Thơ trẻ chống mỹ dưới góc nhìn tư duy nghệ thuật

Người đọc có thể nhận ra giọng thơ giàu chất suy tư với những cảm xúc sâu lắng, dồn nén, kết hợp hài hòa giữa vốn sống trực tiếp và vốn văn hóa của Nguyễn Khoa Điềm; cái giọng thơ của lờ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

==============

ĐÀO THỊ THẢO

THƠ TRẺ CHỐNG MỸ DƯỚI GÓC NHÌN

TƯ DUY NGHỆ THUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

==============

ĐÀO THỊ THẢO

THƠ TRẺ CHỐNG MỸ DƯỚI GÓC NHÌN

TƯ DUY NGHỆ THUẬT

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Dục Tú

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Lê Dục Tú

Tôi cũng cam đoan đề tài này không trùng với bất cứ đề tài luận văn nào

đã được công bố ở Việt Nam

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung đề tài

Người cam đoan

Lê Thị Diệp

Trong thời gian làm luận văn, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình từ các thầy cô giáo Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy cô, đặc biệt là PGS.TS Lê Dục Tú – người đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn Mặc dù tôi đã có nhiều cố gắng hoàn thiện luận văn bằng tất cả sự nhiệt tình và năng lực của mình, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp quý báu cũng như sự thông cảm từ quý thầy cô và các bạn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2014 Người làm luận văn

Lê Thị Diệp

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Mục đích nghiên cứu 14

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 14

5 Phương pháp nghiên cứu 14

6 Cấu trúc luận văn 15

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT VÀ DIỆN MẠO NỀN THƠ CHỐNG MỸ 16

1.1.Một số vấn đề lí luận về tư duy nghệ thuật 16

1.1.1.Khái niệm tư duy 16

1.1.2.Quan niệm về tư duy nghệ thuật và tư duy thơ 17

1.1.2.1 Tư duy nghệ thuật 17

1.1.2.2 Tư duy thơ 19

1.2.Diện mạo nền thơ chống Mỹ 20

1.2.1.Khái quát chung về thơ ca giai đoạn chống Mỹ 20

1.2.2.Sự hình thành và phát triển của đội ngũ sáng tác Sự xuất hiện của thơ trẻ 25

Chương 2: CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH 31

TRONG THƠ TRẺ CHỐNG MỸ 31

2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ trẻ chống Mỹ 31

2.1.1 Đất nước – Tổ quốc – mạch nguồn của những cảm hứng sáng tạo 31 2.1.2 Hiện thực chiến tranh– niềm suy tư, trăn trở khôn nguôi 40

2.1.3.Vẻ đẹp con người Việt Nam – niềm cảm hứng bất tận 46

2.1.3.1 Bác Hồ - tên Người là cả một niềm thơ 46

2.1.3.2 Người lính – niềm cảm hứng lãng mạn và bi tráng 50

2.1.3.3 Người phụ nữ - nguồn cảm hứng của lí trí và tình thương 63

2.1.3.4 Nhân dân – nguồn cảm hứng không bao giờ vơi cạn 74

2.2 Cái tôi trữ tình trong thơ trẻ chống Mỹ 81

2.2.1 Khái niệm cái tôi trữ tình 81

2.2.2.Cái tôi trữ tình trong thơ trẻ chống Mỹ 83

2.2.2.1.Cái tôi sử thi 83

2.2.2.2 Cái tôi thế hệ 90

3.1 Ngôn ngữ 98

3.1.1 Giới thuyết chung về ngôn ngữ 98

3.1.2 Ngôn ngữ trong thơ trẻ chống Mỹ 99

3.2.2.1.Ngôn ngữ giàu tính đại chúng 99

3.1.2.2.Ngôn ngữ sáng tạo tài hoa 103

3.2 Biểu tượng 107

3.2.1 Giới thuyết chung về biểu tượng 107

3.2.2 Biểu tượng trong thơ trẻ chống Mỹ 109

KẾT LUẬN 115

TÀI LIỆU THAM KHẢO 117

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tiếp nối thành tựu văn học giai đoạn trước, văn học Việt Nam chống Mỹ phát triển mạnh mẽ và đồng đều với nhiều thể loại Chưa có thời kì nào mà văn học yêu nước phát triển mạnh mẽ, phong phú và rực rỡ như thời kì kháng chiến chống

Mỹ Nằm trong mạch phát triển đó, thơ chống Mỹ nổi lên như một hiện tượng đặc biệt và đạt nhiều thành tựu xuất sắc

Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, thơ nhanh chóng nhập cuộc, có mặt kịp thời

ở những vị trí chiến đấu và thực hiện sứ mệnh cao cả trên mặt trận văn nghệ Thời

kì này chúng ta có một nền thơ chiến đấu giàu sức sống, đa dạng trong cách biểu hiện Thơ đã góp phần to lớn cùng cả nền văn hoc vào việc phát huy sức mạnh tinh thần của toàn dân tộc, đặc biệt là chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng trong cuộc kháng chiến vĩ đại vì độc lập tự do và thống nhất Tổ quốc Thơ chống Mỹ mang đến cho thơ ca dân tộc một diện mạo riêng, độc đáo, là sự tiếp nối trong tiến trình phát triển của thơ hiện đại Việt Nam Khoảng thời gian mười năm của thơ chống Mỹ không dài trong thế kỉ XX đầy biến động của dân tộc cũng như trong tiến trình thơ Việt Nam hiện đại nhưng lại có một ý nghĩa đặc biệt Vì thế những giá trị tinh thần và nghệ thuật được kết tinh trong đó cần phải được tìm hiểu, lưu giữ và phát huy

Hiện thực cuộc kháng chiến chống Mỹ đã khơi nguồn cảm hứng lớn cho thơ, lôi cuốn được một lực lượng sáng tác đông đảo Các thế hệ nhà thơ cùng có mặt bên nhau trên trận tuyến đánh Mỹ Tiếp nối lớp nhà thơ đi trước là lớp nhà thơ trẻ trưởng thành trong cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại của dân tộc Họ mang đến cho thơ sự ồ ạt, đông vui cho cả một nền thơ bằng tiếng nói sôi nổi, mới mẻ, duyên dáng, đặc sắc của riêng lứa tuổi trẻ mà thế hệ nhà thơ trước không thể nói thay được Có thể nói thơ trẻ chống Mỹ là một hiện tượng rất đáng chú ý khi nhắc đến văn học chống Mỹ Vì thế việc nghiên cứu, tìm hiểu những nét hay và đặc sắc trong

sáng tác của thế hệ trơ trẻ chống Mỹ là một việc làm cần thiết, góp phần trong việc nhìn nhận đặc điểm của cả một nền thơ chống Mỹ nói riêng và thơ hiện đại Việt Nam nói chung

Khi tiếp cận với thơ ca, người ta có nhiều cách nghiên cứu khác nhau để khai thác hết chiều sâu ý nghĩa cũng như đặc sắc nghệ thuật của từng câu chữ Tất nhiên mỗi cách tiếp cận sẽ có những ưu điểm và nhược điểm khác nhau Tư duy thơ là một hình thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật, một vấn đề lí luận còn rất mới nhưng đầy hấp dẫn Nó có khả năng mở ra những cánh cửa đi vào thế giới nghệ thuật phong phú và bí ẩn Trong tư duy thơ không chỉ đơn điệu tồn tại yếu tố cá nhân mà còn bao hàm cả yếu tố dân tộc và yếu tố nhân loại Đó là vấn đề nằm cả trên bình diện nội dung và hình thức, trong mối quan hệ tương tác giữa chủ thể và khách thể Nghiên cứu tư duy thơ đặt ra một yêu cầu toàn diện và hệ thống đối với các vấn đề, các hiện tượng thi ca Đặc biệt từ trước đến nay, nghiên cứu thơ ca chú ý nhiều đến vấn đề thi pháp nên việc nghiên cứu từ góc độ tư duy nghệ thuật vẫn thực sự là một vùng đất mới mẻ và cần được khám phá

Tình hình nói trên đòi hỏi sự xuất hiện công trình nghiên cứu một cách đổi mới, toàn diện, có hệ thống về thơ Việt nam giai đoạn chống Mỹ cứu nước, đặc biệt

là ở mảng thơ trẻ Luận văn của chúng tôi là một nỗ lực nhằm đáp ứng một phần nào những đòi hỏi chính đáng nói trên

2 Lịch sử vấn đề

Thơ trẻ chống Mỹ là một hiện tượng rất đáng chú ý của văn học Việt Nam hiện đại, đánh dấu sự xuất hiện và trưởng thành của một thế hệ nhà thơ và bước phát triển của cả nền thơ chống Mỹ Khi đánh giá về thơ trong cao trào thơ chống

Mỹ cứu nước, báo cáo của Ban chấp hành hội liên hiệp Văn học nghệ thuật tại Đại hội văn nghệ lần IV đã khẳng định: “Sáng tác thơ vẫn rất phong phú, thơ trữ tình ngày càng đa dạng Có những bài phần lớn là của anh chị trẻ nói lên cụ thể, sinh động và tình tứ cuộc chiến đấu và sản xuất muôn vẻ” [46, tr.65] Ngay từ khi mới

xuất hiện, thơ trẻ chống Mỹ đã giành được sự quan tâm đáng kể của giới nghiên cứu, lí luận phê bình, giảng dạy văn học và đông đảo công chúng bởi tính mới lạ, độc đáo cùng những giá trị tư tưởng sâu sắc mà nó đã đóng góp cho văn học dân tộc Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu đi sâu vào nghiên cứu thơ trẻ chống Mỹ dưới góc nhìn tư duy nghệ thuật Số lượng các bài viết khá nhiều nhưng chủ yếu chỉ điểm xuyết về một số phong cách thơ tiêu biểu trong thơ trẻ chống Mỹ, chưa xác lập hệ thống hoặc là một phần nghiên cứu nhỏ trong các công trình chung về thơ chống Mỹ hoặc thơ từ năm 1945-1975

Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau:

Công trình đầu tiên cần kể đến là Những đóng góp của thơ trẻ thời kì chống

Mỹ cứu nước của Hoàng Kim Ngọc (NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 1998) Đây là

công trình nghiên cứu mang tính khái quát những đặc điểm chung của thơ trẻ chống

Mỹ Trong đó tác giả đã khẳng định: “Thơ trẻ chống Mỹ là một hiện tượng rất đáng chú ý của văn học hiện đại Việt Nam, đánh dấu sự xuất hiện, trưởng thành của một thế hệ nhà thơ và bước phát triển mới của nền thơ ca chống Mỹ” [43, tr.3] Tác giả

đã viết khá chi tiết về khuynh hướng mở rộng, tăng cường chất hiện thực trong thơ;

về cái tôi trữ tình và khuynh hướng tăng cường chất trí tuệ, chính luận trong thơ trẻ chống Mỹ Hoàng Kim Ngọc có nhận xét: “Thơ trẻ chống Mỹ mang nhiểu phẩm chất đẹp: vừa giàu lí tưởng vừa giàu hiện thực, có bề rộng của cuộc đời lẫn bề sâu của tâm trạng, có những tìm tòi sáng tạo trong nội dung và hình thức nghệ thuật” [43, tr.121] Tiếp sau những lời nhận định ấy, tác giả cuốn sách đã phân tích và làm

rõ bằng những vần thơ cụ thể Trong phần cuối cuốn sách, Hoàng Kim Ngọc một lần nữa khẳng định sức âm vang của thơ trẻ, cho đó là “một hiện tượng độc đáo, một đi không trở lại trong lịch sử văn học dân tộc” [43, tr.122] Chính nhờ đó mà qua những trang thơ trẻ, ta hiểu rõ hơn tâm hồn và tính cách của dân tộc Việt Nam, đặc biệt là của thế hệ cầm súng vừa đánh giặc vừa làm thơ trong những năm tháng đầy đạn bom, máu lửa

Trong “Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nước”, tác giả Vũ Tuấn Anh đã

khẳng định: “Thơ trẻ chống Mỹ cứu nước đã ghi nhận một chặng đường phát triển quan trọng của thơ ca” [3, tr.60] Thơ đã tự vượt mình, gắng vươn lên xứng đáng với tầm vóc của dân tộc và thời đại, cố gắng đi song song với những bước đi kì vĩ của lịch sử Thơ chống Mỹ đã sáng tạo nên những vẻ đẹp mới cho thơ ca dân tộc cả

về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật Thơ chống Mỹ đã hoàn thành sứ mệnh vẻ vang của một nền thơ chiến đấu, là tiếng nói tâm tình, thơ đồng thời là công cụ nhận thức, là tiếng tiếng kèn xung trận và người cổ vũ dẫn đường Còn theo tiến sĩ Mai

Hương trong bài viết “ Nghĩ về đóng góp của đội ngũ trẻ trong thơ chống Mỹ” thì:

“Thực tế các nhà thơ trẻ đã mang đến cho thơ chống mỹ tiếng nói đặc sắc của lứa tuổi trẻ mà nhiều thế hệ nhà thơ trước không thể nói thay được” [26, tr.92] Với sức trẻ và sự nhạy cảm tinh tế trong cách nhìn nhận, khám phá hiện thực, các nhà thơ trẻ

dễ dàng phát hiện ra chất thơ ngay trong sự bộn bề của cuộc chiến đấu để thấy được

“Giữa chiến trường nghe tiếng bom rất nhỏ”

Lê Thị Bích Hồng là một nhà nghiên cứu văn học với nhiều công trình tiêu

biểu, đặc biệt là Cuốn Thơ với cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Nhà nghiên

cứu đã đặt thơ kháng chiến chống Mỹ vào tiến trình thơ ca hiện đại để “định vị” và xác định giá trị nền thơ chống Mỹ Trong đó tác giả xem xét những khuynh hướng chính của dòng thơ chống Mỹ: thơ tăng cường khả năng phản ánh hiện thực, giàu có thêm phương thức tự sự, tính chính luận và chất trí tuệ…Tác giả cũng khẳng định:

“Bản chất thơ kháng chiến chống Mỹ là một nền thơ trữ tình – sử thi” [21, tr.47] Cùng với việc khẳng định cái tôi trữ tình sử thi có ý nghĩa bao trùm và phổ quát, cuốn sách đã chú ý đến nhiều dạng thức khác của cái tôi trữ tình: cái tôi thống nhất riêng chung, cái tôi thế hệ, đặc biệt là cái tôi phi sử thi rõ nét dần vào giai đoạn sau Tác giả cũng dành một chương khảo sát khá kĩ những vấn đề hình thức của thơ chống Mỹ, từ xu hướng tự do hóa hình thức đến sự đa dạng trong giọng điệu…Trong các chương, nhà nghiên cứu Lê Thị Bích Hồng luôn dành một phần thích đáng cho mảng thơ trẻ Bên cạnh việc trích dẫn, phân tích những sáng tác của các nhà thơ trẻ, tác giả cũng đã khẳng định: “Đặt trong mười năm thơ chống Mỹ,

quan sát những đặc điểm nội dung và nghệ thuật của nó, có thể thấy thơ trẻ chống

Mỹ dã có những đóng góp to lớn trong việc mở rộng và mài sắc khả năng tư duy nghệ thuật của thơ Các nhà thơ trẻ đã có những tìm tòi, sáng tạo độc đáo, phong phú, tạo ra những phẩm chất mới về nội dung và nghệ thuật cho cả phong trào thơ” [21, tr.128]

Một trong những giáo trình có giá trị phải kể đến ở đây là cuốn Lịch sử văn

học Việt Nam, tập 3 của tác giả Nguyễn Đăng Cuốn sách tập trung tìm hiểu về nền

văn học Việt Nam từ sau cách mạng tháng Tám 1945 Tác giả đã cố gắng bao quát nền văn học sau cách mạng theo các thể loại: thơ, truyện, ký; kết hợp cái nhìn toàn cảnh quá trình vận động của nền văn học với cái nhìn tập trung vào một số cây bút tiêu biểu Tất cả đã đưa người đọc đến với bức tranh chung về diện mạo và quy luật của nền văn học Tác giả đã dành một chương 8 để trích đăng bài viết của nhà

nghiên cứu Trần Đăng Xuyền: Thế hệ các nhà thơ trẻ thời kì chống Mỹ cứu nước

Tác giả đã phân tích sự xuất hiện và quá trình trưởng thành của thơ trẻ chống Mỹ, những đặc điểm nổi bật trong nội dung và nghệ thuật của mảng thơ này: “Thơ trẻ thời kì chống Mỹ cứu nước đã đóng góp cho nền thơ hiện đại Việt Nam những cây bút tiêu biểu có bản sắc và giọng điệu riêng” [39, tr.387] Người đọc có thể nhận ra giọng thơ giàu chất suy tư với những cảm xúc sâu lắng, dồn nén, kết hợp hài hòa giữa vốn sống trực tiếp và vốn văn hóa của Nguyễn Khoa Điềm; cái giọng thơ của lời nói thường, tài hoa, thông minh, tinh nghịch pha chút ngất ngưởng, ngang tàng cảu Phạm Tiến Duật; có thể nhận ra một Thanh Thảo phóng khoáng tài hoa mà giàu suy tư; một Hữu Thỉnh tinh tế, tài hoa trong cảm xuc mà giàu suy ngẫm, trăn trở…,

“Người ta không thể hình dung một cách đầy đủ diện mạo và đóng góp to lớn của nền thơ chống Mỹ nếu thiếu vắng mảng thơ của các cây bút trẻ thời kì này” [39, tr.345] Ông khẳng định: “Thơ trẻ chống Mỹ tuy còn có những hạn chế, non nớt nhưng đã làm tròn sứ mệnh vinh quang của nó, có những đóng góp đáng ghi nhận, xứng đáng là một hiện tượng nổi bật trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại” [39, tr.387]

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Long cũng đã có bài viết: Thơ kháng chiến

chống Mỹ trong tiến trình thơ hiện đại Việt Nam, Tạp chí Văn nghệ quân đội, ngày

28-04-2014 Trong đó tác giả đã có một cái nhìn toàn diện và bao quát về nền thơ chống Mỹ Theo đó “Giá trị nổi bật và bền vững của thơ kháng chiến chống Mỹ là ở nội dung tư tưởng – cảm xúc Nó tập trung biểu hiện những tình cảm, tư tưởng lớn của thời đại, phát hiện và sáng tạo những hình tượng cao đẹp về Tổ quốc, dân tộc và nhân dân, về những thế hệ con người Việt Nam trong cuộc chiến đấu vì độc lập, tự

do và thống nhất đất nước”[34, tr.1] Nhà nghiên cứu tập trung phân tích hai hình tượng cái tôi nổi bật của thơ trẻ chống Mỹ là cái tôi sử thi và cái tôi thế hệ Đồng thời ông dành một phần cho việc lí giải xu hướng tăng cường chất chính luận, mở rộng chất liệu hiện thực trong thơ trẻ chống Mỹ Ông nhận xét: “Việc xử lí chất liệu hiên thực của các nhà thơ trẻ chống Mỹ nhìn chung ở một trình độ cao hơn, chủ động hơn trong sự chọn lọc và nhất là bằng suy tưởng, liên tưởng để phát hiện ý nghĩa khái quát, triết lí tiềm ẩn trong đó”[34, tr.3] Phần cuối bài viết, tác giả đánh giá thơ trẻ trong việc thúc đẩy xu hướng tự do hóa hình thức thơ lên một hình thức mới Tác giả có nhấn mạnh đến một số phong cách tiêu biểu Đó là giọng tinh nghich có chút ngang tàng của Phạm Tiến Duật, giọng trầm tư hơi khắc khổ của Nguyễn Duy, giọng suy tư triết lí mang tính đối thoại của Thanh Thảo, giọng nồng nàn mà hồn nhiên của Xuân Quỳnh…

Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo trong bài viết Chất trẻ trong thơ chống Mỹ đã

cho ta thấy diện mạo chung về nền thơ chống Mỹ Ông khẳng định: “Thơ chống Mỹ được phát triển trên sự kế thừa nền thơ cách mạng của ta trước đó Đấy là một giai đoạn thơ phát triển cao với lối thơ cấu tứ theo trực liên tưởng Qúa khứ - hiện tại – tương lai, với những hình ảnh thơ đẹp trau chuốt, giàu nhạc điệu và có sức lay cảm lớn”[59, tr.3] Đặc biệt ông có những so sánh độc đáo giữa thơ trẻ và thơ già, giữa chất trẻ thanh xuân và chất trẻ nhi đồng…Tác giả cũng đi sâu tìm hiểu phong cách của ba nhà thơ trẻ chống Mỹ tiêu biểu là Phạm Tiến Duật, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh Cuối bài viết, tác giả nhận định: “Những người làm thơ trong chúng ta, có thể những năm 1964-1965 không hề bận quân phục một lần, và bây giờ cho mãi về sau

không bận quần áo bò, nhưng cuộc sống không cho phép chúng ta bàng quan trước những biến động ấy trong lớp người trẻ tuổi Và có thể là nhờ sự không bàng quan này mà chất mới trẻ trong thơ chúng ta luôn luôn được nuôi dưỡng, tránh được sự què quặt ốm yếu và trở thành lực lưỡng” [59, tr.7]

Trong bài viết Chuyển biến nhận thức của đội ngũ nhà thơ trẻ trong cuộc

kháng chiến chống Mỹ, nhà nghiên cứu Lê Thị Bích Hồng nhấn mạnh: “Các nhà thơ

trẻ đã mang đến sự ồ ạt, đông vui cho cả nền thơ bằng tiếng nói sôi nổi, mới mẻ, duyên dáng, đặc sắc của riêng lứa tuổi trẻ mà thế hệ nhà thơ trước không thể nói thay được”[20, tr.118] Tác giả đi vào phân tích ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ trong thời đại chống Mỹ, qua đó khẳng định sự thay đổi trong nhận thức của các nhà thơ trẻ “Tiếng thơ của họ trẻ trung mà luôn trăn trở, nghĩ suy đầy trách nhiệm

về Tổ quốc, về dân tộc”[20, tr.119] Phần chính bài viết, tác giả đi vào những dẫn chứng tiêu biểu về thơ trẻ chống Mỹ để đi đến kết luận: “ Đội ngũ người làm thơ trẻ

đã vắt cùng kiệt niềm đam mê sống và viết Sự tự nhận thức, tự thể hiện của thế hệ nhà thơ trẻ mãi mãi là tấm gương sáng về thái độ sống, cách sống Những trang thơ trẻ ra đời thời kì này như thấm đẫm chất hùng ca, như một dòng sông hào hùng chảy xiết cùng năm tháng chiến đấu hào hùng của dân tộc thời kì chống Mỹ cứu nước”[20, tr.122]

Về vấn đề tư duy nghệ thuật, trong các giáo trình lí luận cơ sở dùng cho các trường đại học và cao đẳng, các tác giả như Bùi Ngọc Trác, Lê Bá Hán, Trần Đình Sử…đã đặt vấn đề nghiên cứu tư duy nghệ thuật Một số chuyên luận về thơ khác

như Ngôn ngữ thơ (Nguyễn Phan Cảnh), Qúa trình sáng tạo thơ (Bùi Công

Hùng)…đã từ nhiều góc độ khác nhau để nghiên cứu thơ và tư duy thơ Nhưng tiêu

biểu hơn cả vẫn là cuốn giáo trình Tư duy thơ Việt Nam hiện đại của nhà nghiên cứu

Nguyễn Bá Thành, 2001, NXB Đại học quốc gia Hà Nội Trong đó tác giả đã có một cái nhìn toàn diện về lí thuyết tư duy thơ, từ chỗ xem tư duy như một phạm trù triết học đến chỗ đi sâu nghiên cứu về tư duy nghệ thuật – tư duy văn hoc – tư duy thơ Tác giả cũng đã dành bảy chương để lịch sử hóa nền thơ Việt Nam theo các giai đoạn cụ thể để thấy được những đặc điểm, đặc trưng của thơ Việt Nam giai

đoạn đó, đặc biệt là về phương diện tư duy thơ Có thể nói đây là một công trình nghiên cứu công phu và tâm huyết của tác giả Nguyễn Bá Thành

Tiếp nối những bài nghiên cứu về thơ trẻ chống Mỹ, luận văn sẽ đi tìm hiểu

nghiên cứu một vấn đề còn khá mới mẻ: Thơ trẻ chống Mỹ dưới góc nhìn tư duy

nghệ thuật, nhằm phát hiện ra những tìm tòi, đổi mới trong sáng tạo nghệ thuật của

các nhà thơ trẻ, khẳng định những đóng góp của thơ trẻ với nền thơ Việt Nam hiện đại nói chung và thơ chống Mỹ nói riêng

3 Mục đích nghiên cứu

Đến với đề tài này, người viết nhằm khám phá, đánh giá và làm sáng tỏ được nét nổi bật của tư duy nghệ thuật trong thơ trẻ chống Mỹ Từ đó có thể cảm nhận trọn vẹn và sâu sắc hơn hình ảnh đất nước và con người Việt Nam trong cuộc chiến đấu chống Mỹ gian khổ mà hào hùng Đồng thời chỉ ra được những đặc điểm, diện mạo của thơ trẻ chống Mỹ và những đóng góp của nó với nền thơ hiện đại Việt Nam nói chung và thơ chống Mỹ nói riêng

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài “Thơ trẻ chống Mỹ dưới góc nhìn tư duy nghệ thuật”, người viết chỉ dừng lại ở một giai đoạn thơ chống Mỹ và ở phương diện, đặc điểm nổi bật của thơ trẻ giai đoạn này là tư duy nghệ thuật Vì khối lượng sáng tác ở mảng thơ này rất lớn nên người viết sẽ chỉ đưa ra những dẫn chứng về một số tác giả, tác phẩm mà bản thân cho là tiêu biểu và phù hợp với nội dung cần chứng minh

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện luận văn này, người viết sẽ vận dụng và kết hợp một số phương pháp khác nhau:

- Trước tiên là phương pháp hệ thống để phân loại những câu thơ, những đoạn thơ theo một tiêu chí, một hệ thống có trước Từ đó rút ra nhận xét giúp người đọc nắm bắt các sự việc trong cùng mối quan hệ tổng thể, bao quát

- Bên cạnh đó, người viết còn sử dụng phương pháp tổng hợp và phân tích Đây là hai phương pháp được sử dụng nhiều nhất trong quá trình thực hiện đề tài Để quá trình nghiên cứu đi đúng hướng, cách thức lựa chọn, tổng hợp nguồn tài liệu là những yếu tố quan trọng góp phần vào việc lí giải, làm sáng rõ thơ trẻ chống Mỹ dưới góc nhìn tư duy nghệ thuật

- Trong quá trình phân tích có sự kết hợp nhiều thao tác như: giải thích, chứng minh, bình luận, so sánh…để làm nổi bật vấn đề cần nghiên cứu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung của luận văn gồm ba chương:

Chương I: Một số vấn đề về lí luận về tư duy nghệ thuật và diện mạo nền thơ chống

Mỹ

Chương II: Cảm hứng chủ đạo và cái tôi trữ tình trong thơ trẻ chống Mỹ

Chương III: Ngôn ngữ và biểu tượng trong thơ trẻ chống Mỹ

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ TƯ DUY NGHỆ THUẬT VÀ

DIỆN MẠO NỀN THƠ CHỐNG MỸ 1.1.Một số vấn đề lí luận về tư duy nghệ thuật

1.1.1.Khái niệm tư duy

Để giải thích vấn đề tư duy là gì, nhiều nhà khoa học và nhiều ngành khoa học đã tốn không biết bao nhiêu thời gian và giấy mực để nghiên cứu, và cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất Triết học nghiên cứu tư duy dưới góc độ lý luận nhận thức Lôgic học nghiên cứu tư duy ở các quy tắc tư duy đúng Xã hội học nghiên cứu tư duy ở sự phát triển của quá trình nhận thức trong các chế độ xã hội khác nhau Sinh lí học nghiên cứu cơ chế hoạt động thần kinh cao cấp với tư cách là nền tảng vật chất của các quá trình tư duy ở con người Điều khiển học nghiên cứu

tư duy tư duy để có thể tạo ra “trí tuệ nhân tạo” Tâm lí học nghiên cứu diễn biến của quá trình tư duy, mối quan hệ qua lại cụ thể của tư duy với các khía cạnh khác của nhận thức

Tư duy không chỉ là đối tượng nghiên cứu của các ngành khoa học cơ bản

mà còn là đối tượng nghiên cứu của lĩnh vực nghệ thuật Tư duy là toàn bộ những hoạt động tâm lí của con người, chỉ con người mới có Tư duy nảy sinh từ sự sống

và gắn liền với hoạt động của các tế bào não Tư duy là quá trình nhận thức, phản ánh những thuộc tính, bản chất, những mối liên hệ và quan hệ có tính quy luật của hàng loạt sự vật, hiện tượng mà trước đó ta chưa biết Tư duy của con người có bản chất xã hội, chịu sự chế ước bởi các nhu cầu xã hội và sử dụng ngôn ngữ, là cái chỉ tồn tại trong xã hội loài người “Tư duy không chỉ là một sản phẩm xã hội hay chỉ là sản phẩm tự nhiên, mà là sản phẩm có tính tổng hòa của quá trình lịch sử nhân loại”[60, tr.38]

Tư duy là sự phản ánh thế giới tự nhiên sâu sắc hơn, trung thành hơn, đầy đủ hơn, đi sâu một cách vô hạn, tiến gần đến chân lí khách quan hơn “Tư duy của người ta – đi sâu một cách vô hạn, từ giả tưởng tới bản chất, từ bản chất cấp một,

nếu có thể như vậy, đến bản chất cấp hai…đến vô hạn” Tư duy là quá trình tâm lí phản ánh hiện thực khách quan một cách gián tiếp, là sự phản ánh những thuộc tính chung và bản chất, tìm ra những mối liên hệ, quan hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng mà ta chưa từng biết Tư duy khác với ý thức, bởi lẽ ý thức là sự phản ánh hiện thực của hoạt động tâm lí Tư duy cũng khác với lí trí vì nói đến lí trí là nói đến cái logic có tính nguyên tắc của nhận thức Tư tưởng thì vừa là kết quả vừa là xuất phát điểm của tư duy

Tư duy là một hình thức hoạt động của hệ thần kinh thể hiện qua việc tạo ra các liên kết giữa các phần tử đã ghi nhớ được chọn lọc và kích thích chúng hoạt động để nhận thức về thế giới xung quanh, định hướng cho hành vi phù hợp với môi trường sống Tư duy là quá trình tâm lí phản ánh hiện thực khách quan một cách gián tiếp, là sự phản ánh những thuộc tính chung và bản chất, tìm ra những mối liên

hệ, quan hệ có tính quy luật của sự vật, hiện tượng mà ta chưa biết Tư duy định hướng đến sự thành thục, khi sự thành thục đã có thì tư duy kết thúc Điều này giống với sự nhận thức, khi sự nhận thức chưa có thì cần phải tư duy, khi nhận thức

đã có thì tư duy kết thúc

Phương tiện để diễn đạt tư duy chính là ngôn ngữ, ngôn ngữ là công cụ của

tư duy Không có ngôn ngữ thì tư duy chỉ là những dự báo mơ hồ, những phản ứng

có tính bản năng trước hiện thực Không có tư duy thì ngôn ngữ chỉ là tiếng kêu bập

bẹ của trẻ sơ sinh mà thôi Tư duy làm cho ngôn ngữ phát triển phong phú, tinh xảo Ngôn ngữ tạo điều kiện cho tư duy đi sâu vào bản chất của sự vật Và như vậy, ngôn ngữ thơ chính là một phương tiện biểu hiện tư duy thơ, tư duy thơ thế nào thì ngôn ngữ thơ như vậy

1.1.2.Quan niệm về tư duy nghệ thuật và tư duy thơ

1.1.2.1 Tư duy nghệ thuật

Tư duy nghệ thuật là tư duy sáng tạo của con người trong lĩnh vực nghệ thuật Mỗi nghệ sĩ có một hướng tư duy nghệ thuật khác nhau, làm nên cá tính và

phong cách riêng của họ Không phải nhà thơ nào cũng có phong cách nhưng bất cứ nhà thơ nào muốn để lại tên tuổi của mình trên văn đàn, phải khẳng định được cái riêng của mình Cái khắc nghiệt của văn chương nghệ thuật là ở chỗ đó, hoàn toàn khác với các loại hình khoa học khác Khoa học tự nhiên hướng đến những định lí chung nhất, khái quát nhất và được nhân loại thừa nhận còn văn chương nghệ thuật lại hướng đến cái tôi, cái duy nhất Và chỉ khi nào người nghệ sĩ thực sự say mê với công việc, thì sự sáng tạo mới tỏa sáng, cái độc đáo của người nghệ sĩ mới được bộc

lộ và được công nhận Bất cứ sự sao chép và khiên cưỡng nào cũng đều nằm ngoài địa hạt của nghệ thuật chân chính

Tư duy nghệ thuật là dạng hoạt động của trí tuệ con người hướng tới sáng tạo

và tiếp nhận tác phẩm nghệ thuật Bản chất của nó do phương thức thực tiễn tinh thần của hoạt động chiếm lĩnh thế giới bằng hình tượng quy định Tư duy nghệ thuật là một phương thức hoạt động nghệ thuật nhằm khái quát hóa hiện thực và giải quyết nhiệm vụ thẩm mỹ Phương tiện của nó là các biểu tượng, tượng trưng có thể trực quan được Cơ sở của nó là tình cảm Dấu hiệu bản chất của tư duy nghệ thuật là: ngoài tính giả định ước lệ, nó hướng tới sự nắm bắt những sự thật đời sống

cụ thể, cảm tính, mang nội dung khả nhiên, có thể cảm thấy, theo xác xuất khả năng

và tất yếu Như vậy điều quan trọng nhất của tư duy nghệ thuật đó là sự sáng tạo, và phương diện biểu hiện nằm trong những biểu tượng nghệ thuật Mỗi nhà văn, nhà thơ đều có sự lựa chọn biểu tượng khác nhau để chuyển tải cách tư duy của mình, cách nhìn thế giới của mình

Nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Thành đã bàn nhiều về vấn đề tư duy nghệ thuật nói chung và tư duy thơ nói riêng trong rất nhiều công trình nghiên cứu khác nhau Ông cho rằng: “Tư duy nghệ thuật là sự khôi phục và sáng tạo các biểu tượng trực quan, là sự hình tượng hóa hiện thực khách quan theo nhận thức chủ quan Tư duy nghệ thuật chịu sự chi phối mạnh mẽ của thế giới quan và nhân sinh quan của người sáng tạo [60, tr.57] Chính trên cơ sở vai trò của cái chủ thể trong hình tượng nghệ thuật mà Claud Bernard đã ghi chú: “nghệ thuật là tôi, khoa học là chúng ta…” Tư

duy nghệ thuật khác với tư duy khoa học ở chỗ tư tưởng và tình cảm không chỉ là năng lượng của tư duy mà còn là đối tượng nhận thức của tư duy “Hình tượng nghệ thuật được coi là hình tượng của cảm xúc, nghĩa là năng lượng tình cảm còn lại trong hình tượng như là một yếu tố nội dung, một bộ phận hợp thành” [60, tr.58]

1.1.2.2 Tư duy thơ

Tư duy thơ là một phương thức biểu hiện của tư duy nghệ thuật, nhưng nó mang trong mình khả năng biểu hiện nhờ kho biểu tượng của thơ phong phú và đa dạng [60, tr.59] Kho biểu tượng của thơ được thể hiện ở những biểu tượng gần gũi, cũng có khi trừu tượng Tùy theo cảm xúc của thi sĩ, dụng ý của thi sĩ mà những biểu tượng của cuộc sống hay của trí tưởng tượng được vận dụng và đưa vào thi ca Mặt khác phương tiện ngôn ngữ của tư duy thơ là một phương tiện giao tiếp có tính

xã hội hóa cao độ Cho nên thơ có thể biểu hiện được nhiều tâm trạng, nhiều dạng cảm xúc, nhiều nội dung cụ thể và trực tiếp Biểu tượng thi ca vừa mang tính chất biểu tượng thính giác, vừa mang tính chất biểu tượng thị giác, nghĩa là trong thơ vừa có nhạc vừa có họa

Tư duy thơ là một cách tư duy hình tượng, thơ cho phép thi sĩ có khả năng liên tưởng phong phú, đa dạng Đặc điểm quan trọng nhất của tư duy thơ là sự thể hiện của cái tôi trữ tình, cái tôi cảm xúc, cái tôi dạng tư duy Tư duy thơ có khả năng hướng nội và hướng ngoại Tùy thời điểm và tùy thuộc phong cách riêng của mỗi nhà thơ mà họ chọn cách tư duy phù hợp Tư duy hướng nội thường phổ biến trong thơ trung đại và thơ lãng mạn, nơi cái tôi thi sĩ lên ngôi Tư duy hướng ngoại phổ biến ở giai đoạn văn học cách mạng, các thi sĩ say mê thể hiện cái ta, hòa cái tôi vào cái ta chung của thời đại Tuy nhiên, do sự chi phối của quan niệm thơ và phương pháp tư duy của từng thời đại mà vị trí của cái tôi trữ tình có những thay đổi nhất định Có thể khẳng định lịch sử phát triển của thơ ca Việt Nam là lịch sử phát triển của cái tôi trữ tình

1.2.Diện mạo nền thơ chống Mỹ

1.2.1.Khái quát chung về thơ ca giai đoạn chống Mỹ

Ngày 5-8-1964, đế quốc Mỹ tiến hành cho máy bay ném bom, bắn phá miền Bắc Việt Nam Cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại diễn ra trên khắp cả nước Từ Bắc chí Nam, từ miền ngược đến miền xuôi, thành thị - nông thôn, biên giới – hải đảo; không nơi nào không có khói lửa chiến tranh Có thể nói cuộc kháng chiến chống

Mỹ đã đặt nhân dân ta trước những thử thách vô cùng ác liệt, gay gắt, đòi hỏi huy động triệt để mọi nguồn lực tinh thần và lực lượng của cả dân tộc Mười năm đấu tranh giải phóng miền Nam, bảo vệ Tổ quốc với những hi sinh to lớn và thắng lợi trọn vẹn của quân dân ta, xứng đáng là một trong những cuộc kháng chiến vĩ đại nhất trong lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc ta

Cuộc kháng chiến chống Mỹ - “đó là những năm tháng mà cả dân tộc ta đã làm nên một huyền thoại - huyền thoại của hai mươi năm máu nở thành hoa.” “Từ trong cuộc trường chinh ấy, giữa những ranh giới mong manh của sự sống và cái chết, giữa cái mất và cái còn, giữa tận cùng đau thương và hi vọng, chúng ta đã hun

đúc nên những giá trị sống đích thực và thiêng liêng” (Lời dẫn cuốn “Miền Nam

luôn trong trái tim tôi” – Nguyễn Bá Thành tuyển tập) Như một lẽ tất yếu, văn học

luôn chịu sự tác động trực tiếp của đời sống xã hội và lịch sử mà nó tồn tại Văn học Việt Nam cũng trải qua những bước thăng trầm theo dòng lịch sử của đất nước Khi đất nước đang trong tình trạng rối ren, cách mạng chưa giành được thắng lợi, bất mãn với hiện thực cuộc sống, văn học lãng mạn 1932-1945 chủ động đòi tự do bộc

lộ và khẳng định cái Tôi cá nhân Giai đoạn này âm điệu buồn tràn ngập trong thơ

đi cùng nỗi cô đơn, chán nản, hoang mang, bi quan và trăn trở chất chứa nhiều tâm

sự Cách mạng tháng Tám thành công mở ra một chân trời mới cho con người và cho cả thơ ca Thơ là tiếng nói ca ngợi Tổ quốc, tự do và cuộc đời mới Tuy vẫn còn những hạn chế nhưng thơ ca giai đoạn này là những bước khởi đầu, là bản lề tạo nên một nền thơ rực rỡ hơn của giai đoạn chống Mỹ về sau

Trải qua một quá trình phấn đấu, đồng thời có sự định hướng chính trị rõ ràng và sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng, văn học giai đoạn chống Mỹ nói chung và thơ ca chống Mỹ nói riêng đã có những bước trưởng thành nhanh chóng về cả số lượng và chất lượng, trở thành một mặt trận quan trọng trong công cuộc đấu tranh chống đế quốc Mỹ Nhiệm vụ của văn học và thơ ca kháng chiến chống Mỹ phải phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ cách mạng là xây dựng chủ nghĩa xã hội, giải phóng miền nam, thống nhất Tổ quốc Sự lãnh đạo của Đảng đã tạo ra một nền văn học cách mạng thống nhất về nhiều phương diện, có sự tập trung cao độ về đề tài, chủ

đề tư tưởng, về nhiệm vụ và cả phương pháp sáng tác, sự thống nhất về cảm hứng chủ đạo và âm hưởng chung Văn học chống Mỹ cứu nước là một nền văn học tự giác, có tính chiến đấu, mang âm hưởng lạc quan cách mạng, mang nội dung xây dựng xã hội chủ nghĩa và tính chất dân tộc sâu đậm Có thể nói rằng, văn học thời kì này đã đạt những thành tựu to lớn trong đó thơ chống Mỹ là một nền thơ phát triển,

là một bức tranh phản ánh tương đối đầy đủ thời kì vẻ vang của dân tộc, để lại ấn tượng sâu sắc với những cảm xúc mang tầm cao tư tưởng, có giá trị và sức sống lâu bền với thời gian

Thơ những năm kháng chiến chống Mỹ là một giai đoạn mới trong tiến trình thơ Việt Nam hiện đại, với diện mạo và đặc điểm riêng, với những thành tựu đặc sắc, kế tục các chặng đường thơ cách mạng hai mươi năm trước đó, từ sau cách mạng tháng Tám, 1945 Có thể nói lịch sử thơ ca dân tộc chưa bao giờ biết đến một thời kì nào mà thơ ca lại có một cuộc sống phong phú, sôi nổi đến thế “Nền thơ chống Mỹ từ 1964 là một cao trào với sự phát triển mới về lượng cũng như về chất

Đó là một nền thơ chống Mỹ thống nhất của cả nước, một nền thơ chiến đấu, mang tính quần chúng sâu rộng [47, tr.117]

Thơ kháng chiến chống Mỹ tập trung biểu hiện những tình cảm và tư tưởng lớn, bao trùm trong đời sống tinh thần của con người thời đại chống Mỹ cứu nước Trong những năm tháng ấy, thơ trở thành tiếng nói chung của cả dân tộc, phát ngôn cho ý chí, khát vọng, tình cảm chung rộng lớn của mọi người Đó là lúc, như cách

nói của thơ Chế Lan Viên: “Những năm đất nước có chung tâm hồn, có chung

khuôn mặt” Chủ nghĩa yêu nước giai đoạn chống Mỹ đã được phát triển với những

biểu hiện hết sức phong phú và đa dạng Đó là việc khắc họa Tổ quốc, đất nước với những cảm xúc riêng nhưng đều chân thành, nồng cháy với những suy nghĩ chín chắn, biểu hiện như là sự nhận thức lại Tổ quốc mình một cách sâu sắc, đầy đủ về nhiều mặt Đất nước đươc nhìn nhận trong tình toàn vẹn và trong những chiều kích dài rộng của thời gian và không gian Đất nước là núi sông hùng vĩ, rừng vàng biển bao la Đất nước cũng là ngôi nhà nơi ta sinh ra, mảnh vườn, thửa ruộng, dòng sông,

là những tình cảm gắn bó con người để lại nhiều dư âm kỉ niệm Đất nước thời kì này còn được nhìn nhận trong chiều dài thời gian lịch sử, trong bề sâu văn hóa và truyền thống dân tộc, trong quá khứ, hiện tại và tương lai Tất cả đã trở thành sức

mạnh, động lực cho con người chiến đấu và chiến thắng: “Ta sẵn sàng xé trái tim ta

– Cho Tổ quốc và cho tất cả” (Tố Hữu)

Để phản ánh không khí hào hùng, kịp thời nắm bắt mọi sự kiện của đời sống thực hiện nhiệm vụ cao cả của mình – là một vũ khí sắc bén trên mặt trận văn hóa, hướng về hiện thực khách quan, các nhà thơ luôn hướng tới hiện thực một cách chân thực, lịch sử và cụ thể Hiện thực đời sống chống Mỹ với tất cả những nét khác nhau đã được thể hiện một cách vừa chân thực vừa lớn lao trong văn học Đề tài chiến đấu được triển khai ở hầu hết các nhà thơ Nhiều bài thơ viết về tiền tuyến, phản ánh trực tiếp những trận đấu tranh kẻ thù, những chiến công oanh liệt của dân tộc ta Nhiều bài thơ viết về hậu phương vừa chiến đấu vừa sản xuất, về tình yêu chung thủy sắt son và cả những hi sinh tổn thất Hình ảnh người chiến sĩ thu hút nhiều bút lực trong thơ với tư thế đẹp, dũng cảm, tài hoa, với những trưởng thành và cũng sâu lắng hơn Bên cạnh đó, hình ảnh người mẹ, người chị, người vợ, hình ảnh những cô giao liên…cũng được các nhà thơ chú trọng đặc tả Có thể nói dù phản ánh hoàn cảnh nào, đối tượng nào thì thơ ca chống Mỹ vẫn ánh lên niềm lạc quan, tin tưởng vào tương lai tươi sáng của dân tộc

Một đặc điểm đáng chú ý của thơ ca thời chống Mỹ là sự mở rộng của cái Ta

và sự thu nhỏ của cái Tôi trữ tình Các nhà thơ nhân danh đất nước mình, dân tộc mình để nói đến những tình cảm chung, khát vọng chung, ca ngợi những con người sống, chiến đấu và hi sinh cho lí tưởng của Tổ quốc Mỗi một hình ảnh, một biểu tượng, một xúc cảm khi được viết ra đều mang trong mình cái chung của cả thời đại Tuy nhiên có thể thấy không phải mọi tác giả, mọi bài thơ đều nhằm phản ánh hiện thực khách quan Có khi tác giả hướng tới những biểu hiện riêng của cảm xúc nhưng cái riêng đó lại đạt đến cái chung, vận động đến cái chung Sự hòa quyện giữa nét chung và nét riêng tạo được sự cân xứng hài hòa, không xa lạ mà vô cùng gần gũi với cuộc sống, tình cảm con người Cái riêng ở trong cái chung, cái tôi ở trong cái ta bởi tất cả những tâm tư, tình cảm của con người đều hướng về lí tưởng chung Tư tưởng, hành động của con người Việt Nam đang chiến đấu và sản xuất đều được chọn lọc khái quát để mang tính chất tiêu biểu cho dân tộc, thời đại đồng thời mang được tính riêng biệt và sinh động: “Trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng không chỉ thể hiện ở một số người ưu tú nhất mà đang trở thành nếp sống trong chiến đấu và lao động của hàng triệu quần chúng, không chỉ nảy nở ở những mặt trận đấu tranh quyết liệt với quân thù mà đang mở rộng, toàn diện khắp mọi nơi Không chỉ bùng lên đột xuất trong những giờ phút thử thách gay go nhất mà đang diễn ra thường xuyên, hàng ngày hàng giờ trong quá trình đấu tranh cách mạng lâu dài, bền bỉ” [37, tr.83] Như một xu thế tất yếu, sự vận động của hình tượng thơ từ cái Tôi sang cái Ta có nghĩa là tư duy thơ chuyển từ hướng đối nội sang đối ngoại – tạo nên một nền thơ mang tính sử thi, đậm chất anh hùng ca Đây là một đặc điểm quan trọng và nổi bật của thơ ca chống Mỹ

Gắn bó mật thiết với vận mệnh của dân tộc và cách mạng, thơ không thể xa rời đời sống chính trị của đất nước trên những vấn đề cốt yếu và vì vậy tính chính luận đã trở thành một đặc điểm khá phổ biến trong thơ giai đoạn chống Mỹ Thơ ca

là một mặt trận tấn công kẻ thù, cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân và dân ta trong những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến Thơ phát hiện, khẳng định

và lí giải về sức mạnh và phẩm chất dân tộc Việt Nam trong truyền thống cũng như

trong hiện tại Thơ nêu cao ý nghĩa cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân ta đối với lịch sử dân tộc và thời đại Với tính chính luận, nhà thơ vừa là người tuyên truyền, cổ động vừa là nhà tư tưởng suy tư, chiêm nghiệm lại vừa là người nghệ sĩ say mê nhiệt tình, gắn bó với đời sống của dân tộc và đất nước Việc tăng cường chất chính luận trong thơ đã tạo cho thơ một giọng điệu khỏe khoắn, vững vàng

Những biến đổi về nội dung cũng đòi hỏi thơ ca chống Mỹ phải có những biến đổi về hình thức cho phù hợp Thời kì đầu các nhà thơ thường bắt đầu bằng những bài thơ tám chữ - ý mới những cốt cách cũ Về sau với tình hình mới, thể thơ

tự do dần trở nên phù hợp và phát triển Tự do nhưng vẫn mang cốt cách dân tộc, vẫn có mức độ, đạt được yêu cầu đại chúng và có tác dụng tích cực với quần chúng nhân dân Càng về sau, thơ tự do càng không bị gò bó bởi những quy tắc, những luật lệ, mạch thơ được mở rộng nhưng vẫn nhịp nhàng và giàu nhạc điệu Thơ văn xuôi cũng được sáng tác nhiều trong những năm tháng kháng chiến này Để phán ánh kịp thời những sự kiện thời sự nóng hổi, những suy nghĩ, cảm xúc mạnh mẽ, các nhà thơ phải ghi nhanh, ghi nhiều hình ảnh, sự việc, bao quát một hiện thực rộng lớn phong phú, sôi động Chính vì vậy mà xu hướng mở rộng dung lượng phản ánh trong thơ là một yêu cầu tất yếu – thơ dài và trường ca bắt đầu phát triển mạnh

Thơ chống Mỹ là một giai đoạn phát triển khá rực rỡ của nền thơ cách mạng hiện đại Nó đã phát triển và trưởng thành trong sự gắn bó mật thiết với lịch sử dân tộc Thơ ca đã biểu hiện được vẻ đẹp tâm hồn, tình cảm và những khát vọng tinh thần lớn lao của con người Việt Nam, xây dựng những hình ảnh chân thực và cao đẹp về cuộc sống chiến đấu, lao động, sinh hoạt của nhân dân, vẻ đẹp gần gũi của quê hương, đất nước Thơ ca giai đoạn này có nhiều đổi mới về nội dung và hình thức song đó vẫn là sự kế tục và phát huy thơ ca các thời kì trước Đây cũng có thể coi là một trong những giai đoạn phát triển, mạnh mẽ nhất, phong phú nhất của thơ Việt Nam Thơ ca cách mạng có thể sánh với bất kì một nền thơ phát triển nào của nhân loại và xứng đáng ở vị trí tiên phong của nền văn học chống đế quốc

1.2.2.Sự hình thành và phát triển của đội ngũ sáng tác Sự xuất hiện của thơ trẻ

Để văn học kháng chiến chống Mỹ trở thành một nền văn học cách mạng toàn diện và thống nhất, trở thành một mặt trận văn hóa, là vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh chống ngoại xâm, đòi hỏi bức thiết cần một đội ngũ văn nghệ sĩ có lập trường tư tưởng vững vàng, nắm bắt kịp thời nhiệm vụ mà cách mạng và Đảng giao phó Giai đoạn chống Mỹ cứu nước, chúng ta đã có một đội ngũ sáng tác lớn mạnh cả về số lượng và chất lượng, không chỉ trưởng thành trong tư tưởng mà con trưởng thành trong sáng tác nghệ thuật, tạo nên một giai đoạn phát triển rực rỡ của văn học và thơ ca Chưa bao giờ lực lượng sáng tác thơ lại tập hợp được nhiều thế

hệ trong nhiều phong cách, vừa thống nhất vừa bổ sung cho nhau như thời kì này Mỗi thế hệ nhà thơ đều có thế mạnh riêng và có những đóng góp đáng ghi nhận với nền thơ chống Mỹ Chúng ta có một nền thơ mang tính chất quần chúng, sâu sắc và toàn diện như thơ ca chống Mỹ Đội ngũ sáng tác chuyện nghiệp từ thời kì kháng chiến chống Pháp như Tố Hữu, Huy Cận, Chế Lan Viên…vẫn tiếp tục sáng tác khá dồi dào và nhiều người đạt được những đỉnh cao mới, tạo ra chặng đường mới trên con đường thơ của mình Thơ của họ đã tập trung khám phá, phát hiện về Tổ quốc trong bề rộng của không gian, trong chiều dài của thời gian, trong mối quan hệ mật thiết với lịch sử nghìn năm của dân tộc Thơ của họ còn luận bàn về thời cuộc chính trị và thế bại tất yếu của kẻ thù Thơ xông thẳng vào các sự kiện, các vấn đề nóng bỏng của cuộc chiến đấu để phân tích, tìm ra câu trả lời, đem đến cho người đọc một cách nhìn, một cách hiểu Với cái nhìn mang tính chất vĩ mô, thơ của họ đã phản ánh được số phận, vận mệnh chung của đất nước, dân tộc, cộng đồng Có nhà thơ còn bình luận rất thông minh, sắc sảo về sức mạnh thần kì của cuộc chiến tranh, nói tới tầm vóc thời đại và ý nghĩa nhân loại của nó Có nhà thơ lại phản ánh cuộc

ra trận hào hùng của dân tộc như những ngày “vui như trẩy hội”, “Cả nước lên đường”… Có thể thấy lớp nhà thơ trưởng thành từ cách mạng tháng Tám đã nâng cao, khẳng định được hướng đi lên Tất cả đã truyền lửa cho thế hệ sau, tạo nên một thời kì thơ hết sức sôi động

Ngoài ra giai đoạn văn học kháng chiến chống Mỹ đã bổ sung cho văn đàn một lực lượng sáng tác không chuyên vô cùng phong phú và đa dạng Không khí sáng tác và sinh hoạt thơ chưa bao giờ hào hứng và rầm rộ như lúc này Phong trào sáng tác thơ ca trong bộ đội, thanh niên xung phong, nhân dân tuyến lửa, những bà

mẹ, những em thiếu nhi…đã tạo nên một đội ngũ sáng tác vô cùng hùng hậu, khắc họa trọn vẹn và sâu sắc mọi mặt của đời sống sản xuất và chiến đấu, mọi tâm tư, xúc cảm của con người, của mọi lứa tuổi

Bên cạnh các đội ngũ sáng tác trên, thơ hiện đại Việt Nam thời kì chống Mỹ

đã phát triển gấp bội nhờ sự xuất hiện và khẳng định mạnh mẽ của một loạt các nhà thơ trẻ Khái niệm thơ trẻ chống Mỹ được dùng để chỉ các cây bút tuổi đời đặc biệt

là tuổi nghề còn trẻ, xuất hiện trong thời kì kháng chiến chống Mỹ Họ mang đến sự

ồ ạt, đông vui cho cả một nền thơ bằng tiếng nói sôi nổi, mới mẻ, duyên dáng, đặc sắc của riêng lứa tuổi trẻ mà thế hệ đi trước không thể nói thay được Với sức sáng tạo mới, trẻ trung và trong sáng đã có không ít tài năng được chú ý và khẳng đinh: Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Duy, Phạm Tiến Duật, Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mĩ Dạ, Hữu Thỉnh, Lê Anh Xuân, Nguyễn Đức Mậu, Vương Trọng, Thanh Thảo…Có thể thấy trong đội ngũ đông đảo hàng vạn thanh niên cầm súng đi vào các chiến trường miền Nam, các tài năng thơ trẻ đã nảy nở như một nhu cầu tự ý thức và tự biểu hiện của thế hệ trẻ Vừa cầm súng vừa cầm bút, họ đã viết về thế hệ mình một cách trân

trọng và tự hào: “Không có sách chúng tôi làm ra sách – Chúng tôi làm thơ ghi lấy

cuộc đời mình” (Đường tới thành phố - Hữu Thỉnh) Sinh ra trong lòng cách mạng,

được đào tạo dưới mái trường xã hội chủ nghĩa, họ tha thiết tin yêu cách mạng và có mặt trên khắp các mặt trận sản xuất, chiến đấu Với kiến thức học tập có hệ thống, lại có thêm hành trang của vốn thơ ca dân tộc trên con đường thẳng rộng dài của nền thơ cách mạng, họ đã tự bồi dưỡng cho mình về tư tưởng, tài năng, vốn sống để

có thể đi xa trên con đường đó và thực sự trở thành nhà thơ cách mạng Việt Nam Làm thơ và đánh giặc là hai hoạt động đồng thời, trùng hợp, có liên quan đến nhau như một phản ứng “dây chuyền”, cái này thúc đẩy cái kia, cái kia tạo đà cho cái này thực hiện Thơ trẻ lấp lánh nụ cười trẻ trung và giọng điệu mới mẻ, “Nụ cười nén

sau các dòng chữ là bởi niềm vui, niềm tự hào không thể kìm hãm được của lứa tuổi hai mươi vừa bước vào cuộc chiến” [32, tr.65] Chất trẻ trong thơ chống Mỹ được tạo nên từ một bảo bối “ghê gớm lắm”: “Cái con mắt trẻ để nhìn đời, nhìn cái cụ thể của đời Và không chỉ có thế, họ còn có kĩ thuật, họ còn có điều kiện để không sa vào nhược điểm của nhà thơ lớn tuổi: nhiều lối quen tư duy, nhiều câu chữ sáo mòn” (Chế Lan Viên) Sự xuất hiện của lớp nhà thơ kiểu mới – thế hệ các nhà thơ trẻ - Từ “mới” không chỉ bao hàm ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm mới mà còn là tư duy mới, quan niệm mới về thời đại, về chiến tranh, về ý nghĩa cuộc đời, ý nghĩa của sự

hi sinh; “mới” cũng có nghĩa là dám vượt lên trên cách nghĩ, cách biểu hiện cũ Nói ngắn gọn, thế hệ thơ trẻ chống Mỹ đã thể hiện sự kết hợp hài hòa lí tưởng thẩm mỹ của dân tộc và thời đại với sức trẻ, sức sáng tạo và khát vọng cống hiến của một thế

hệ được sinh ra và lớn lên từ cái nôi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa trên đất nước ta Ngay từ đầu nhà thơ – chiến sĩ đã nhận thức được trách nhiệm nặng nề của dân tộc, của thế hệ trẻ “Dàn hàng gánh đất nước trên vai” đối với nhân loại trong cuộc chiến đấu gian khổ hi sinh:

Bởi vì Việt Nam hôm nay

Là Việt Nam đánh Mỹ Chúng tôi gánh đất nước trên vai hành trang nặng nề của thế kỉ

Để bạn bình tâm bước vào ngưỡng cửa tự do

(Đất nước - Nguyễn Khoa Điềm)

Chính vì vậy họ viết một cách chân thực về chiến tranh cứu nước Một hiện thực vừa dữ dội vừa nên thơ đã bước vào trang thơ trẻ tự nhiên Chính nhờ sự nhận thức đúng đắn trách nhiệm thế hệ các nhà thơ trẻ không chỉ cầm súng giết giặc mà họ còn thấm thía hơn cả sức mạnh của thơ ca Họ tự tin bước vào cuộc chiến đấu với

kẻ thù với khí thế quyết chiến, quyết thắng Đội ngũ các nhà thơ trẻ đã làm cho thơ

ca thêm đậm đà tính cách Việt Nam, tâm hồn Việt Nam Thơ của những nhà thơ trẻ

chống Mỹ là những bài thơ viết vội trên chiến trường đặc nghẹt bom đạn song nó là hiện thực cuộc sống, là chất thơ ngồn ngộn được thăng hoa qua tâm hồn người chiến sĩ để rồi nó đã lưu lại trong lịch sử thơ ca Việt Nam như những bài thơ hay nhất, sánh vai với những bài thơ bất hủ của các dòng thi ca trước đó Và sâu sắc đằm thắm hơn nữa mỗi nhà thơ trẻ luôn mang nặng lòng biết ơn với thế hệ đi trước

Có thể nói thế hệ các nhà thơ lớp trước đã truyền sức mạnh ngòi bút cho đội ngũ làm thơ trẻ sự vững vàng, ý thức chính trị xã hội, lòng yêu nước đúc kết qua bốn ngàn năm lịch sự Chính vì vậy trong cuộc chiến này không “so le đứt đoạn giữa lớp trước lớp sau, các thế hệ cùng có mặt bên nhau trong trận tuyến đánh Mỹ”

Nhìn tổng quát, thơ trẻ chống Mỹ cứu nước là một dòng chảy liên tục nhưng mỗi bước phát triển đều mang dấu ấn phong cách riêng và có thể chia làm

ba chặng đường

Chặng thứ nhất (1965 - 1968): Ở chặng này có thể kể đến các tác giả tiêu biểu như Bằng Việt, Xuân Quỳnh, Lê Anh Xuân, Nguyễn Mỹ, Vương Trọng, Lưu Quang Vũ, Dương Hương Ly…Nhìn chung thơ của các nhà thơ trẻ chặng đường này vừa trẻ trung, tươi tắn vừa bồng bột, sôi nổi Các tác giả đều chọn lọc chất liệu cuộc sống theo hướng thi vị hóa Cảm xúc trong thơ họ vừa mang đậm màu sắc lí tưởng vừa vương dấu vết của sách vở nhà trường Những motip quen thuộc trong thơ chặng này thường là những cuộc chia tay, những đêm hành quân, những dự cảm vào cuộc, khát vọng ra trận…Trong những năm cuối ở chặng này, thơ trẻ bắt đầu giàu có thêm nhờ chất suy tư và khả năng khái quát Không khí của cuộc kháng chiến chống Mỹ đã được gợi lên một phần, hình ảnh con người Việt Nam và thời đại chống Mỹ chủ yếu được nhấn mạnh ở cái thanh tao, đường hoàng, cái thơ mộng của cuộc sống và con người trong lửa đạn, thể hiện “cái yên trong cái động”, “sự sống trong cái chết” Nhìn chung các nhà thơ trẻ chặng đường này đều có khuynh hướng đi tìm chất thơ trong mảng đời sống trong trẻo của chiến tranh Có thể nói thơ trẻ chặng 1965-1968 đã tạo nên một tiền đề hết sức quan trọng cho sự phát triển của thơ trẻ chống Mỹ ở những chặng đường sau

Chặng thứ hai (1969 - 1972): Sự xuất hiện của những nhà thơ trẻ tiêu biểu như Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Nguyễn Đức Mậu, Nguyễn Duy, Phan Thị Thanh Nhàn, Lâm Thị Mĩ Dạ đã góp phần đưa nền thơ chống Mỹ phát triển đến đỉnh cao Các nhà thơ trẻ có khuynh hướng đi tìm chất thơ trong các mảng hiện thực dữ dội và ác liệt của cuộc sống đấu tranh qua những vần thơ chân thực, sinh động, thấm đượm chủ nghĩa anh hùng cách mạng Thơ của họ chính là tiếng lòng của những con người trực tiếp cầm súng, bảo vệ quê hương Thơ trẻ chặng này đã vươn lên tầm cao của sự khái quát Những chi tiết, hình ảnh thực của chiến tranh đã được soi rọi luồng ánh sáng tư tưởng để làm nổi bật ý nghĩa nhân sinh sâu sắc Những chi tiết, hình ảnh cụ thể được các nhà thơ trẻ tổng hợp, nâng lên thành những khái quát Có thể nói so với các tác giả chặng trước, các tác giả trong chặng này có những nét khác biệt nhất định, tất cả càng làm tăng thêm diện mạo thơ của lực lượng sáng tác trẻ

Chặng thứ ba (từ 1972): Đội ngũ các nhà thơ trẻ ngày càng đông đảo Bên cạnh những nhà thơ trẻ ở hai giai đoạn trước là sự có mặt của các cây bút: Thanh Thảo, Hữu Thỉnh, Văn Lê, Anh Ngọc…Họ đều là những nhà thơ – chiến sĩ Tầm nhìn và nhận thức về cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại của dân tộc được mở rộng và sâu sắc hơn Bức tranh hiện thực đời sống chiến tranh hiện lên qua những trang thơ trẻ ở chặng này có hi sinh, mất mát, có chiến thắng, lạc quan, tin tưởng Thơ cũng nói nhiều, nói sâu sắc và thấm thía về người mẹ, nhân dân, những con người vô danh, những con người bình thường mà kiên cường, bất khuất, về Tổ quốc và về thế

hệ mình Ý thức về cái tôi thế hệ cũng đạt đến độ sâu sắc nhất Chân dung tinh thần của thế hệ trẻ cầm súng thời kì chống Mỹ hiện lên cụ thể, chân thực, phong phú và

sâu sắc: “Thế hệ chúng con ồn ào, dày dạn/ Sống thì đi mà chết thì nằm” (Đất nước

hình tia chớp - Trần Mạnh Hảo) Sáng tạo những vần thơ giàu chất triết lí, suy

tưởng, những hình tượng thơ mang ý nghĩa khái quát là xu hướng chính của thơ trẻ

ở chặng này Khuynh hướng muốn phản ánh những mảng hiện thực lớn của chiến tranh, tổng kết cuộc chiến tranh vĩ đại đã làm xuất hiện hàng loạt trường ca như một đòi hỏi tất yếu Với sự phát triển về số lượng và chất lượng thơ ca, những nhà thơ

trẻ đã khẳng định được ưu thế và vị trí của mình – là đội quân chủ lực trong nền thơ chống Mỹ

Tiểu kết:

Có thể nói nghiên cứu thơ dưới góc độ tư duy nghệ thuật là một cách tiếp cận khá toàn diện giúp làm sáng rõ những nét đặc sắc của một nhà thơ cũng như của một giai đoạn thơ Thơ chống Mỹ cứu nước là một bài ca lớn về chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam và những tình cảm cách mạng Việt Nam Đó là một chỉnh thể trong tổng thể thống nhất của nền văn học chiến tranh cách mạng, một nền thơ tương ứng với cấu trúc tinh thần của dân tộc ở một tọa độ xã hội – lịch sử đặc biệt: thời kì toàn dân vượt qua những gian khổ, hi sinh khốc liệt nhất trong cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước Trong nền thơ chiến tranh này, thơ trẻ xuất hiện trong tính mới lạ, độc đáo cũng những giá trị tư tưởng sâu sắc Làm nên những thành tựu đó là một đội ngũ dồi dào, trẻ trung, đầy nhiệt huyết và giàu cá tính Thế hệ thơ trẻ chống Mỹ đã thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa lí tưởng thẩm mỹ của dân tộc và thời đại với sức trẻ, sức sáng tạo và khát vọng cống hiến của tuổi trẻ

Họ đã để lại trong thơ những dấu ấn phong cách khá đậm nét

Chương 2: CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO VÀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH

TRONG THƠ TRẺ CHỐNG MỸ 2.1 Cảm hứng chủ đạo trong thơ trẻ chống Mỹ

Cảm hứng chủ đạo là một yếu tố chi phối toàn bộ quá trình sáng tác của các tác giả Nó góp phần lí giải những đặc điểm nghệ thuật và phong cách tác giả Cảm hứng nghệ thuật của các tác giả bắt nguồn từ hiện thực khách quan, mang đậm dấu

ấn thời đại Cách nhận thức về thế giới, con người của thời đại hòa quyện vào thế giới tư tưởng của nhà thơ, trở thành nguồn cảm xúc mãnh liệt thôi thúc sự sáng tạo nghệ thuật Hành trình sáng tác thơ ca của các nhà thơ trẻ đã đi cùng cuộc kháng chiến chống Mỹ bảo vệ Tổ quốc vô cùng ác liệt, đau thương mà hào hùng, vĩ đại của dân tộc

2.1.1 Đất nước – Tổ quốc – mạch nguồn của những cảm hứng sáng tạo

Hình tượng Tổ quốc chiếm một vị trí trang trọng, trung tâm của thơ chống

Mỹ Qua các thời kì, quan niệm Tổ quốc trong thơ ca cũng có những bước thay đổi

và phát triển Hình tượng Tổ quốc phát triển rất sớm với sự hình thành của vương triều, quốc gia và tên tuổi người anh hùng Nó từng xuất hiện sớm và in đậm dấu ấn trong thơ của nhiều nhà thơ yêu nước như: Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, Trương Hán Siêu…Đến đầu thế kỉ XX, hình tượng đất nước được đặt lên hàng đầu trong thơ của nhiều sĩ phu, nổi bật là nhà chí sĩ Phan Bội Châu với sự đổi mới về quan niệm: “Dân là dân nước, nước là nước dân” Tuy nhiên hình tượng đất nước lúc bấy giờ ít nhiều còn mang tính chất trừu tượng, ước lệ bởi “hồn nước” chưa được thức tỉnh nên lòng dân còn phân tán, chưa đồng tâm để cùng “tuốt gươm

ra”: “Hồn mê mẩn, tỉnh chưa, chưa tỉnh/ Anh em ta phải tính sao đây” (Tỉnh quốc

dân ca – Phan Bội Châu) Đến thời kì cao trào Xô Viết – Nghệ Tĩnh, thơ ca cách

mạng đặt vấn đề giải phóng dân tộc như một nhiệm vụ cấp thiết Cùng với đó, dòng thơ yêu nước cách mạng được lưu hành bí mật với các tác giả tiêu biểu như: Hồ Chí Minh, Tố Hữu, Xuân Thủy…Họ đặt vận nước gắn liền với sự nghiệp cách mạng,

đấu tranh giải phóng nhân dân thoát khỏi áp bức, bóc lột, xây dựng chế độ mới Trong thơ kháng chiến chống Pháp, hình tượng Tổ quốc đã thoát khỏi những biến

cố, ước lệ mang tính khuôn sáo để đến với những khái niệm mới, những hình ảnh cụ thể, gần gũi Tổ quốc đồng nghĩa với chính quyền cách mạng, là nền dân chủ cộng

hòa, là Nhà nước công nông trẻ tuổi, là sự nghiệp kháng chiến chống Pháp

Bằng cảm xúc chân thành, nồng cháy, chiều sâu suy nghĩ, tầm bao quát lịch

sử - dân tộc – thời đại, các nhà thơ trẻ chống Mỹ đã thể hiện sự đa dạng trong cách diễn đạt về Tổ quốc trên nhiều bình diện Thơ trẻ chống Mỹ khai thác đề tài Tổ quốc một cách sâu sắc và phong phú Đến với cách mạng, trực tiếp tham gia vào cuộc đấu tranh giữ nước của nhân dân, các cây bút trẻ mới có được niềm tự hào về đất nước ở tất cả các góc cạnh của nó và cất lên lời thơ ca ngợi thiết tha, say mê đất nước mình bằng tiếng nói của thế hệ mình Có thể thấy hình tượng Tổ quốc là hình tượng đẹp đẽ, được xây dựng thành công vào loại bậc nhất trong thơ kháng chiến Chưa bao giờ chủ nghĩa yêu nước lại hòa quyện cái tôi và cái ta, lý trí và tình cảm,

lý tưởng và hiện thực để cất lên tiếng thơ trong sáng, sảng khoái như thơ trẻ giai đoạn này

Cuộc kháng chiên chống Mỹ của nhân dân ta như một bản anh hùng ca về

sự nghiệp giữ nước đã đóng một vai trò rất lớn trong hệ thống cảm xúc của các nhà thơ trẻ khi viết về đất nước Trong thơ trẻ chống Mỹ, Tổ quốc không còn là một khái niệm mơ hồ, xa xôi nữa, nó trở nên gần gũi, ấm áp gắn liền với tình yêu quê hương thiết tha của mỗi người Tình yêu quê hương đất nước vẫn luôn là mạch cảm hứng tinh khôi, trong suốt và rạo rực trong tâm hồn các nhà thơ trẻ chống Mỹ Mỗi nhà thơ có nhiều cách gọi tên đất nước: giang sơn, sông núi, nước non, dân tộc, nước Việt, trời Nam…nhưng tất cả chỉ là một – Tổ quốc Việt Nam

Giai đoạn chống Mỹ đòi hỏi các nhà thơ trẻ nhìn con người và cuộc đời không chỉ bằng con mắt cá nhân mình mà chủ yếu là con mắt có tầm bao quát dân

tộc, thời đại Tố Hữu gọi đó là con mắt “nhìn bốn hướng – trông lại nghìn xưa,

trông tới mai sau/ Trông Bắc, trông Nam, trông cả địa cầu”, còn Chế Lan Viên gọi

là “con mắt Bạch Đằng, con mắt Đống Đa” Với cái nhìn sử thi, các nhà thơ đã tập

trung khám phá, thể hiện hình tượng Tổ quốc Việt Nam trong chiều sâu văn hóa suy tưởng và hình tượng Tổ quốc hào hùng trong chiến tranh Những vần thơ ca ngợi

Tổ quốc của thế hệ trẻ vẫn mang đậm chất sử thi lay động sâu sắc tâm hồn con người, rung lên trong lòng chúng ta tình yêu dạt dào, lòng kính phục, ngưỡng mộ

Tổ quốc thương yêu Bằng xúc cảm chân thành, suy nghĩ chín chắn và cái nhìn thương yêu, các nhà thơ trẻ đã viết nên những trang thơ thể hiện hình tượng Tổ quốc Việt Nam trong chiều sâu văn hóa, lịch sử với một niềm tự hào tha thiết Trong thơ cách mạng, Việt Nam hiện lên là một đất nước anh hùng nhưng cũng đồng thời là một đất nước văn hóa “nghĩ suy cho văn hóa, trọng văn hóa” Các nhà thơ đã sáng tạo ra nhiều biểu tượng đẹp về sự hình thành dân tộc, về tổ tiên, về truyền thống cha ông, lịch sử các chiến công, các anh hùng dựng nước và giữ nước…nhìn từ góc độ văn hóa Các nhà thơ đã làm cầu nối giữa quá khứ đau

thương với hiện tại hào hùng của dân tộc những năm đánh Mỹ Trong bài thơ Đất

nước, cảm nghĩ về sự hình thành của đất nước, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã

không minh chứng bằng sử liệu mà bằng những gì gần gũi và thân thiết với mỗi người Việt Nam Đó là truyền thống, là quá khứ, là sự kế thừa văn hóa và cả lịch sử dựng nước, giữ nước của cha ông:

Khi ta lớn lên đất nước đã có rồi Đất nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể Đất nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

Đất nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc

(Đất nước – Nguyễn Khoa Điềm)

Điệp ngữ “đất nước” vọng lên như khúc nhạc thiêng liêng gợi nhớ về đất nước có chiều sâu quá khứ bốn ngàn năm với nhiều kho tàng văn hóa dân gian cổ xưa giàu màu sắc, âm điệu Đồng thời thấy được đất nước đã tồn tại từ lâu đời, gắn liền với

sinh hoạt văn hóa, đời sống tâm hồn của nhân dân Đặt khái niệm Đất nước lớn lao, trừu tượng bên cạnh những chi tiết nhỏ nhặt, đời thường có thể coi là một cống hiến

và một sáng tạo của Nguyễn Khoa Điềm Đất nước như trở về với mỗi con người cụ thể khiến hình tượng Đất nước trở nên ấn tượng khác thường Nhà thơ tiếp tục mạch cảm hứng về đất nước bằng sự suy nghiệm và miêu tả Tổ quốc qua “thời gian đằng đẵng” và “không gian mênh mông” vừa chân thực vừa phảng phất không khí huyền thoại Đó là không gian và thời gian trong các truyền thuyết về cội nguồn đất nước,

dân tộc: “Đất là nơi chim về/ Nước là nơi rồng ở/ Lạc Long Quân và Âu Cơ/ Đẻ ra

đồng bào ta trong bọc trứng” (Đất nước – Nguyễn Khoa Điềm)

Đất nước ngày càng thân thuộc hơn khi nó tồn tại ngay trong máu thịt con

người để rồi: “Trong anh và em hôm nay – đều có một phần đất nước” Tổ quốc đã

được nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm quan niệm và miêu tả như một cơ thể trọn vẹn Điều đó chứng tỏ ý niệm về đất nước đã trở nên hết sức thiêng liêng, thiết cốt với mỗi con người Từ chi tiết cụ thể, Nguyễn Khoa Điềm đã khái quát, tổng hợp đầy

suy tưởng, sâu sắc khi nâng hình tượng đất nước lên thành “đất nước của nhân dân,

đất nước của ca dao thần thoại” Đây là tư tưởng lớn của thơ trẻ chống Mỹ Cho

nên trong thơ trẻ giai đoạn này, những gì thuộc về cái tôi riêng thường bị xem là nhỏ mọn, tầm thường Có thể thấy trong kháng chiến chống Mỹ, “Cả một thế hệ nhà thơ không ai sáng tác để thỏa mãn nhu cầu của mình với tư cách là một thực thể sáng tạo” [62, tr.85] Thơ chống Mỹ nói chung và thơ trẻ chống Mỹ nói riêng đã tư duy bằng xã hội, dân tộc và cách mạng Khi xây dựng hình ảnh về lịch sử, về truyền thống đấu tranh bất khuất qua bốn nghìn năm đất nước, thơ trẻ thường dùng số từ

chỉ thời gian “bốn nghìn năm”:”Những thế hệ hôm nay đánh Mỹ/ Tuổi anh hùng đã

bốn nghìn năm” (Lê Anh Xuân) Nam Hà cũng ghi lại những suy nghĩ:

Đất nước

Đi suốt thời gian, đi suốt không gian

(Chúng con chiến đấu cho người sống mãi, Việt Nam ơi – Nam Hà)

Thời gian lịch sử đó là mình chứng cho vẻ đẹp Tổ quốc và đánh dấu móc son chói lọi trong truyền thống dựng nước và giữ nước của cha ông Ý thức về lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước đã mở rộng và làm sâu sắc hơn trong thơ quan niệm

về đất nước, dân tộc và về sự thống nhất liền mạch giữa quá khứ và hiện tại Ta bắt gặp nhiều trong thơ viết về Tổ quốc những từ ngữ, hình ảnh về thời gian lịch sử, về bốn ngàn năm đất nước, về những người anh hùng, những triều đại vẻ vang, những chiến công oai hùng… Chưa bao giờ lịch sử đấu tranh của dân tộc lại được làm sống dậy với tất cả niềm tự hào và say sưa như trong thơ trẻ lúc này Cuộc kháng chiến chống Mỹ đã làm mọi người Việt Nam như sống lại với truyền thống hào hùng của ông cha Với niềm tự hào về những chiến công hiển hách từ ngàn xưa, hình tượng Tổ quốc hiện lên thật đẹp với chiều sâu lịch sử trong một âm hưởng hào

hùng, phấn chấn: “Hỡi những người anh hùng ngàn năm dựng nước/ Hai Bà Trưng,

Lý Thường Kiệt, Quang Trung/ Tất cả hôm nay xuất trận trùng trùng/ Lớp lớp anh hùng tràn như sóng cuộn/ Trương Định cũng về đây bóng tre nhà hát lớn”(Gặp các anh hùng – Lê Anh Xuân) Hình tượng Tổ quốc hòa quyện giữa quá khứ và hiện tại

Qúa khứ anh hùng, lịch sử vẻ vang đã trở thành điểm tựa vững chắc cho dân tộc Việt Nam những ngày đánh Mỹ Sức mạnh dân tộc được hình thành và kế tục từ quá khứ, trước kẻ thù hung bạo thì sức mạnh ấy được dâng lên gấp bội Chưa bao giờ trong thơ Lê Anh Xuân hình tượng Tổ quốc hiện lên oai hùng, gắn bó giữa truyền thống và hiện tại đến như vậy Các nhà thơ trẻ chống Mỹ viết về đất nước không chỉ bằng tình yêu tha thiết, chân thành mà còn vì niềm tự hào về một đất nước bốn nghìn năm văn hiến, về những truyền thống văn hóa đã tạo nên bản sắc riêng của dân tộc Việt Nam, về những trang sử vẻ vang mà chỉ dân tộc ta mới có

Hình tượng Tổ quốc còn là vẻ đẹp sáng trong của tiếng Việt mà mỗi người dân Việt Nam luôn có ý thức làm cho tiếng nói dân tộc trở nên phong phú:

Ôi tiếng việt suốt đời tôi mắc nợ Quên nỗi mình quên áo mặc cơm ăn Trời xanh quá môi tôi hồi hộp quá Tiếng Việt ơi! Tiếng Việt ân tình

(Tiếng Việt - Lưu Quang Vũ)

Cảm nhận và miêu tả Tổ quốc trong chiều sâu văn hóa, lịch sử, các nhà thơ đã mang đến một cái nhìn độc đáo về Tổ quốc Ý thức về lịch sử truyền thống dân tộc đã trở thành một cảm hứng thường trực trong thơ trẻ thời kì này đã tạo cho những bài thơ viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ có âm vang lịch sử, âm hưởng trang nghiêm, hào hùng Tuy vậy trong hoàn cảnh chiến tranh, giữa đau thương bom đạn, thơ trẻ vẫn nhìn ra cái dịu dàng, êm ả của tâm hồn và cảnh sắc Việt Nam ẩn chứa chiều sâu văn hóa của dân tộc Cảm hứng về lịch sử thực ra các nhà thơ muốn nói tới thực tại Lịch sử văn hóa dân tộc được “ý thức trong tính bất biến, tính lặp lại và kéo dài” của thời gian, không gian, “quá khứ, tương lai soi mình trong hiện tại” (Tố Hữu)

Tư duy sử thi đã tạo nên trong thơ trẻ hình tượng Tổ quốc sáng ngời vẻ đẹp của truyền thống và hiện tại

Đất nước Việt nam xanh muôn ngàn cây lá khác nhau Màu xanh thiên nhiên của sứ xở đằm thắm như tình yêu thương tràn ngập tâm hồn con người Việt Nam Đất nước Việt Nam là hiện thân của những đắng cay, cơ cực cùng những hi sinh, bất khuất, anh hùng Các nhà thơ trẻ chống Mỹ đã tiếp nhận được tư tưởng ấy và thể hiện qua những hình tượng mang tính chất tiêu biểu:

Tre xanh xanh tự bao giờ Chuyện ngày xưa đã có bờ tre xanh

Thân gầy guộc lá mong manh

Mà sao nên lũy nên thành tre ơi

Ở đâu tre cũng xanh tươi Cho dù đất sỏi đất vôi bạc màu

(Tre Việt Nam – Nguyễn Duy)

Từ hình ảnh cây tre, Nguyễn Duy đã liên tưởng đến hình tượng đất nước Việt Nam, con người Viêt Nam thật hợp lí và giàu ý nghĩa Tính triết lí trong thơ đã trở thành phổ biến khi các Nguyễn Duy nói riêng và các nhà thơ trẻ nói chung đã xuất phát từ những hình ảnh cụ thể để đi đến một tư tưởng mang tính khái quát cao Những phẩm chất của cây tre cũng chính là những nét đẹp cao quý trong tâm hồn con người Việt Nam được hun đúc từ bao đời nay Có thể thấy sự thay đổi về tư duy mang tính triết lí đã giúp thơ trẻ nhanh chóng nhập cuộc với dòng thơ bác học đang thịnh hành Trong khi đó, Thanh Thảo lại nhìn thấy hình ảnh đất nước trong vẻ đẹp của nhân dân Nhân dân được hình dung qua cả một lịch sử thăng trầm, qua những phẩm chất và tính cách tiêu biểu Đất nước luôn trường tồn mãi mãi, bất diệt như

chính nhân dân: “Đất nước đi đây hết thảy con người/ Bóng họ tỏa mênh mông màu

nắng gắt/ Họ đi như gió, họ đứng như rừng/ Lúc nằm xuống họ hóa thành mặt đất”(Những người đi tới biển – Thanh Thảo)

Hình tượng Tổ quốc hào hùng trong chiến tranh đã trở thành nguồn cảm hứng lớn bao trùm và thấm sâu trong mọi tác phẩm thơ ca Đã bao nhiêu lần trong thơ trẻ chống Mỹ vang lên tiếng gọi Tổ quốc khi thì hào hùng trang nghiêm, lúc lại thiết tha sâu lắng Các nhà thơ trẻ đã nhiều lần phát hiện và khẳng định vẻ đẹp của

Tổ quốc trong những năm tháng chiến tranh hào hùng, dân tộc Việt Nam đã đứng lên với tầm cỡ khác thường, bộc lộ và phát huy hết mọi khả năng và sức mạnh tiềm tàng hàng nghìn năm Hình ảnh quê hương đất nước hiện lên trong thơ dù nơi chiến trường đạn bom hay hậu phương quê nhà đều mang trong mình nét đẹp chân sơ, mộc mạc nhưng sức sống lại vô cùng mạnh mẽ Trên khắp dải đất hình chữ S này,

lạ kì thay tất cả sự sống như ùa về, trỗi dậy:

Tiếng ếch ao bèo báo những cơn mưa Đồng gặt gấp, ào ào đường rào rào lúc chảy Ruộng khoanh vùng rung vầng trăng cá quẫy Tiếng dế ran ran bên chân mạ bật mầm

(Âm điệu đồng bằng – Nguyễn Đức Mậu)

Một bức tranh quê hương hài hòa cả đường nét, âm thanh và màu sắc Hồn quê xứ

sở đã thấm vào hồn thơ khiến cho tác giả có những quan sát tinh vi đến thế Hình ảnh Tổ quốc thu nhỏ trong thơ Nguyễn Đức Mậu là một dàn hợp xướng của âm thanh Cái ồn ào náo nhiệt đó cho ta thấy sự tươi vui, giàu sức sống Sự sống căng

tràn khiến cho quê hương đẹp đến lạ lùng: “Bưởi đã vàng mơ, cam vừa đọng mật/

Sau cơn mưa lúa mùa lên xanh ngắt/ Quê hương ta bỗng đẹp lạ lùng” (Tháng tám này ta hành quân – Vương Trọng) Sự khắc nghiệt của chiến tranh không làm nhụt

chí người dân nước Việt, không vùi lấp được sự sống của quê hương đất nước tự bao đời Viết về quê hương, mỗi nhà thơ chọn cho mình những hình ảnh khác nhau nhưng dù khắc họa ở góc độ nào thì quê hương, Tổ quốc vẫn rất gần gũi, thân thương, ngọt ngào Đối lập với những hoang tàn, đổ nát mà con người sẽ hình dung khi khắp mọi vùng quê đang ngày đêm bị tàn phá, hủy hoại dưới bàn tay kẻ thù là một sức sống bật mầm trỗi dậy, dẻo dai, bền bỉ, bất chấp mọi sự hủy diệt của bom đạn chiến tranh Hình ảnh quê hương hiện lên vẫn thấm đượm sắc xanh chảy tràn như một nguồn sống bất tận của mảnh đất và con người Việt Nam Dường như những đau thương mất mát của cuộc chiến lại càng khơi dậy niềm tin sắt đá, lòng

quyết tâm bảo vệ Tổ quốc của con người:

Chúng con đi trên những con đường cha anh đi qua Mùa xuân ra trận năm nay gặp mùa xuân Nguyễn Huệ

Ơi Tổ quốc – Mẹ hiền sao kỳ diệu thế

Từ thuở vua Hùng dựng nước vẫn hành quân

(Tổ quốc – Nguyễn Đức Mậu)

Các nhà thơ trẻ đã thể hiện một bước phát triển mới của tư duy thơ: suy nghĩ về chiến tranh, Tổ quốc Có thể nói hai tiếng quê hương, đất nước, Tổ quốc thiêng liêng là cảm hứng bất tận trong thơ trẻ chống Mỹ Từ những hình ảnh cụ thể của quê hương đất nước, giai đoạn này có sự nhận thức lại trong cái nhìn khái quát, đa

diện về dân tộc, Tổ quốc Hình ảnh Tổ quốc như người mẹ hiền nuôi dưỡng những đứa con bằng dòng sữa mát lành, lời ru ngọt ngào Mẹ Tổ quốc nâng bước hành quân trên đường dài Hình ảnh Tổ quốc trở nên gần gũi và thân thương như người

mẹ Thơ trẻ đã vẽ lên hình tượng Tổ quốc – Mẹ tạc vào thế kỉ như một tượng đài bất khuất của dân tộc Việt Nam Lich sử ngàn năm với bề dày của truyền thống quật cường, của tình yêu quê hương đất nước, đấu tranh cho độc lập chủ quyền đã có từ thuở hồng hoang, để những đứa con hôm nay gánh trên mình trọng trách nặng nề nhưng vô cùng vẻ vang và vinh quang:

Từ tím hoa xoan tới gặp tím hoa cà Đất nước nở hoa suốt mùa đánh giặc Người trước đi và người sau đã tới Nghe lịch sử truyền tay nhau mãi mãi Những truyền kì về cuộc chiến đấu hôm nay

(Gặp lại - Anh Ngọc)

Hình ảnh đất nước trong thơ hiện lên vô cùng bình dị nhưng cũng vô cùng da diết

và tự hào Những bông hoa nhỏ dại bên đường tô thêm sắc thắm cho quê hương trong những năm tháng nhọc nhằn, gian khó nhưng không kém phần thi vị và mộng

mơ của những con người chan chứa tình yêu, niềm tin vào cuộc sống, những con người luôn sẵn sàng xả thân cho quê hương, cho hòa bình dân tộc Tổ quốc Việt Nam trong lửa đạn vẫn sáng ngời phẩm chất anh hùng Hiện thực hào hùng của cuộc chiến tranh chống Mỹ đã chắp cánh cho thơ Các nhà thơ đã tạo dựng một hình tượng thật lớn lao, kì vĩ về đất nước, Tổ quốc trong không gian và thời gian Hình ảnh “đất nước tôi thon thả giọt đàn bầu” đã đi vào thơ ca với chiều sâu tâm tưởng, một biểu tượng vững bền của cuộc sống Cảm hứng về đất nước mang sức khái quát cao, nhiều triết lí về sự bất diệt của con người và mảnh đất này Lê Anh Xuân tự hào thốt lên rằng:

Có nơi đâu đẹp tuyệt vời Như sông như núi như người Việt Nam

(Nguyễn Văn Trỗi – Lê Anh Xuân)

Thanh Thảo cũng nhận ra:

Đất nước đẹp mênh mông Đất nước thấm tự nhiên đến tận cùng máu thịt

(Những người đi tới biển – Thanh Thảo)

Bằng cái nhìn sử thi và bằng những xúc động chân thành, mãnh liệt của lòng mình, các nhà thơ đã viết lên những câu thơ thật đẹp về Tổ quốc Việt Nam trong chiều sâu văn hóa lịch sử và Tổ quốc Việt Nam hào hùng trong chiến tranh Có thể thấy thơ trẻ chống Mỹ đã có những phát hiện và góp phần xây dựng về một tâm hồn Việt Nam, dáng đứng Việt Nam, nụ cười Việt Nam…với những biểu hiện độc đáo

đã đi vào thơ với nhiều sắc thái mới, giàu cảm xúc và sức phát hiện Thơ ca cho phép thể hiện nhiều cách nghĩ, cách nói, nhiều tư tưởng khác nhau khi viết về Tổ quốc Thơ trẻ thời kì này đã có sự đa dạng trong tư duy và tư tưởng, không đơn điệu thuần nhất mà luôn có sự tìm tòi, mở ra nhiều hướng nhiều chiều theo cách riêng của từng tác giả

2.1.2 Hiện thực chiến tranh– niềm suy tư, trăn trở khôn nguôi

Khắc họa sự khốc liệt của chiến tranh, sự tàn bạo của đế quốc Mỹ, các nhà thơ trẻ còn thể hiện thành công bộ mặt cũng như tội ác mà giặc Mỹ đã gây ra Những tội ác và những khuôn mặt không có tình người chính là bằng chứng hữu hiệu nhất cho thấy đây là cuộc chiến tranh phi nghĩa của quân thù, dấy lên nỗi căm thù trong trái tim mỗi con người Việt Nam đồng thời khẳng định cuộc chiến đấu của chúng ta là chính nghĩa, là sự đấu tranh giành lại quyền sống, quyền làm chủ vận mệnh của bản thân và dân tộc Gương mặt kẻ thù hiện lên trong thơ trẻ vừa cụ thể