm vụ có ý nghĩachiến lược lâu dài của Đảng và Nhà nước Lào Trong những giai đoạn lịch

sử cách mạng trước đây, vấn đề xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở đã có

sự quan tâm nhất định, nhưng nói chung chưa đáp ứng được yêu cầu của sựnghiệp xây dựng nền văn hóa mới Bước vào thời kỳ phát triển kinh tế thịtrường, đa phương hóa, đa dạng hóa các mối quan hệ giữa dân tộc và quốc

tế, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước phấn đấu vì mục tiêudân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng và văn minh, vấn đề giữ gìn bảnsắc văn hóa dân tộc, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở cần được nhận thứcmột cách sâu sắc và toàn diện hơn Ở các vùng miền núi xa xôi trong quátrình chuyển mình phát triển cùng với sự phát triển chung của đất nước,hòa nhập với khu vực và quốc tế điều này lại càng có ý nghĩa quan trọng.Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của hoạt động văn hóa hiện nay làphát huy vai trò của văn hóa ở cấp cơ sở bản, làng, làm cho văn hóa thật sựtrở thành nền tảng tinh thần, là động lực và mục tiêu của sự phát triển kinh

tế - xã hội trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nước Lào

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài "Xây dựng đời sống văn hóa ở vùng núi Xay Sổm Bun nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào trong thời kỳ đổi mới" vừa có ý nghĩa lý luận vừa có nghĩa thực tiễn cấp bách Đề tài góp

phần làm sáng tỏ nhận thức về vai trò của văn hóa đối với sự phát triểnkinh tế - xã hội ở miền núi của Lào nói chung và ở khu Xay Sổm Bun nóiriêng Đồng thời, qua sự khảo sát nghiên cứu đời sống văn hóa ở khu XaySổm Bun, luận văn sẽ góp phần đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệuquả hoạt động của công tác văn hóa trên địa bàn khu vực này, và qua đó gópphần xây dựng đời sống văn hóa của nước Lào trong thời kỳ đổi mới

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

- Làm sáng tỏ những quan điểm của Đảng và Nhà nước Lào về vaitrò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở miền núi trong quátrình đổi mới hiện nay

- Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng xây dựng đời sống văn hóa

ở khu vực miền núi Xay Sổm Bun trong thời gian vừa qua, chỉ ra những mặttích cực và hạn chế của công tác này trong quá trình phát triển của khu vực

- Đề xuất những giải pháp góp phần giữ gìn, phát triển bản sắc vănhóa dân tộc đồng thời phát huy vai trò động lực của văn hóa đối với sự pháttriển đời sống kinh tế - xã hội của khu Xay Sổm Bun hiện nay

3 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn lấy chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vậtlịch sử, các quan điểm đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước Lào vềxây dựng nền văn hóa mới và phát triển miền núi làm phương pháp nghiêncứu cơ bản Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngànhnhư so sánh, tổng hợp, thống kê và điều tra xã hội học để thực hiện cácnhiệm vụ do đề tài đặt ra

4 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề xây dựng đời sống văn hóa nói chung, xây dựng đời sốngvăn hóa cơ sở ở miền núi nói riêng đã được nhiều đồng chí lãnh đạo củaĐảng và Nhà nước Lào quan tâm Tiêu biểu là các ý kiến của đồng chí Kay

Sỏn Phôm Vi Hản trong cuốn sách "Xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở địa

bàn và chính sách của Đảng đối với các dân tộc của Lào" do Nhà xuất bản

Quốc gia Lào xuất bản, 13/12/1995

Ngoài công trình của đồng chí Kay Sỏn Phôm Vi Hản còn có một

số công trình đề cập tới văn hóa ở miền núi như tác phẩm "Văn hóa và lễ

hội của các dân tộc vùng Xay Sổm Bun" của đồng chí Nọi Chăn Sa Mọn

(1998) và công trình nghiên cứu về Vùng dân tộc của Koong Kẹo (1999).

Những công trình đó đã có những đóng góp đáng kể trong việc làm

rõ bản sắc văn hóa dân tộc và vai trò, vị trí của việc xây dựng đời sống vănhóa ở cơ sở, nhận diện đặc trưng văn hóa của vùng đặc biệt là bản làng cổtruyền Lào Bên cạnh những công trình trên còn có một số cuốn sách củaViện Nghiên cứu quốc gia Lào bàn về xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sởtrong những năm gần đây Ngoài ra còn có một số công trình nghiên cứu vềkhu Xay Sổm Bun như:

- Vấn đề dân tộc ở Long Chạnh của Cha Lân Dơ Pao Hơ.

- Lễ hội truyền thống của các dân tộc Mương Xay Sổm Bun của Nọi

Súc Ma La

- Đời sống kinh tế của nhân dân Xay Sổm Bun của Nọi Súc Ma La.

- Lịch sử chiến tranh Phả Thi (1945 - 1975).

- Dân ca Sảo Long Chạnh.

Đó là những công trình đề cập tới những lĩnh vực khác nhau của đờisống chính trị, văn hóa, xã hội của khu ít nhiều đã đề cập tới đời sống văn hóa

cơ sở ở đây

Có thể nói, cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu nào

đề cập một cách hệ thống vấn đề "Xây dựng đời sống văn hóa ở vùng núi Xay Sổm Bun nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào trong thời kỳ đổi mới" Vì vậy, đề tài này không trùng lặp với bất cứ công trình khoa học nào

đã công bố từ trước tới nay

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài "Xây dựng đời sống văn hóa ở vùng núi Xay Sổm Bun nước

Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào trong thời kỳ đổi mới" là loại đề tài vừa

có ý nghĩa lý thuyết vừa có ý nghĩa thực tiễn

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là hệ thống hóa những quan niệmchung về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở vùng miền núi, làm rõ đặc thùcủa khu Xay Sổm Bun trong quá trình đổi mới hiện nay, khảo sát thựctrạng đời sống văn hóa ở đây, tập trung ở lĩnh vực văn hóa tinh thần, gắnliền với lối sống, phong tục tập quán, sinh hoạt, giải trí và tổ chức hoạt độngvăn hóa cộng đồng là chủ yếu Về thời gian khảo sát, trọng tâm là khoảng từ

1988 đến nay

Từ 1988 đến nay là khoảng thời gian có nhiều sự kiện về chính trịkinh tế, xã hội tác động sâu sắc đến quá trình xây dựng đời sống văn hóa ởbản làng và cũng là cơ sở để đặt ra và giải quyết các vấn đề bức thiết củathời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa sắp tới của Lào

6 Những đóng góp của luận văn

- Đề tài góp phần làm sáng tỏ quan điểm của Đảng và Nhà nướcLào về vai trò của văn hóa đối với phát triển kinh tế - xã hội ở vùng miềnnúi trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

- Đề tài khảo sát phân tích và đánh giá có hệ thống thực trạng vănhóa cơ sở ở vùng Xay Sổm Bun hiện nay, đề ra những giải pháp góp phầnnâng cao hiệu quả hoạt động xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở vùng XaySổm Bun trong sự nghiệp đổi mới hiện nay của Lào

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nộidung luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1: Vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội

ở vùng núi của nước Lào hiện nay

Chương 2: Khái quát thực trạng đời sống văn hóa ở các bản làng

khu Xay Sổm Bun

Chương 3: Một số định hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu

quả hoạt động xây dựng đời sống văn hóa ở các bản làng vùng Xay SổmBun

Chương 1

VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN

KINH TẾ - XÃ HỘI Ở VÙNG NÚI CỦA NƯỚC LÀO HIỆN NAY

1.1 QUAN NIỆM CHUNG VỀ VĂN HÓA

"Văn hóa" là thuật ngữ đa nghĩa, thường được xem xét từ nhiềukhía cạnh khác nhau Theo nghĩa rộng, văn hóa là tổng thể những nét đặctrưng tiêu biểu nhất của một xã hội, thể hiện trên các mặt vật chất, tinhthần, tri thức và tình cảm, biểu hiện phương thức sống và sự sáng tạo củamột dân tộc Ngoài văn học nghệ thuật, văn hóa còn gồm hệ thống giá trị,phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tôn giáo

Theo nghĩa chung nhất, văn hóa là hoạt động phát huy những nănglực bẩm sinh và bản chất của con người Đó là năng lực của nhận thức, hiểubiết, sáng tạo Là năng lực tình cảm, cảm xúc, tưởng tượng hướng tới cáichân, thiện, mỹ Văn hóa là hoạt động của con người, bằng lao động và trithức, tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần, tạo ra các chuẩn mực của xã hội,được thực hiện qua nhiều hoạt động như giáo dục, khoa học, văn học, nghệthuật và trong cả đạo đức, lối sống Theo nghĩa đó văn hóa bao trùm mọihoạt động của đời sống xã hội, cũng như của mọi cá nhân trong cộng đồng

Nó vừa là sản phẩm tinh thần, vừa là sản phẩm vật chất do lao động của conngười tạo ra

Văn hóa được hình thành và phát triển trong quan hệ thích nghigiữa con người với thiên nhiên, giữa con người với con người Trải quahàng ngàn năm thích nghi và cải tạo thế giới, những kinh nghiệm mà conngười tích lũy được đã trở thành nền tảng cơ bản cho sự phát triển của vănhóa

Văn hóa không chỉ bó hẹp trong quan hệ cá nhân gia đình và cộngđồng mà còn mở rộng trong mối quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc trênthế giới Văn hóa hình thành trong quá trình tiếp xúc, giao lưu, sàng lọc,cải biến giữa văn hóa bản địa với những nền văn hóa khác Do đó, vănhóa bao giờ cũng thể hiện sự đa dạng, phong phú nhưng luôn mang nhữngnét độc đáo của dân tộc, đồng thời bao hàm tiềm ẩn những giá trị chungcủa nhân loại.

Thuật ngữ "văn hóa" theo nghĩa hẹp cổ xưa vốn bắt nguồn từ chữ

la tinh (Cullture) nghĩa là cày cấy, vun trồng - gắn liền với hoạt động nôngnghiệp Sau này, nội dung đó phát triển thành ý nghĩa hoạt động vun trồng,

bù đắp tinh thần của con người, gắn chặt với lao động sáng tạo

Chủ nghĩa Mác - Lênin xem văn hóa là toàn bộ những giá trị vậtchất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thựctiễn xã hội - lịch sử, tiêu biểu cho trình độ đạt được trong lịch sử phát triển

xã hội [32, tr 507]

Thông thường người ta chia văn hóa thành văn hóa vật chất (kỹthuật, kinh nghiệm sản xuất, giá trị vật chất) và văn hóa tinh thần (khoahọc, nghệ thuật và văn học, triết học, đạo đức, giáo dục ) Văn hóa là mộthiện tượng lịch sử, phát triển phụ thuộc vào sự thay thế các hình thái kinh

tế - xã hội [32, tr 505]

Thời đại ngày nay là thời đại giao lưu rộng rãi giữa các quốc gia,dân tộc, những nhận thức mới về văn hóa luôn được bổ sung thêm nhữngnội dung mới, góp phần đáp ứng yêu cầu phát triển của nhân loại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khu vực hóa quá trình giao lưu vănhóa giữa các quốc gia dân tộc, kể cả những nước có chế độ chính trị khácnhau đang diễn ra trên quy mô rộng lớn và tốc độ nhanh Sự biến đổi vănhóa của các dân tộc do đó cũng diễn ra nhanh chóng Bên cạnh những thời

cơ lớn, giao lưu quốc tế khiến cho nhiều nước, nhất là các nước chậm phát

triển về kinh tế, có nguy cơ bị chèn ép và đồng hóa về văn hóa Do đó,vấn đề giữ gìn, bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc chống nguy

cơ đồng hóa về văn hóa là một trong những thách thức lớn đối với các quốcgia

Năm 1986, khi phát động Thập kỷ quốc tế phát triển văn hóa (1988 1997), ông Tổng giám đốc UNESCO, Fêdêrico Mayer đã đưa ra định nghĩa

-về văn hóa: "Văn hóa phản ánh và thể hiện một cách tổng quát và sốngđộng mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và của cộng đồng), đã diễn ratrong quá khứ, cũng như trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ nó đã cấu thànhnên một hệ thống các giá trị, truyền thống, thị hiếu thẩm mỹ và lối sống, dựatrên cơ sở đó từng dân tộc tự khẳng định bản sắc riêng của mình" [3, tr 11]

Giáo sư, tiến sĩ A.I Ácnônđốp cho rằng: "Văn hóa là hiện tượngphức tạp và đa diện Nó bao gồm cả hoạt động sáng tạo, tức là toàn bộ quátrình sản xuất ra tư tưởng và vật chất hóa các tư tưởng đó; cả những tínhcách của con người như một chủ thể hoạt động, và cả bản thân nói chungnhững giá trị vật chất và tinh thần được tạo ra trong quá trình hoạt động

ấy Một định nghĩa thỏa đáng về văn hóa cần phải bao hàm tất cả các mặttrên đây" [1, tr 32]

Nghiên cứu đầy đủ tổng thể các hiện tượng bao chứa trong khái niệmphức tạp này, A.I.Ácnônđốp đã đề xuất một định nghĩa khái quát như sau:

"Văn hóa là hoạt động sáng tạo tích cực của con người (cá thểnhóm xã hội, giai cấp, dân tộc, xã hội nói chung) thực hiện trong các lĩnhvực sản xuất vật chất và tinh thần, nắm bắt và khai thác thế giới, quá trìnhnày sẽ sản xuất, bảo quản phân phối, trao đổi và tiêu thụ những giá trị vậtchất và tinh thần mang ý nghĩa xã hội, đồng thời nó là một tổng hợp chínhnhững giá trị đã vật thể hóa hoạt động sáng tạo của người" [1, tr 33]

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Văn hóa là một kiến trúc thượng tầng, những cơ sở hạ tầng của xã hội có kiến thiết rồi văn hóa mới kiếnthiết được và đủ điều kiện phát triển được" [21, tr 345] Đây là một quanniệm khác với quan niệm về văn hóa trước kia của nhà nho, của các trí thức

tư sản đã tách văn hóa khỏi đời sống kinh tế - xã hội và coi lĩnh vực vănhóa gắn liền với những cách sống cao thượng của tầng lớp trên Mặt khác,Người khẳng định rằng: "Văn hóa không thể đứng ngoài mà phải ở trongkinh tế và chính trị"

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã coi nguồn gốc của các quan hệ và các giátrị văn hóa gắn liền với trình độ phát triển của sản xuất vật chất Người chorằng: "Văn hóa phải gắn liền với lao động sản xuất" [31] Chủ tịch Hồ ChíMinh còn nêu bản chất của mọi hiện tượng văn hóa đều gắn với khả năngsáng tạo của con người Đảng Cộng sản Việt Nam đã nêu rõ: "Văn hóa lànền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sựphát triển kinh tế - xã hội" [34, tr 110]

Từ các quan niệm đó, chúng ta có thể thấy rằng: văn hóa là sự pháttriển năng lực của con người trong quá trình không ngừng nâng cao trình

độ làm chủ của mình đối với tự nhiên, xã hội và bản thân, nhằm thỏa mãnnhu cầu về tinh thần và vật chất trong hoạt động thực tiễn hướng tới các giátrị nhân văn

Chính lịch sử phát triển của xã hội loài người đã chứng minh điều

đó Con người vừa là chủ thể, vừa là sản phẩm của văn hóa Trên hành tinhnày không có gì quý hơn con người Thực chất chiến lược văn hóa cũng làchiến lược con người Nếu văn hóa là sự phát triển năng lực, khẳng địnhbản chất của con người theo hướng ngày càng đạt tới cái đúng, cái tốt vàđẹp, thì sự phát triển của văn hóa phải hướng vào con người, phát hiện ra

bản chất con người và hoàn thiện nó cả về thể chất và tâm hồn, cả về trí tuệ

và đạo đức

Những năng lực của con người và quá trình làm chủ của con ngườivới tự nhiên và xã hội, đã làm cho "thiên nhiên thứ nhất" biến thành "thiênnhiên thứ hai", đây là bước phát triển của văn minh nhân loại Vì lẽ đó màlâu nay có sự đồng nhất giữa văn hóa và văn minh Thực ra văn hóa và vănminh có sự gắn bó hết sức chặt chẽ nhưng đồng thời cũng có sự khác biệt

Văn minh gắn bó chặt chẽ với văn hóa, vì văn minh và văn hóa đềuchỉ trình độ làm chủ tự nhiên, xã hội và làm chủ bản thân của con người,đều là những hình thái cơ bản của nhận thức và hoạt động sáng tạo cải tạothế giới của con người Văn minh là bộ phận cấu thành văn hóa, là sự tồntại xã hội của bản thân văn hóa và ngược lại giá trị văn hóa có khả năngđem lại một ý nghĩa, một động lực, một định hướng nhất định cho hoạtđộng của con người tạo thành cơ sở cho nền văn minh Do vậy, không cónền văn minh nào tách rời các giá trị văn hóa và cũng không có văn hóanào đối lập hoàn toàn với văn minh

Tuy vậy, văn hóa và văn minh cũng có sự khác biệt nhất định: Văn hóa gồm có văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần trong khi đóvăn minh nghiêng về sự sáng tạo, làm chủ các quy luật tự nhiên, các hoạtđộng vật chất trong đời sống xã hội, văn minh chủ yếu chỉ trình độ pháttriển của văn hóa vật chất Mặt khác, văn hóa thường gắn chặt với từng dântộc, còn văn minh chỉ trình độ chung về khoa học kỹ thuật cho nhiều dântộc, nó mang tính khu vực và tính quốc tế Chẳng hạn, văn minh phươngĐông, văn minh phương Tây, văn minh nông nghiệp, văn minh công nghiệp

Văn hóa mang bề dày lịch sử với sự bền vững, trường tồn của nó,còn văn minh chỉ là những giai đoạn lịch sử tương đối ngắn Vì vậy giaiđoạn phát triển của văn hóa và giai đoạn văn minh không trùng khít với nhau

Văn hóa giàu tính nhân văn, luôn hướng tới giá trị vĩnh hằng đó là

Chân, Thiện, Mỹ, còn văn minh thì luôn hướng tới sự hợp lý hóa cuộc sống,

sự thuận tiện, tính hiệu quả trong công việc Do đó, bên cạnh cái có ích, cáitích cực, trong một thời đại văn minh hoạt động của con người cũng có thểmang lại những hiểm họa, như những vấn đề toàn cầu mà loài người đangphải đối phó như sự ô nhiễm môi trường, đói nghèo, HIV/ AISD hậu quảtiêu cực của kinh tế thị trường Trong khi đó văn hóa là sự sáng tạo vươntới các giá trị nhân văn, nâng đỡ cho hạnh phúc của con người

Mọi hoạt động hướng tới làm tha hóa tiêu diệt con người, con ngườiđều là phản văn hóa

Chính vì vậy, trong hoạt động phát triển xã hội, văn hóa là nhân tốcốt lõi nhất Những hoạt động xã hội nào đi ngược lại giá trị văn hóa, giá trịChân, Thiện, Mỹ đều phải bị xem là những hiện tượng phản văn hóa

Đảng nhân dân Cách mạng Lào ngày càng nhận thức đầy đủ hơn ýnghĩa và vai trò của văn hóa trong sự nghiệp xây dựng đất nước Báo cáoChính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII đã viết: "Văn hóa là vốnquý giá nhất của đất nước, nó vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sựphát triển kinh tế - xã hội" [33, tr 91]

1.2 VAI TRÒ CỦA VĂN HÓA TRONG SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ

-XÃ HỘI MIỀN NÚI LÀO NGÀY NAY

1.2.1 Một số đặc điểm vùng núi Lào trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay

Nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào nằm dài theo hướng Tây Bắc Đông Nam ở nội địa bán đảo Đông Dương, có đường biên giới chung khépkín với năm nước

-Phía Đông giáp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, là nước

xã hội chủ nghĩa đầu tiên ở khu vực Đông Nam Á, cùng chung đường biên

giới dài 1.957 km Đây là đường biên giới hữu nghị Trên đường biên giới

có các đèo Mường - xem, Mụ Giạ, Lao Bảo, Na meo, v.v là những cửakhẩu mở cho nhân dân hai nước Lào - Việt Nam đi lại, trao đổi hàng hóa vàgiao lưu văn hóa với nhau

Phía Tây giáp Vương quốc Thái Lan, cùng chung đường biên giớidài 1.730 km, trong đó có dòng sông Mê Công dài: 1.500 km Sông MêCông vừa là đường biên giới pháp lý quốc tế vừa là mạch máu kinh tế củanhân dân hai nước Lào - Thái Lan Đây cũng là "hàng rào" chiến lượcngăn chặn âm mưu của chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa Đại Thái chốngphá cách mạng Lào

Chắn ngang ở phía Bắc Lào là nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa,nước xã hội chủ nghĩa đang phát triển mạnh mẽ về nhiều mặt

Nằm ở phía Nam là Vương quốc Campuchia, có chung đường biêngiới dài 492 km Phía tây Bắc, Lào giáp với Liên bang xã hội chủ nghĩaMiến Điện Đường biên giới là sông Mê Công, dài 230km

Có thể nói, Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào như là cửa ngõ và cầunối giữa các nước Đông - Tây, Nam - Bắc, các nước lục địa với các nướcĐông Nam Á Nhà văn Xipasợt của Lào đã ví đất nước Lao Lạn - Xạngtươi đẹp như một bông hoa Chăm pa đang nở trong buổi bình minh củangày tháng mùa xuân Hoa chăm pa có nhụy với mùi vị thơm ngát nằm ởtrung tâm của năm cánh bên cạnh Lời ca ngợi đó thật đúng vì trong thực tếLào không bao giờ xa rời một quan hệ mật thiết với năm nước bên cạnh.Trong mỗi một thời đại Lào tất yếu chịu ảnh hưởng về sự thay đổi các mặtkinh tế, chính trị văn hóa của những nước liền kề cũng như các nước khác

Không có đường biên giới biển, muốn tiếp xúc với biển, Lào phải

sử dụng các cảng ở miền Trung Việt Nam, chủ yếu là: Cửa Lò, Đông Hà,Vinh, Bến Thủy, Đà Nẵng

Lào nằm trên bán đảo Đông Dương có diện tích 2.368.000 km2,trong đó diện tích vùng núi và cao nguyên chiếm 90% Đồng bằng chỉchiếm 10% Căn cứ vào địa hình người ta chia Lào thành hai khu vựcThượng Lào và Hạ Lào.

Thượng Lào là miền đồi núi cao, cao nguyên từ tỉnh Say Nha Bu

Ly, Bo Kẹo, Luông Pha Bang, Xay Sổm Bun, Xiêng Khoảng, Ô đôm xay,Phông Xa Lỵ, Hủa Phăn

Hạ Lào từ thung lũng sông Ca Đinh thuộc tỉnh Bọ Ly Khăm Xayđến Chăm Pa Sắc và Át Ta Pư, phần lớn địa hình là cao nguyên có bề mặtbằng phẳng và độ cao giảm dần từ dãy núi Phu Luông (Trường Sơn) đếnđồng bằng thung lũng sông Mê Công

Dân số nước Lào khoảng năm triệu người ( năm 2000) Trên lãnh thổLào có 68 bộ tộc (dân tộc) anh em, chia làm ba nhóm Những dân tộc có dân

số lớn là: Người Lào Lùm có trình độ văn hóa, kinh tế và tổ chức xã hội caohơn các dân tộc khác, bao gồm các nhóm như Thái, Tày, Lự, Duôn, Đăng

cư trú trên vùng đồng bằng, canh tác lúa nước, chiếm khoảng 60% dân số

cả nước

Người Lào Thơng sống trên vùng đồi núi, có nguồn gốc Inđonexia,thuộc ngữ hệ Môn - Khơ me, còn gọi là người Khạ Họ là chủ nhân của nềnvăn hóa văn minh cổ xưa của Lào, làm nương rẫy và nghề rừng

Người Lào Xủng sống chủ yếu trên vùng núi cao Bắc Lào, thuộc hệMiến - Tạng, H'Mông - Dao, mới sống định cư trên đất nước Lào trongkhoảng thời gian 200 - 300 năm gần đây Họ chuyên làm nương rẫy, trồnglúa, ngô, sắn trên ruộng bậc thang và đồi núi cao

Kể từ khi đất nước Lào bước vào thời kỳ đổi mới, nhân dân các bộtộc Lào đã vượt qua một loạt khó khăn, phức tạp giành được những thànhtựu to lớn

Nông nghiệp là ngành kinh tế chính của Lào Chăn nuôi là ngànhquan trọng Ở một số vùng núi người Lào chăn nuôi và thuần hóa voi đểgiúp đỡ con người làm những công việc nặng nhọc như khai thác gỗ trênđồi núi hoặc làm nương lấy nước vào ruộng Ở Lào voi là vật nuôi của cácgia đình Voi là người người bạn thân thích của con người Từ lâu Voi làbiểu tượng của nước Lào Chính vì vậy nước Lào còn được gọi là nước

"Triệu Voi"

Quyết tâm của Đảng và Chính phủ Lào là cải biến đất nước nghèo,kém phát triển thành một trong những nước phát triển, có khả năng cungứng điện năng chủ lực cho bạn hàng láng giềng gần nhất là Thái Lan

Trong sự nghiệp đổi mới về kinh tế, Chính phủ Lào đang cố gắngtìm mọi cách giảm bớt khoảng cách chênh lệch về mức sống giữa đồngbằng với miền núi, đồng thời bảo vệ môi trường và nâng cao mức sốngkinh tế, văn hóa của nhân dân các bộ tộc Lào

Lào dự tính sẽ xây dựng 58 đập nước trên sông Mê Công từ nayđến năm 2020 với chỉ tiêu tăng thêm 1.800 MW để phát triển kinh tế trongnước và xuất khẩu điện cho nước láng giềng Thái Lan

Trên sông Mê Công có thể sản xuất 37.000 MW điện trong đó riêngLào sản xuất 18.000 MW Hiện nay, Lào mới chỉ có 3 nhà máy thủy điện,trong đó có thủy điện Nặm Ngừm, Nặm Thơn 1, Nặm Thơn 2 Riêng NặmNgừm, sản xuất 210 MW, mang lại số ngoại tệ lớn cho Lào, còn trongtương lai có Nặm Thơn 3 nằm ở vùng núi Xay Sổm Bun, miền Bắc củaLào Mục tiêu chiến lược 20 năm tới của Đảng Nhân dân cách mạng Lào làbiến nước Lào trở thành một nước có nền kinh tế xã hội của một nước côngnghiệp

Từ một nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, sang nền kinh tế côngnghiệp, là sự chuyển đổi có tính chất cách mạng Bởi vậy chúng ta cần phảinhận thức lại vị trí chiến lược của miền núi của Lào hiện nay

Miền núi của Lào có thể chia làm ba vùng:

Vùng thứ nhất, là vùng cư trú xen kẽ của ba dân tộc Lào Thơng,

Lào Xủng, Lào Lùm, đa số là người sống ở phía tây Thái Lan trước đây,trong đó 80% là Lào Thơng và Lào Xủng, 20% là Lào Lùm Lý do di cưchủ yếu của họ là tìm đến những vùng đất mới thuận lợi cho việc làm ănsinh sống Sự di cư này còn do chiến tranh, loạn lạc, sự hiềm khích trongnội bộ bản làng và có thể còn do mê tín dị đoan (đất lành, đất dữ) Dântrong vùng chủ yếu sống bằng nông nghiệp

Vùng thứ hai, là vùng của người Lào Thơng Bản làng của họ lớn

lên đến 200 - 300 nóc nhà Họ chính là người chủ đầu tiên trên lãnh thổLạn Xang Theo tài liệu khảo cổ, người Lào Thơng đã xây dựng nên nhiềucông trình văn hóa thuộc thời đại đồ đá, đồ đồng, mà chúng ta tìm thấy ởcác hang đá Vùng Chiêng Ngân, Xiêng Thoong (Luông Pha Bang - XiêngKhoảng hiện nay) và Cánh Đồng Chum Người Lào Thơng có một nền vănhóa dân gian phong phú và được bảo lưu cho đến ngày nay, như: múa, hátkhắp tớm, chớm ai, Tăng vại, Lăm nghé, Lăm Lơ vên, Lăm lơ ve (múachung quanh đống lửa, Múa chung quanh đống thóc, Múa ống bương)

Đời sống của người Lào Thơng hiện nay khá lên nhiều so với trướcđây Họ sống chủ yếu dựa vào nương rẫy, trồng lúa, cà phê, ngoài ra cònlàm nghề thủ công và chăn nuôi trâu bò, dê v.v

Vùng thứ ba, là vùng sinh sống của người Lào Xủng Người Lào

Xủng mới sống định cư trên đất nước Lào khoảng 200 - 300 năm lại đây

Họ chuyên làm nương rẫy, trồng lúa, ngô, sắn và thuốc phiện (là một thứhàng hóa đem lại thu nhập cao nhất của họ) Người Lào Xủng chăn nuôi rấtgiỏi và có nghề thủ công khéo léo, tinh xảo như dệt vải và đúc sắt, đúcđồng làm công cụ lao động Người Lào Xủng còn nổi tiếng về khả năngchữa bệnh bằng các loại cây cỏ

Văn hóa văn nghệ của người Lào Xủng khá phong phú, đa dạng Họlàm thơ và sáng tác dân ca, có khèn hàng (kèn đuôi), có sáo, có kèn thổibằng lá cây để giao duyên giữa các chàng trai và các cô gái.

Hàng năm họ có tổ chức tết cổ truyền, hội chợ núi, đó là nhữngngày hội vui nhất, họ vừa hát, vừa múa, thổi khèn kéo giây, ném khọn, đấu

bò, chọi gà v.v

Nhìn chung các vùng Lào Xủng có trình độ sản xuất cao hơn cácvùng Lào Thơng nhưng so với các vùng Lào Lùm thì trình độ của người LàoThơng thấp hơn Bởi vì, cơ sở kinh tế thấp, công cụ sản xuất thô sơ, năngsuất thấp Người Lào Thơng còn mang nặng tín ngưỡng dân gian, mê tín dịđoan

Quan niệm về "vùng núi" ở Lào là một quan niệm tương đối phứctạp, quan niệm vùng núi truyền thống thường đi liền với quan niệm về nôngnghiệp và nông dân Vùng miền núi ở Lào là môi trường sinh sống của cưdân nông nghiệp Cơ sở kinh tế chủ yếu là nông nghiệp Chủ thể của xã hộivùng núi Lào là nông dân Trong quá trình đổi mới, miền núi đang có bướcchuyển cả về cơ cấu kinh tế, cơ cấu cư dân và tổ chức cộng đồng Quanniệm mà chúng tôi sử dụng trong luận văn này là miền núi gắn với vùngdân cư chủ yếu sản xuất nông nghiệp, phân biệt với vùng đồng bằng, đô thị

là nơi của dân sống chủ yếu với sản xuất phi nông nghiệp

Sau 25 năm đổi mới, nền nông nghiệp của đất nước Lào đã có bướcphát triển đáng kể Từ một nước nghèo đói thiếu lương thực phải nhờ sựgiúp đỡ của các nước XHCN như Việt Nam, Trung Quốc, Liên Xô Trongnhiều năm qua, đời sống của nhân dân Lào đã từng bước được cải thiện cả

về vật chất và tinh thần Các nguồn lực ở vùng miền núi của Lào đang dầndần phát huy sức mạnh góp phần phát triển đất nước

So với yêu cầu chung, miền núi Lào đối diện với những vấn đề vừa

cơ bản và cấp bách nhất Đó là vấn đề nghèo đói và việc làm Hiện nay, cảnước có 1,3 triệu hộ dân sống ở vùng núi, với khoảng 1 triệu hộ làm nôngnghiệp, trong đó có 30% hộ nghèo, khoảng 10% hộ còn đói kinh niên

Đặc biệt ở vùng núi cao có tới 3 vạn người sống du canh, du cư.Lào là một nước sản xuất nông nghiệp nhỏ là chính cho nên việclàm, nhất là cho thanh niên ở vùng núi là một vấn đề hết sức bức xúc hiệnnay Ở nhiều vùng miền núi có tới 40% thanh niên đang khó khăn trong tìmkiếm việc làm Hiện nay có khoảng 50.000 dân di cư tự do gây khó khănrất lớn đến sự ổn định kinh tế - xã hội và giữ gìn môi trường sinh thái

Trình độ hưởng thụ văn hóa ở vùng núi còn thấp, các tiêu cực xãhội như mê tín dị đoan, nghiện hút, mại dâm đang có nguy cơ gia tăngtrong cộng đồng Vẫn còn một số gia đình còn trồng cây thuốc phiện để sửdụng hoặc trao đổi buôn bán

1.2.2 Vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội miền núi ở nước Lào hiện nay

Phát huy vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ởmiền núi của Lào hiện nay là một trong những vấn đề có ý nghĩa lý luận vàthực tiễn cấp bách Mặc dù đã đạt được một số thành tựu cơ bản, nhưngnhìn chung miền núi nước Lào trình độ phát triển vẫn còn quá thấp, so vớimột số nước khác trong khu vực như Việt Nam, Thái Lan hoặc TrungQuốc Vì vậy, phát triển toàn diện đời sống kinh tế - xã hội ở miền núinước Lào vừa là nhiệm vụ có chiến lược lâu dài, vừa là nhiệm vụ cấp bách

Văn hóa dân tộc là cội nguồn của nội lực quốc gia, nó gắn bó mậtthiết với cuộc sống của con người Văn hóa các dân tộc ở Lào có vai tròrất quan trọng trong việc quyết định tính dân tộc, bản sắc văn hóa Lào

Đó chính là cội nguồn của sức mạnh vật chất và tinh thần, là chỗ dựa, làđiểm xuất phát cho nhân dân các bộ tộc Lào trong suốt chiều dài lịch sửđấu tranh dựng nước và giữ nước Truyền thống văn hóa Lào đã thắpsáng khát vọng tự do, độc lập, hòa bình và hạnh phúc của nhân dân các

bộ tộc Lào Vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội vàcon người ở vùng núi nước Lào trong thời kỳ đổi mới có thể nhận thấy ởcác khía cạnh chủ yếu sau đây:

1.2.2.1 Trước hết đó là vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế Vai trò đó thể hiện ở việc làm thay đổi những quan niệm nhận thức truyền thống sang những quan niệm hiện đại trong phát triển kinh tế

Văn hóa cung cấp những tri thức, những kinh nghiệm chuyển từsản xuất tự cung tự cấp dựa trên cơ sở lao động giản đơn với những công

cụ thô sơ, sang hoạt động sản xuất với công cụ cơ khí, máy móc trong nềnkinh tế hàng hóa nhiều thành phần với cơ chế thị trường Đồng thời nềnkinh tế đó còn mở rộng giao lưu với các nước trong khu vực và quốc tế.Nền sản xuất tự cung tự cấp gắn liền với nếp sống, nếp nghĩ ổn định,không chú ý đến cạnh tranh để phát triển Nền sản xuất hàng hóa theo cơchế thị trường là nền sản xuất năng động, nhạy cảm với nhu cầu conngười, chú ý khai thác mọi nguồn lực về trí tuệ, tài năng, nguồn vốn, tàinguyên thiên nhiên, kỹ thuật khoa học và chấp nhận cạnh tranh như làmột động lực để phát triển

Văn hóa phản ánh trình độ và chất lượng của sự phát triển năng lựcthực tiễn, tinh thần của con người Nó tác động mạnh đối với sự phát triểnkinh tế của đất nước Sự nhận thức về công nghiệp hóa không chỉ đơn giản

là tăng thêm tỷ trọng của sản xuất công nghiệp trong nền kinh tế chuyểndịch cơ cấu kinh tế mà còn gắn với sự phát triển của khoa học công nghệ,bảo đảm cho sự tăng trưởng nhanh, hiệu quả cao và bền vững của nền kinh

tế, tạo điều kiện nâng cao đời sống vật chất và đời sống tinh thần của nhândân, thực hiện sự tiến bộ, công bằng xã hội, phát triển văn hóa và bảo vệmôi trường Hiện nay các chủ trương chính sách phát triển đất nước cầnđưa yếu tố xây dựng đời sống văn hóa vào các lĩnh vực của quá trình côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Văn hóa và sự lựa chọn loại hình kinh tế.

- Về năng lượng: Nếu nền văn minh hậu công nghiệp giải quyết

theo hướng đa dạng hóa và phân tán thì ở nước Lào có thể đi theo hướng

đó, tức là xây dựng những nhà máy thủy điện nhỏ, điện mặt trời phân táncác nguồn năng lượng cho miền núi, giảm bớt sự tập trung ở đô thị, tạo ra

sự phát triển đất nước một cách hài hòa cân đối

- Về nông nghiệp sinh thái: Hướng phát triển nông nghiệp hiện đại

cần dựa vào toàn bộ các hệ sinh thái hiện có góp phần tạo nên môi trườngcộng sinh giữa con người và tự nhiên bảo đảm cân bằng sinh thái, nâng caochất lượng cuộc sống Nền nông nghiệp sinh thái phát triển hệ thống canhtác mới bằng chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi thích hợp với điều kiệnkhí hậu, đất đai và thời tiết vì thực tế ở miền núi nước Lào tài nguyênsinh thái phong phú đa dạng, dân số ít , chưa được khai thác quá mức Đó

là điều kiện thuận lợi để phát triển nông lâm nghiệp theo hướng kinh tếsinh thái, bảo vệ môi trường

Vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế không chỉ dừng lại

ở việc lựa chọn mô hình phát triển mà còn thấm sâu vào các hoạt động kinh

tế Trong quá trình phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủnghĩa, hoạt động sản xuất, kinh doanh cần và phải bảo đảm các tiêu chuẩnpháp lý và văn hóa đạo đức của các chủ thể kinh tế

1.2.2.2 Vai trò của văn hóa đối với sự phát triển của xã hội

Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội Đó là sự thể hiện các mặtvật chất, tinh thần, tri thức tình cảm, sức sống và sức sáng tạo của nhân dâncác bộ tộc, nó đóng vai trò định hướng và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xãhội bằng những tác động đối với con người

Văn hóa Lào đã và đang tác động đến mọi mặt của cuộc sống các

bộ tộc Lào Văn hóa đã tạo nên sức sống mãnh liệt, giúp nhân dân các bộtộc Lào vượt qua khó khăn, gian khổ trong việc xây dựng và bảo vệ Tổquốc Nó tạo nên những phẩm chất, tính cách người Lào, tạo ra sức mạnh,sức sống, sự gắn kết giữa con người Lào với môi trường xã hội và tự nhiênmột cách bền vững

Dưới sự lãnh đạo của Đảng NDCM Lào, văn hóa đang góp phầngiữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc Lào

- Về ngôn ngữ: chữ viết và tiếng nói Lào không những không bịmất đi mà trái lại ngày càng phát triển, mặc dù các thế lực thù địch đangtìm mọi cách để đồng hóa tiếng nói và chữ viết, nhưng họ đều thất bại

- Về phong tục tập quán, những nét riêng biệt tạo nên đặc thù củavăn hóa Lào nói chung, văn hóa miền núi nói riêng, không những không bịmai một mà còn được khôi phục, phát huy những nét tốt đẹp, tích cực gópphần phát triển xã hội Lào

- Lối sống trung thực đôn hậu cần cù, chịu khó; tinh thần yêu nước,thương nòi, ý chí dũng cảm, kiên cường, tinh thần đoàn kết, bao dung, nhân

ái đang được phát huy trở thành động lực để phát triển đất nước trong sựnghiệp đổi mới

Lào là một quốc gia có mật độ dân số thấp, nông thôn miền núichiếm phần lớn diện tích lãnh thổ là một quốc gia đa dân tộc có truyềnthống văn hóa lâu đời Nhờ có công cuộc đổi mới, nền kinh tế đang có sựkhởi sắc, nhưng cũng xuất hiện sự phân hóa giàu nghèo Do đó, một trongnhững nhiệm vụ của văn hóa là góp phần vào nhiệm vụ xóa đói giảm

nghèo, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội từng bước thực hiện côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đồng thời văn hóa cần phải góp phần đẩymạnh chuyển giao kinh nghiệm quản lý, tổ chức sản xuất; đưa cán bộ khoahọc lên miền núi; giáo dục ý thức pháp luật cho công nhân, nông dân; nângcao trình độ học vấn; tăng cường chăm sóc sức khỏe cộng đồng; kích thíchnhu cầu làm giàu chính đáng; tích cực xóa đói giảm nghèo, bảo đảm côngbằng xã hội

Tuy nhiên, hiện nay đời sống ở miền núi của Lào cũng đang xuấthiện nhiều hiện tượng tiêu cực Một số giá trị tốt đẹp trong truyền thốngvăn hóa vùng cao miền núi bị mai một; tinh thần cộng đồng, yêu thương,giúp đỡ lẫn nhau trong bản làng cổ truyền đang có nguy cơ rạn vỡ; quan hệgia đình, quan hệ thân tộc, quan hệ cộng đồng rạn nứt Các giá trị văn hóavật thể, và đặc biệt là các giá trị văn hóa phi vật thể bị biến dạng Lối sốngích kỷ, chỉ nghĩ đến lợi ích riêng, xâm hại lợi ích chung, không tuân thủluật pháp; ý thức cộng đồng có nguy cơ suy thoái Tình trạng cờ bạc,nghiện hút, rượu chè ở miền núi đang lan rộng

Trước sự tác động của những mặt tiêu cực của cơ chế thị trường vàvăn hóa ngoại lai đang xâm nhập, nhiều giá trị văn hóa nghệ thuật dân gian

cổ truyền có nguy cơ mai một Ở địa bàn người Lào Thơng (Người Khơmu) sinh hoạt văn hóa lễ tết là một giá trị quý báu, nhưng hiện nay nhiềubản đã bỏ đi, đó là một dấu hiệu đáng lo ngại Hiện nay có một số dân tộckhông muốn mặc quần áo của dân tộc mình, không thích hát những bài dân

ca của dân tộc vì nghĩ rằng đó là sự lạc hậu, lỗi thời so với cái "hiện đại"trên các phim ảnh, báo chí

Như vậy nhiệm vụ bảo vệ và phát huy các di sản văn hóa vật thể vàphi vật thể ở vùng miền núi xa xôi, từng bước xây dựng những giá trị vàchuẩn mực văn hóa ở vùng miền núi, góp phần làm lành mạnh đời sốngtinh thần của đồng bào miền núi là một nhiệm vụ hết sức cơ bản Theo chủ

trương của Đảng, hiện nay miền núi đang có phong trào xây dựng "bảnlàng văn hóa" Những phong trào này cần được phát triển hơn nữa, xâydựng đời sống văn hóa ở cơ sở miền núi chính là một trong những nhiệm

vụ cấp bách góp phần bảo vệ và phát triển bản sắc văn hóa của các bộ tộcLào trong quá trình phát triển "hiện đại hóa" đất nước

1.2.2.3 Văn hóa phải tham gia xóa đói giảm nghèo, thực hiện tiến bộ và công bằng, dân chủ ở vùng miền núi

Trong công cuộc đổi mới, kinh tế của Lào đã có sự tăng trưởngđáng kể, song đã xuất hiện sự phân hóa giàu nghèo giữa thành thị và miềnnúi "Riêng ở miền núi của Lào hiện nay có tới 30 - 40% tổng số hộ thuộcloại nghèo với mức thu nhập bình quân đầu người dưới 100.000 kíp/tháng,trong đó có khoảng 15 - 20% thuộc loại hộ đói có thu nhập 50.000 kíp/tháng

Sự chênh lệch giữa giàu và nghèo lên tới 20 - 30 lần Đó chưa nói đến sựchênh lệch mức sống giữa vùng miền núi và đồng bằng ngày càng gia tăng

Để xóa đói giảm nghèo, các hoạt động văn hóa có vai trò tích cực.Kết quả điều tra về nguyên nhân đói nghèo ở miền núi cả nước cho thấy:

- Thiếu kiến thức và kinh nghiệm 60 - 80%

- Thiếu ruộng, thiếu việc làm 5 - 10%

- Đông con, mê tín dị đoan 50 - 70%

- Lười lao động, ăn tiêu lãng phí 10 - 15%

và kinh nghiệm thì không dám đầu tư vốn lớn vào công việc sản xuất vì sợ

lỗ, hoặc không thể "vay vốn" ở ngân hàng được Kiến thức và kinh nghiệm

sản xuất, kinh doanh là quá trình tích lũy lâu dài bằng nhiều con đường vàphương pháp khác nhau, đặc biệt là phụ thuộc vào chiến lược phát triểngiáo dục - đào tạo Việc đa dạng hóa các hình thức và phương pháp giáodục tri thức và kinh nghiệm sản xuất, nhất là trong thời kỳ bùng nổ thôngtin sẽ là một phương hướng quan trọng của Nhà nước góp phần giúp đỡnhững người nghèo tự vươn lên Các hoạt động văn hóa ở miền núi có thểtrợ giúp những thông tin, những kinh nghiệm làm chuyển đổi lối sống, nếpsống và nếp nghĩ của đồng bào miền núi, hướng họ vào phát triển kinh tế,góp phần xóa đói giảm nghèo Mặt khác việc xóa đói giảm nghèo khôngphải là công việc thuần túy kinh tế mà còn là công việc có ý nghĩa xã hội

và văn hóa Tinh thần tương trợ "lá lành đùm lá rách", tinh thần đoàn kếtcộng đồng là những giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống cần được pháthuy để thực hiện xóa đói giảm nghèo, thực hiện công bằng xã hội trong cácvùng miền núi Vì vậy, giải pháp văn hóa cho việc xóa đói giảm nghèo cầnphải đồng bộ cả về phương diện kinh tế, cả về phương diện xã hội của đồngbào miền núi, từng bước khắc phục những mặt trái của cơ chế thị trường,tạo ra sự phát triển đồng đều về kinh tế xã hội trong các vùng

Xây dựng một xã hội công bằng, văn minh và tiến bộ cần phải pháthuy quyền làm chủ của nhân dân Chỉ khi nhân dân các bộ tộc miền núithực sự nhận thức được rằng chính họ là chủ của xã hội, của quê hương,nhân dân sẽ trực tiếp bắt tay vào công việc tổ chức quản lý xã hội, giám sátcác hoạt động của chính quyền trong xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội

- văn hóa thì lúc đó sự nghiệp xây dựng miền núi mới thật sự phát triển

Trong quá trình xây dựng nền văn hóa của Việt Nam, Chủ tịch HồChí Minh đã có kế hoạch to lớn đưa khoa học kỹ thuật vào đồng ruộngnông thôn, nông dân, nông nghiệp và đặc biệt là giáo dục thế hệ trẻ nắmvững khoa học, kỹ thuật Người viết rằng:

"Phải tạo mọi điều kiện cho nhân dân lao động có thể nắm vữngđược những hiểu biết khoa học kỹ thuật, ra sức đào tạo thật nhiều cán bộ kỹthuật, cán bộ quản lý, cho sản xuất phát triển Chỉ có như thế chúng ta mớixây dựng thắng lợi chủ nghĩa xã hội" [15, tr 373] Quan điểm đó của Chủtịch Hồ Chí Minh cũng hoàn toàn phù hợp với nước Lào hiện nay.

Việc tăng cường giáo dục pháp luật, nâng cao kiến thức về khoahọc kỹ thuật, nâng cao ý thức công dân, bảo đảm hài hòa các lợi ích cho

cư dân miền núi tự tin vào chính mình trong sự nghiệp phát triển kinh tế

-xã hội ở khu vực là một trong những nhiệm vụ quan trọng của văn hóa.Nhiệm vụ chống tham nhũng, chống quan liêu, chống các tiêu cực ở vùngmiền núi Lào liên quan đến việc đảm bảo quyền dân chủ của nhân dân Lào

Vì vậy, xã hội hóa các hoạt động văn hóa, phát huy dân chủ là một trongnhững phương hướng quan trọng của văn hóa góp phần xóa đói giảmnghèo, thực hiện công bằng, dân chủ và tiến bộ xã hội ở Lào

1.2.3 Về xây dựng đời sống văn hóa ở miền núi Lào

Từ nhiều năm nay, quan niệm về "xây dựng đời sống văn hóa ở cơsở" đã được thảo luận sôi nổi và bước đầu đã thống nhất được một số nộidung sau:

Đời sống văn hóa ở cơ sở là toàn bộ hoạt động phong phú, đa dạnghướng tới các giá trị văn hóa tinh thần và vật chất ở cơ sở Đời sống vănhóa còn bao gồm cả cơ sở vật chất - kỹ thuật của sinh hoạt văn hóa cộngđồng và cả các hoạt động tinh thần với rất nhiều bộ phận phong phú và đadạng của nó để đáp ứng nhu cầu của cư dân ở cơ sở

Khái niệm cơ sở cũng là một khái niệm đã gây ra nhiều tranh luận.Chúng tôi tán thành quan niệm cho rằng cơ sở chính là các đơn vị gắn liềnvới phân chia hành chính, các cơ quan chuyên môn, các nơi ở, lao động,sinh hoạt, giải trí của nhân dân Đơn vị cơ sở là xã, xóm, làng bản gắn liềnvới các đơn vị hành chính, các tụ điểm dân cư hoặc các doanh nghiệp, đơn

vị quân đội công an nông trường, trường học, bệnh viện, tóm lại là ở tất cảmọi nơi có hoạt động sống của dân cư.

Xây dựng đời sống văn hóa ở miền núi Lào là một vấn đề phức tạp,vừa có điểm tương đồng và khác biệt với xây dựng đời sống văn hóa cơ sở

ở đô thị cả về nhận thức và tổ chức thực hiện Nếu như đời sống văn hóa cơ

sở ở đô thị được chú trọng nhiều vào cư dân công nghiệp, trí thức, viênchức, học sinh sinh viên, tầng lớp thị dân thì hoạt động văn hóa ở miềnnúi lại hướng tới cư dân nông nghiệp Tuy nhiên, không nên tuyệt đối hóa

sự khác nhau về nhu cầu hưởng thụ văn hóa như là hàng rào ngăn cách đôthị và vùng núi Điều đáng lưu ý là cơ sở vật chất kỹ thuật, trình độ dân trí,mức thu nhập và thời gian giành cho sinh hoạt văn hóa của cư dân miền núikhó khăn hơn cư dân đô thị Vì vậy, xây dựng đời sống văn hóa ở miền núi

là quá trình từng bước vừa nâng cao cơ sở vật chất, vừa gia tăng các hoạtđộng văn hóa, tinh thần tạo điều kiện để cho cư dân miền núi có thể tiếpnhận thông tin và hệ thống giáo dục phổ cập và hiện đại, nâng cao mứchưởng thụ văn hóa của cộng đồng

Việc xây dựng đời sống văn hóa ở vùng núi là một việc làm rất đadạng về nội dung, phong phú về hình thức, tùy theo điều kiện nhu cầu màvận dụng sáng tạo trong việc thực hiện Tuy vậy, để tăng cường hiệu quảcông tác xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, chúng ta cần chỉ ra những nộidung cơ bản, những mặt hoạt động thiết thực

Như trên đã phân tích, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở thể hiện ởhai mặt Một mặt phát huy vai trò của người dân chăm lo đến đời sống vănhóa của cá nhân và cộng đồng Mặt khác, đề cao vai trò của các tổ chức, cơquan, làng bản, đoàn thể trong việc thúc đẩy các hoạt động văn hóa Xéttheo hai góc độ cơ bản trên, chúng ta thấy xây dựng đời sống văn hóa cơ sởgồm có các hoạt động chính như sau:

- Hoạt động thông tin cổ động.

Thông tin cổ động là hoạt động chủ yếu giúp cho mọi người đượctiếp nhận thông tin nhanh nhất, đầy đủ nhất về các chủ trương, đường lối,chính sách của Đảng và Nhà nước Tuyên truyền nhằm nêu gương ngườitốt, việc tốt, phê phán các thói hư tật xấu, góp phần tạo dựng nếp sống vănhóa ở cơ sở Hình thành các nhận thức đúng đắn cho đông đảo quần chúngnhân dân Khi thông tin cũng như tiếp nhận thông tin cần đảm bảo nội dungđúng đắn, khách quan, góp phần đẩy mạnh dân chủ hóa mọi mặt đời sống

xã hội, tăng cường hiểu biết, nâng cao dân trí Thông qua các hoạt độngthông tin cổ động mở rộng giao lưu, hợp tác trong vùng và với khu vực khác

- Hoạt động văn nghệ quần chúng.

Quần chúng không chỉ có nhu cầu thưởng thức mà còn có nhu cầuhoạt động sáng tạo nghệ thuật Chính những hoạt động sáng tạo và biểudiễn văn nghệ đã làm phong phú thêm đời sống văn hóa tinh thần ở miềnnúi Những tác phẩm nghệ thuật do quần chúng sáng tác thường phản ánhsát thực cuộc sống sinh hoạt và lao động của họ Nhờ những hoạt độngnghệ thuật của quần chúng mà các dân tộc lưu giữ và phát huy bản sắc vănhóa của mình

- Xây dựng nếp sống văn minh, gia đình văn hóa.

Xây dựng gia đình văn hóa chính là xây dựng nền tảng và cốt lõicủa văn hóa cộng đồng Bởi lẽ tất cả đều phải xuất phát từ gia đình với tưcách là "tế bào của xã hội"

Trong giai đoạn này, đời sống gia đình không chỉ có chức năngduy trì nòi giống mà còn có vai trò to lớn trong các hoạt động kinh tế, vănhóa, xã hội, do đó việc xây dựng gia đình văn hóa càng có ý nghĩa đặcbiệt quan trọng Nhất là hiện nay việc cưới xin, việc tang, việc giữ gìnthuần phong mỹ tục ở mỗi gia đình đang có sự biến dạng, xuất hiện nhiều

hủ tục cần giải quyết Vì vậy nếu không đẩy mạnh việc xây dựng nếp sống

văn minh, gia đình văn hóa sẽ không thể giải quyết được những vấn đềbức xúc đó.

- Hoạt động thư viện.

Như đã nói ở trên, đất nước Lào có 3/4 là vùng núi, thung lũng, caonguyên, đường đi lại rất khó khăn cho nên việc xây dựng thư viện là hếtsức quan trọng bởi vì sách báo là nguồn tri thức vô tận, góp phần nâng caodân trí Việc xây dựng các thư viện, phòng đọc, cung cấp sách, báo, đápứng yêu cầu của nhân dân vùng cao là việc làm hết sức cần thiết trong điềukiện đổi mới hiện nay

- Hoạt động bảo tồn, tôn tạo các di tích danh lam thắng cảnh.

Đây là một hoạt động thiết thực nhằm duy trì và đẩy mạnh công tácxây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, góp phần xây dựng cảnh quan văn hóa

và giáo dục truyền thống văn hóa, truyền thống cách mạng cho nhân dân

Từ ngàn đời nay, các dân tộc vùng núi Lào vốn có truyền thống giữ nước

và dựng nước Các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh chính là nơi lưu giữnhững giá trị lịch sử đó Công tác bảo tồn và tôn tạo các di tích trên thực tế

đã được nhân dân quan tâm, góp công, góp của và giữ gìn một cách tích cực

- Xây dựng các nhà văn hóa ở vùng cao.

Nhà văn hóa là một thiết chế văn hóa không thể thiếu khi nói đếnviệc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở Bởi vì thông qua các hoạt động ởnhà văn hóa, Câu lạc bộ văn hóa, nhân dân được sử dụng thời gian nhàn rỗivào các hoạt động văn hóa nghệ thuật Ở đó họ không chỉ thưởng thức màcòn tham gia biểu diễn nghệ thuật do chính mình sáng tác Những hoạtđộng này thực sự đã góp phần làm cho đời sống văn hóa ở vùng núi xa xôiđược thêm phong phú

- Tăng cường quản lý hoạt động văn hóa.

Cung cấp các dịch vụ văn hóa lành mạnh, bài trừ các tệ nạn xã hội,

kết hợp giữa xây đi đôi với chống, đây là việc làm hết sức cấp bách ở vùng

cao, vùng xa miền núi trong thời kỳ đổi mới Mọi cơ quan, đoàn thể liênquan cần "vào cuộc" một cách tích cực và kiên quyết Các cơ quan có chứcnăng quản lý nhà nước về hoạt động văn hóa như ngành văn hóa thông tincùng với bộ đội, công an và các cơ quan chức năng khác cần phải phối hợpchặt chẽ, tìm ra biện pháp xử lý, kịp thời những trường hợp vi phạm phápluật, phát hiện những lệch lạc về quan điểm, làm trong sạch môi trường vănhóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng xa xôi miền núi Cần đẩy mạnhphong trào toàn dân thực hiện tốt Nghị định của Chính phủ về "Chống hútthuốc phiện - cấm trồng thuốc phiện - thay đổi cây trồng để phù hợp vớinhu cầu của thị trường "

- Đẩy mạnh phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa, xã hội hóa các hoạt động văn hóa.

Phát triển kinh tế, giúp đỡ nhau làm giàu chính đáng, xóa đói giảmnghèo và xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh, là cơ sở quan trọng củaviệc xây dựng đời sống văn hóa, nếp sống văn minh Ngược lại xây dựngmôi trường văn hóa lành mạnh nâng cao chất lượng các hoạt động này làgóp phần quan trọng phát triển kinh tế, xã hội và củng cố nền tảng chính trịcủa đất nước

Việc xây dựng những điển hình "người tốt, việc tốt", xây dựng cácđiển hình tiêu biểu trong sản xuất kinh doanh, xây dựng gia đình văn hóa,đẩy mạnh phong trào toàn dân đoàn kết xây dựng cuộc sống mới ở khu dân

cư, xây dựng làng, bản, khu phố văn hóa; xây dựng các đơn vị lực lượng vũtrang trong sạch, vững mạnh có thể coi là những biện pháp huy động sứcmạnh toàn dân chăm lo đời sống văn hóa của mình Cần lưu ý rằng xã hộihóa các hoạt động văn hóa phải dựa trên các nguồn lực về con người, tài

chính, cơ sở vật chất của các làng bản, đơn vị hành chính, sản xuất, quânđội Các cơ quan văn hóa là người hướng dẫn giúp đỡ

Nhìn tổng quát, Chương I luận văn đã trình bày bản chất của kháiniệm văn hóa, làm rõ vị trí kinh tế, xã hội, văn hóa của vùng miền núiLào trong thời kỳ đổi mới Luận văn đã vận dụng lý thuyết văn hóa để làmsáng tỏ vai trò của văn hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở miền núicủa nước Lào hiện nay Trong chương này tác giả cũng đã làm rõ khái niệm

"xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở" nói chung và nội dung xây dựng đờisống văn hóa ở cơ sở miền núi của Lào nói riêng

Chương 2

THỰC TRẠNG XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA

Ở VÙNG NÚI XAY SỔM BUN

2.1 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA VĂN HÓA VÙNG MIỀN NÚI TRUNG

BỘ LÀO

Vùng núi Trung bộ Lào có một diện tích khá rộng lớn Trung Làogồm có tỉnh Viên Chăn, Thủ đô Viên Chăn, Khăm Muộn, Bo Ly KhămXay, Sa Văn Na Khết và khu Xay Sổm Bun Đây là khu vực có rất nhiềusông lớn chạy qua; nhất là ở các tỉnh vùng cao như Viên Chăn, Bo LyKhăm Xay, Xay Sổm Bun Do có rất nhiều sông, vùng này có khí hậu mát

mẻ Thiên nhiên nhiệt đới đã ưu đãi cho mảnh đất vùng núi Trung Làonhiều loại tài nguyên không những phong phú về chủng loại, số lượng và

cả về chất lượng Đất đai màu mỡ, đồng cỏ bao la, rừng nhiều gỗ quý,tiềm lực thủy điện dồi dào và rất giàu khoáng sản đó là tiềm năng to lớncủa Trung Lào

Với khí hậu mát mẻ, sẵn nước quanh năm điều này rất thuận lợi choviệc phát triển các loại cây trồng như bông, đỗ tương, lạc, ngô, chè, cà phê,cao su, canh kina Ngoài ra vùng núi Trung Lào còn là nơi hội tụ các loạithực vật, động vật, phổ biến của vùng Đông Nam Á

Đồng cỏ ở vùng núi Trung Lào có diện tích hàng triệu ha, thuận lợicho việc chăn nuôi trâu, bò với quy mô lớn

Đối với nhân dân vùng núi Trung Lào, rừng là một nguồn cung cấptrực tiếp lương thực, thực phẩm, rau quả rất quan trọng Nhiều thức ăn hàngngày của người dân miền núi, thành thị, cả đồng bằng đều là do rừng cungcấp như: măng, nõn mây, nấm, hoa quả, thịt thú Ngoài ra, còn phải kể đếnnguồn thủy điện như thủy điện Nặm ngựm, thủy điện Nặm thân

Rừng không những là nguồn tài nguyên vô giá trong việc xây dựngkinh tế của vùng miền núi Trung Lào, mà còn là nơi nương tựa tinh thầncủa nhân dân các dân tộc Lào hàng ngày, là bạn của dân Lào Thực tế đó đãbiểu hiện trong tâm tư tình cảm, trong ca dao, truyền thuyết của họ.

2.1.1 Về văn hóa vật chất

Các dân tộc vùng miền núi Lào dù ở trình độ phát triển khác nhaunhưng đều có chung một truyền thống văn hóa của cư dân nông nghiệptrồng lúa ở Đông Nam Á Tuy nhiên các cư dân ở miền núi Lào, với ngườiLào Lùm là chủ thể, và đời sống kinh tế nông nghiệp ruộng rẫy là chủ yếutạo thành cơ sở của nền văn hóa vật chất của họ

a) Về ở

Trừ một số vùng thuộc nhóm người Lào Xủng như H'Mông, Dao

Cọ v.v… ở nhà đất nói chung, người Lào vùng miền núi thích ở nhà sàn.Kiến trúc nhà này thích hợp với điều kiện khí hậu và địa hình của vùngnúi, vừa thoáng mát,vừa giải quyết được mặt bằng trong mọi địa hình vàvừa tránh được thú dữ Trong mỗi một ngôi nhà, người Lào Thơng bố trísắp xếp phù hợp với mối quan hệ và trật tự trong gia đình, như buồng ngủ,nơi sinh hoạt chung, nơi tiếp khách và nơi để bàn thờ tổ tiên hoặc thờcúng Phật Có nghĩa là sự bố trí đó đảm bảo được mối quan hệ giữa cácthành viên trong gia đình, giữ gìn được mối quan hệ giữa người sống vớingười chết theo quan niệm tín ngưỡng, tôn giáo và phong tục tập quángiữa mỗi gia đình với xóm làng

Nhà sàn là một kiến trúc thể hiện tính nghệ thuật sáng tạo của ngườimiền núi Lào Công trình này không chỉ đáp ứng được nhu cầu về ở màcòn đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt văn hóa của mỗi một gia đình Dựatrên kiến trúc nhà sàn, người Lào đã xây dựng nên nhiều công trình văn hóa

kiến trúc khác, chẳng hạn xây dựng cút ti, xủ la, hơ khỏi v… nói chung đó

là chùa và các công trình sinh hoạt văn hóa khác của bản làng

b) Về y phục và trang sức

Người Lào sống ở vùng núi kể cả bộ tộc lớn nhỏ đều thích mặc vàdùng trang sức đẹp theo thị hiếu của bộ tộc mình Ở vùng miền núi Lào vănhóa mặc là sự biểu hiện của bàn tay khéo léo cùng với quan niệm riêng

về tục lệ Phụ nữ miền núi chỉ mặc váy dài; búi tóc và đeo hoa tai Trừ chị

em phụ nữ một số vùng thuộc nhóm người Lào Xủng thích mặc váy ngắnquấn khăn đen, đỏ, xanh tùy theo vùng Quần áo váy ở miền núi Lào đềuđược dệt bằng tơ tằm với sợi bông, nhuộm mầu khác nhau từ xưa đến nay,tất cả phụ nữ ở vùng miền núi Lào trong mọi lứa tuổi đều búi tóc Cách búitóc của mỗi vùng cũng có sự khác nhau, nhưng cách búi tóc lại biểu hiệncái chung, là đảm bảo về vệ sinh, sắc đẹp và mang dấu hiệu riêng cho từngtuổi Chẳng hạn, phụ nữ Lào thuộc nhóm người Lào Lùm, khi chưa cóchồng thường để búi tóc nghiêng về phía gáy, khi có chồng thường để búitóc ở thóp, hoặc ở xoáy Đến tuổi già họ lại thích quấn tròn

Tất cả các y phục và trang sức của người miền núi Lào đều thể hiệnbàn tay khéo léo của các chị em phụ nữ vùng cao Cùng với những chiếcváy hoa văn rực rỡ, phụ nữ miền núi còn biết sáng tạo các đồ dùng như:thêu các loại hoa, làm màn, ga đệm, áo gối v.v…

Hiện nay, do điều kiện phát triển kinh tế theo cơ chế thị trường nên

y phục và trang sức của phụ nữ Lào đang có sự thay đổi theo các mốt mớicủa thời đại

Tuy vậy, cho đến nay cách mặc của phụ nữ Lào vẫn giữ đượcnhững nét đặc trưng của dân tộc

2.1.2 Vấn đề ứng xử trong gia đình và xã hội

Các dân tộc Lào sống ở vùng cao miền núi từ xưa đến nay, đềuthích cuộc sống cộng đồng Cuộc sống cộng đồng của người miền núiTrung Lào xuất hiện khá sớm, ở đơn vị nhỏ nhất là BẢN Các thành viêntrong bản gắn bó mật thiết với nhau bằng mối quan hệ huyết thống hoặc

láng giềng với các tục lệ bản mường (Hịt bản khoang rương) Các tục lệnày được duy trì từ lâu và khá chặt chẽ, chi phối các quan hệ nhiều mặttrong sinh hoạt của người dân trong làng bản, như sản xuất, sinh đẻ, cướixin, hội hè v.v…

Lối ứng xử trong cuộc sống cộng đồng của người vùng núi Lào là

sự thật thà, lòng hiếu khách, mến bạn Ngay từ thời xa xưa cư dân Lào "vốn

đã có một lối sống tập thể cao Họ luôn mong cho mọi người có cuộc sốngtốt đẹp, mọi người đều gặp nhiều may mắn để hưởng hạnh phúc, đồng thờiđòi hỏi một sự đền bù công bằng cho tất cả mọi người" [4, tr 36]

Ở miền núi Lào không có hiện tượng phân biệt giữa bộ tộc lớnhay nhỏ Một vấn đề quan trọng trong cuộc sống cộng đồng của người dânmiền núi Lào là coi giá trị tinh thần cao hơn giá trị vật chất, coi danh dựcao hơn mọi lợi ích khác Tục ngữ Lào có câu: "Mất quả còn tìm được -mất lòng thì khó kiếm" [29, tr 80] thể hiện tình cảm kính trọng lẫn nhau,nhân nhượng lẫn nhau, ít có sự va chạm nặng lời với nhau

Một phong tục trong quan hệ xã hội miền núi Lào là kính trọng

người cao tuổi (người già) Bởi vì, người già là người ra trước "tắm nước

nóng trước" là người hiểu biết sâu sắc về mọi mặt của xóm làng; là người

có lòng thật thà và yêu mến những người kế tiếp Họ luôn luôn giáo dục tưtưởng, chỉ đường cho lớp trẻ phấn đấu Vì vậy, trong tục lệ cũng như trong

đời sống thực tế của miền núi Lào hiện nay luôn coi người già là người gốc

của gia đình và gốc của bản làng

2.1.3 Về đời sống tinh thần

Đời sống văn hóa của người miền núi Lào khá phong phú và đadạng Sự phong phú đa dạng này một mặt là do bản thân người vùng núisáng tạo ra và một mặt là do ảnh hưởng của các nền văn hóa khác

- Về tín ngưỡng dân gian, tiếng Lào gọi là "xát xa-mả-phỉ" tức là

thờ cúng ma và các tục lệ trong tín ngưỡng, người Lào gọi là 'Hịt phỉkhoong sáng - tức là tục lệ ma quỷ

Hiện nay, đạo Bà-la-môn đạo Thiên chúa và đạo Phật đã du nhậpvào vùng miền núi của Lào Việc du nhập của các đạo đó vào vùng cao làảnh hưởng của nền văn hóa ngoài vùng đối với văn hóa miền núi Lào

- Về sinh hoạt văn hóa văn nghệ của các bộ tộc ở vùng cao Lào.

Đặc điểm chung của các bộ tộc vùng núi là thích múa hát Mỗi một bảnlàng đều có ca sĩ dân gian nổi tiếng trong bản của mình như: Mó lăm(người hát hay và giỏi), Mó khen (người thổi kèn giỏi), Mư coong giỏi(người đánh trống hay) v.v…

Ngày lễ hoặc thời gian rỗi đêm trăng rằm, nhân dân các xóm làng,nhất là thanh niên nam nữ thường tập trung múa hát trong đó có hát giaoduyên giữa các đôi trai gái Qua đó các buổi sinh hoạt văn nghệ đó, mọingười trở nên vui vẻ hơn, nỗi đau buồn vợi bớt và những mệt mỏi trong laođộng sản xuất hình như đã biến đi mất, đồng thời lòng yêu thương thôngcảm lẫn nhau được củng cố và nâng cao Đó là ý nghĩa của đời sống vănhóa văn nghệ ở cộng đồng

"Bản là đơn vị cư trú nhỏ nhất của người vùng núi trung Lào BảnLào thâng, Lào Xủng không lớn, ở cách xa nhau nhất là vùng núi xa đô thị.Thông thường chỉ có khoảng 40 - 50 nóc nhà, nhiều là 70 - 80 nóc nhà, cókhi 10 - 15 nóc nhà" [11, tr 259] Ở các vùng bằng phẳng rộng lớn hoặc ởthành thị thì bản thường tập trung từ 80 - 100 nóc nhà và có bản lớn đến

200 - 300 nóc nhà Điều này cũng phản ánh tính phân tán trong cư trú củangười miền núi trung Lào Quy mô của mỗi bản tùy thuộc vào điều kiệnruộng đất nơi cư trú Người vùng miền núi trung Lào đại bộ phận là làmruộng, rẫy và săn bắn hái lượm Bởi vậy bản làng của dân miền núi Làothường có sông hoặc suối và bao quanh thường có rừng để săn bắn Điềukiện địa lý đó tạo ra tâm lý tính cách phóng khoáng, ưa thích tự do

Trung tâm của bản làng thường là ngôi chùa, hoặc ở một sân rộngbằng phẳng hoặc ở trên đồi núi tùy theo điều kiện của từng bản, nhất là cácbản làng có 40 - 50 ngôi nhà trở lên.

Bản làng của miền núi thường đặt theo tên dòng suối, hoặc sông,tên đồng ruộng, rừng cây, đầm nước…

Bản làng của dân miền núi trung Lào, ở theo từng dãy núi, đường

đi, dòng suối và mỗi bản thường cách xa nhau từ 3 - 5 cây số nơi xa cũngđến 5 - 7 cây số, có khi 15 cây số hoặc 20 cây số (những vùng nhiều đồinúi) nhưng mối quan hệ ở trong vùng rất mật thiết bởi quan hệ bà con, anh

em, hôn nhân, hoặc do có cùng tín ngưỡng và tôn giáo…

Bản làng của dân miền núi trung Lào hình thành đầu tiên là mộthoặc vài nhóm gia đình tộc họ gần gũi với nhau từ nơi khác đến Sau dần

họ thu nạp thêm những nhóm người thuộc tộc họ khác hoặc trong quan hệhôn nhân mà phát triển Có thể có những cá nhân hoặc tộc người khác,

thường là nhóm tộc Lào - Thang sau đó là Lào Thâng (Khơmu) Lào Xủng

(H'Mông) Hầu hết họ là nông dân sản xuất nông nghiệp dù là ở gần thị trấnhoặc đô thị Những nghề khác dần dần phát triển nhưng vẫn không táchkhỏi nông nghiệp, hoạt động là thương nghiệp trong các bản làng miền núicủa Lào chỉ mới diễn ra cách đây vài năm

2.2 KHÁI QUÁT VỀ VÙNG NÚI XAY SỔM BUN

2.2.1 Địa lý tự nhiên khu Xây Sổm Bun

Xay Sổm Bun nằm ở miền trung của nước Cộng hòa dân chủ nhândân Lào

Trước năm 1994, phía Bắc và phía Đông của Xay Sổm Bun thuộc tỉnhXiêng - Khoảng, và tỉnh Bo-ly-khăm-xay, phía nam thuộc tỉnh Viên Chăn

Do điều kiện địa lý, Xay Sổm Bun là một vùng núi có nhiều sông,rừng rậm, điều kiện giao thông, đi lại giữa các vùng hết sức khó khăn

Năm 1994 Đảng, Nhà nước Lào đã tách vùng Xay Sổm Bun thànhkhu Xay Sổm Bun trực thuộc Trung ương Khu Xay Sổm Bun hiện gồm có bahuyện: Huyện Xay Sổm Bun (Mương Xay Sổm Bun), huyện Phun (MươngPhun), Huyện Bo-ly-khăm-xay (Mường Bo-ly-khăm-xay) [27, tr 6].

Xay Sổm Bun là khu có vị trí chiến lược quan trọng về kinh tế,chính trị - xã hội và văn hóa của trung Lào Khu Xay Sổm Bun có diện tích

tự nhiên là 4.910km2 trong đó diện tích núi rừng chiếm 73% [24, tr 2]khí hậu Xay Sổm Bun mang đặc tính chất chung của khí hậu miền Trungcủa Lào, nếu so với khí hậu của Viên - Chăn, Bo-ly-khăm-xay thì nhiệt độ

ở đây thấp hơn

Khu Xay Sổm Bun có độ cao so với biển là 1500m - 2500m vì thếnhiệt độ trung hàng năm của khu là 18 - 220C (thấp hơn các tỉnh từ 3 - 40C).Nhiệt độ ban ngày và ban đêm chênh lệch nhau từ 8 đến 100C

Nhiệt độ cao nhất trong năm là 250C Từ tháng 11 đến tháng 3 củanăm có tháng nhiệt độ thấp hơn 200C Theo điều tra trong năm vừa qua,chưa năm nào nhiệt độ của khu thấp hơn 100C, vì vậy, khu Xay Sổm Bunthích hợp với các loại cây ăn quả mùa đông như: rau cải, bắp cải, rau thơm,mận, đào v.v…

Khu Xay Sổm Bun được chia làm 2 mùa rõ rệt là: Mùa mưa và mùakhô Mùa mưa bắt đầu từ tháng 3 kéo dài tới tháng 10 Mùa khô từ tháng

11 đến tháng 2 của năm tiếp theo Xay Sổm Bun có lượng mưa cao vào loạitrung bình so với cả nước và thường dao động trong khoảng từ 2000 -2200mm trong năm Nhưng lượng mưa không đồng đều, 3 tháng mùa mưa

đã chiếm tới 70% lượng mưa của cả năm Vì vậy rất khó khăn cho việctrồng trọt và sản xuất nông nghiệp [24, tr 9] Mùa khô pử khu Xay SổmBun không nóng và khô quá so với các tỉnh khác trong cả nước Mùa khô ở

đây lại rất mát, phù hợp với sự phát triển của các loại cây cỏ Thời tiếtkhông ảnh hưởng xấu đến chăn nuôi của dân cư.

Trên lãnh thổ của khu có 4 con sông: Sông Năm ngừm, sông NămMăng, sông Năm Nghiệp, sông Năm Lăn và nhiều suối… với mật độ tăngdần về phía Nam của khu

Sông Năm Ngưm có tổng chiều dài là 438km, chảy qua khu XaySổm Bun là 100 km, lưu lượng trung bình là 309m3/s bắt nguồn từ độ cao1.100m Lòng sông hẹp, lưu lượng dòng chảy không đều giữa hai mùa

Sông Năm Măng dài 69 km, có lưu lượng trung bình là 2,45m3/s bắtnguồn từ độ cao 1500m ở dãy núi Phu Bia Một phần lưu lượng sông NămMăng chảy xuống bể Năm Ngượm góp phần vào năng lực sản xuất điệncủa nhà máy thủy điện Năm Ngượm

Sông Năm Nghiệp dài 185km chảy xuống sông Mê-Công (Mekhoỏng) Lưu lượng trung bình là 245m3/s Sông bắt nguồn từ cao nguyêntỉnh Xiêng-khoảng ở độ cao 1000m

+ Sông Năm Xăn dài 157km Lưu lượng nước trung bình là11,35m3/s Sông bắt nguồn từ tỉnh Xiêng Khoảng ở độ cao 1000m

Ba con sông kể trên đã cung cấp nước tưới cho các cánh đồngruộng rẫy của khu Xay Sổm Bun, là vùng chăn nuôi, sản xuất lương thực,thực phẩm và các loại cây công nghiệp quan trọng của trung Lào Ngoài racác con sông còn cung cấp lượng nước cho các nhà máy thủy điện như: Thủyđiện Nặm Ngừm 1, Nặm Thân 2 (thuộc huyện Mương phun đang có kế hoạchxây dựng)

Do lịch sử cấu tạo địa chất, khu Xay Sổm Bun có hai loại đất trồngchính, chiếm phần lớn diện tích là đất phù sa (hơn 185210 ha) và đất xám(phù sa cổ) là 81440 ha Đây là đất phù hợp cho việc trồng các loại câycông nghiệp ngắn ngày và dài ngày Ngoài ra khu còn có hơn 23600 ha đấtđồi phù hợp chăn nuôi trâu, bò, dê v.v…

Xay Sổm Bun là một khu có tài nguyên thiên nhiên phong phú Ởđây có nhiều rừng núi với các loại cây quý và các mỏ vàng, đá quý, thanv.v Đó là một thế mạnh để phát triển kinh tế - xã hội của khu vực, nhanhchóng thoát khỏi đói nghèo.

Thiên nhiên đã tạo cho Xay Sổm Bun nhiều cảnh đẹp tự nhiên nhưhang động sâu rộng, có sông suối tuyệt đẹp, rất phù hợp với sự phát triểnngành công nghiệp không khói (du lịch)

2.2.2 Cư dân khu Xay Sổm Bun

Miền núi khu Xay Sổm Bun có diện tích tự nhiên là 4910km2 códân số 33920 người, trong đó Lào Lùm có 13844 người, Lào Xủng 11692người, Lào Thỏng 8384 người theo điều tra năm 2003 Có thể nói đây làmột đại gia đình các dân tộc Lào

Ở đây, nhiều tộc người với nguồn gốc lịch sử khác nhau, trình độkinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau, ngôn ngữ, đặc điểm tâm lý khác nhau…nhưng để trải qua bao đời chung sống họ đích thực là chủ nhân của khu vàcủa đất nước Lào

Trong điều kiện của một nền kinh tế nông nghiệp tự cấp, tự túc,trình độ sản xuất thấp, lại không đồng đều nên cư dân ở đây đã biết dựa vàonhau mà tồn tại và phát triển

Về văn hóa tuy mỗi tộc người, nhóm người vừa có những đặc trưngriêng, nhưng vừa có đặc trưng chung văn hóa các dân tộc trong khu vựcĐông Nam Á

Trong các thời kỳ cổ đại, trung đại các tộc người thuộc nhóm LàoLùm (Lào phủ thay) Lào Thơng (Môn-khơme) đều nói đến chiến côngchung chống kẻ thù xâm lược Xiêm, Miến Từ thế kỷ XIV, người LàoThơng (khi đó người Lào Xùng chưa có mặt tại Lào) đã tham gia rất tíchcực với người Lào Lùm, đứng đầu là chậu Pha Ngưm, trong cuộc hànhquân gần 10 năm vô cùng gian lao để giành thắng lợi vĩ đại, giải phóng và

thống nhất đất nước, lập nên vương quốc Lạn Xang đầu tiên trong lịch sửLào.

Trong thế kỷ XVI (1579), lịch sử còn ghi lại cuộc đấu tranh kiêncường của các dân tộc thiểu số vùng A-tạ-pư, lấy danh nghĩa là quân củaXệt-tha-thị-lạt để bảo vệ nền độc lập dân tộc

Đầu thế kỷ XIX, cuộc đấu tranh của người Khạ Xam Xẻn (ngườiLào Thơng), do tù tưởng A-sa đứng đầu, đã đánh chiếm vùng, Chăm-pát-sắc hạ Lào [19, tr 688]

Trong hai cuộc khởi nghĩa của vua chậu Anụvông ở Viên Chăn

1825 và 1827 chống lại phong kiến xâm lược Xiêm, nhân dân các bộ tộcLào Thơng đã có vai trò tích cực trong cuộc đấu tranh anh dũng này Saukhi chậu Anúvông rút quân về Xiêng Khoảng đóng quân ở Xay Sổm Buncùng với hàng nghìn quân, sau khi chậu Anúvông bị Xiêm bắt, một sốquân của ông phải chạy trốn và định cư ở nơi đây Đó chính là nguồn dân

cư Lào Thơng xuất hiện trên lãnh thổ này, cùng với dân tộc Lự, Dao, vàMèo (H'Mông) Sau năm 1946 thực dân Pháp trở lại xâm lược lần thứ hai

ở các đô thị, chiến tranh chuyển về nông thôn và miền núi Lúc đó rừngnúi chính là vùng cư trú của các bộ tộc thiểu số kéo dài từ vùng, cực bắccho đến vùng cực nam Lào theo dọc núi Trường Sơn và cả những vùngnúi xen kẽ giữa những đồng bằng Thời điểm này chính là lúc khu XaySổm Bun rơi vào trong tay của ngụy quân dưới sự chỉ huy của Vàng Paochống lại cách mạng Lào

Sau khi đất nước giải phóng, quyền bình đẳng giữa các dân tộcđược thực hiện trên tất cả các lĩnh vực Những hình thức bóc lột phong kiếnnặng nề đã được xóa bỏ Trong các cơ quan lãnh đạo Chính quyền, Đảng,Quân đội, Mặt trận từ Trung ương đến địa phương ngày nay, các dân tộc,

bộ tộc đều có người tham gia với cương vị cao (Trung ương ủy viên, Bộ

Chính trị, Bộ Thứ trưởng, các tướng lĩnh sĩ quan các cấp, lãnh đạo các tỉnh,huyện ) Tất cả những thành quả cách mạng trên đây đều nhờ có đườnglối, chính sách đúng đắn và nhất quán của Đảng Nhân dân cách mạng Lào,của Nhà nước Cộng hòa dân chủ Nhân dân Lào Ngày nay bộ mặt xã hội vàđời sống của người dân các dân tộc, bộ tộc đã có những thay đổi có tínhchất cách mạng Đó là nền tảng vững chắc cho mối quan hệ đại đoàn kếttoàn dân và cho sự nghiệp xây dựng đất nước Lào theo con đường đổi mớiXHCN.

Khu Xay Sổm Bun là vùng đa dân tộc Vì thế đến năm 1994, Đảng

và Chính phủ Lào đã lập một khu riêng trực thuộc Trung ương

Kế hoạch xây dựng và phát triển ở khu Xay Sổm Bun hướng vàokhai thác tiềm năng du lịch Bằng nhiều hình thức đầu tư xây dựng nângcấp các khu du lịch sẵn có: quy hoạch và đầu tư khai thác và chế biến gỗ.Huy động mọi nguồn lực cho đầu tư phát triển cải thiện môi trường đầu tư

để thu hút các doanh nghiệp nước ngoài

Trong năm 2002 - 2003 khu Xay Sổm Bun được đầu tư 195 côngtrình với 63.999.644 triệu kíp, trong đó có sự đầu tư của nước ngoài là:17,715.84 triệu kíp Cho đến nay hầu hết các công trình đã hoàn thành

Xay Sổm Bun là một khu mới được lập lại từ cuối năm 1994 Trongquá trình tách nhập đã có nhiều thay đổi song các bản làng khu Xay Sổm Bunngày nay về mặt hành chính vẫn không thay đổi Chúng vẫn năm trong 3huyện của 3 tỉnh trước đây, nay thuộc khu Xay Sổm Bun

2.2.3 Tình hình phát triển kinh tế - xã hội khu Xay Sổm Bun từ

1996 - 2003

Cơ sở kinh tế của khu Xay Sổm Bun nhìn chung trong những nămqua đã có sự chuyển biến quan trọng Những thay đổi này không chỉ là sựtăng trưởng đơn thuần về số lượng giá trị vật chất mà còn có cả sự thay đổi