Vì vậy, ở luận văn này chúng tôi tiến hành tìmhiểu nghiên cứu cái nhìn và trường liên tưởng trong thơ Nguyễn Khoa Điềm với mongmuốn có thể tiếp cận một cách kĩ càng hơn giá trị tác phẩm
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Đăng Xuyền
HÀ NỘI, 2016
Trang 2Luận văn được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS.Trần Đăng Xuyền
Phản biện 1: PGS.TS Lê Quang Hưng
Phản biện 2: PGS.TS Tôn Phương Lan
Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Vào hồi 15h giờ ngày 7 tháng 6 năm 2016
Có thể tìm hiểu luận văn tại:
Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 3.PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã khơi nguồn cảm hứng lớn cho thơ ca,trở thành đề tài đặc sắc thu hút một lực lượng sáng tác đông đảo Trên cơ sở kế thừakinh nghiệm, tư tưởng của các thế hệ nhà thơ đi trước, bằng tài năng sẵn có và vốnkinh nghiệm phong phú của mình nhiều nhà thơ đã đóng góp cho nền thơ ca của dântộc một sự sáng tạo mới mẻ, trẻ trung trong sáng và gợi cảm Qua đó khẳng định têntuổi của mình trên nền văn học dân tộc Chúng ta có thể kể đến một vài tên tuổi tiêubiểu như: Phạm Tiến Duật, Bằng Việt, Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Lê Anh Xuân… Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu trưởng thành trongcuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc Việt Nam Tiếp cận với những vấn đềchung của chiến tranh nhưng bằng tài năng thơ ca của mình ông đã đóng góp cho nềnvăn học dân tộc một sự nghiệp sáng tác với những tác phẩm độc đáo và có giá trị sâusắc Đến với thơ bằng ưu thế của tuổi trẻ, học vấn và tâm huyết dồi dào của những conngười thực sự dấn thân, trải nghiệm trên chiến trường Nguyễn Khoa Điềm đã đem đếncho dàn đồng ca chung của thế hệ mình một tiếng nói riêng, một cái nhìn độc đáo, lôicuốn và đầy hấp dẫn Ông viết không nhiều nhưng tác phẩm ông thể hiện một tâm hồnthi sĩ với những rung động tinh tế và chiều sâu suy tưởng Thơ Nguyễn Khoa Điềm hấpdẫn bạn đọc nhiều thế hệ bởi sự kết hợp hài hòa giữa cảm xúc nhân văn và suy tư sâulắng của người tri thức về Đất nước và con người Việt Nam
Kể từ khi bắt đầu xuất hiện trên thi đàn đến nay Nguyễn Khoa Điềm đã ra mắtbạn đọc 5 tập thơ lớn với hơn 200 bài, đó là các tập thơ: Đất ngoại ô (1972), Mặtđường khát vọng (1974), Đất và khát vọng (1984), Ngôi nhà có ngọn lửa ấm (1986),Cõi lặng (2007)
Cái nhìn là một trong những yếu tố quan trọng của phong cách nghệ thuật Cái nhìn
có mối quan hệ chặt chẽ với liên tưởng Vì vậy, ở luận văn này chúng tôi tiến hành tìmhiểu nghiên cứu cái nhìn và trường liên tưởng trong thơ Nguyễn Khoa Điềm với mongmuốn có thể tiếp cận một cách kĩ càng hơn giá trị tác phẩm của nhà thơ, đồng thời khẳngđịnh phong cách độc đáo và vị trí của nhà thơ trên nền văn học dân tộc
2 Lịch sử vấn đề
Nguyễn Khoa Điềm là một cây bút có đóng góp to lớn cho nền văn học hiện đạiViệt Nam Vì vậy tìm hiểu và nghiên cứu thơ ông luôn là vấn đề lôi cuốn, thu hútđông đảo sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, của những người yêu văn học Cóthể kể đến một vài ý kiến, đánh giá nhận xét tiêu biểu về thơ Nguyễn Khoa Điềm vớicác tác giả như : Hà Minh Đức với bài viết “ Đất ngoại ô của Nguyễn Khoa Điềm”,Nguyễn Văn Long trong bài “ Nguyễn Khoa Điềm với Mặt đường khát vọng”, TônPhương Lan với bài “ Nguyễn Khoa Điềm nhà thơ trẻ có nhiều triển vọng” hay VũQuần Phương trong bài “ Ngôi nhà có ngọn lửa ấm- Nguyễn Khoa Điềm”…Và các ýkiến của nhiều tác giả khác: Trần Đăng Suyền, Võ Văn Trực, Vũ Văn Sĩ, Nguyễn
Trang 4Xuân Nam, Chu Văn Sơn…
Qua các bài nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy rằng : tuy mỗi bài có một cáchnói, cách phân tích khác nhau nhưng đều gặp gỡ chung khi nhận định những đặcđiểm trong thơ Nguyễn Khoa Điềm: “Đó là tiếng thơ của tuổi trẻ…viết về vùng quê,
về Đất ngoại ô, về những người mẹ, em bé, những bạn bè đồng chí trong những nămtháng ác liệt của khói lửa, chiến tranh”, “Đọc thơ Nguyễn Khoa Điềm ta bắt gặp mộtnhà thơ giàu suy tưởng, ấm áp tình cảm, một nhà thơ giàu liên tưởng, một nhà thơ củatriết lý dân gian” Tuy nhiên các nhận xét đó hầu hết là những bài viết mang tính giớithiệu về tác giả hoặc một tác phẩm của nhà thơ, chưa đi sâu vào nghiên cứu toàn bộthế giới nghệ thơ để chỉ ra nét độc đáo trong phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm.Đây là những tư liệu quý giá để dựa trên cơ sở đó chúng tôi thực hiện đề tài luận văncủa mình
Như vậy, có thể thấy đã có không ít công trình nghiên cứu về thơ Nguyễn KhoaĐiềm Trên cơ sở kế thừa, tiếp thu các công trình của thế hệ trước, ở luận văn nàychúng tôi sẽ tập trung khảo sát cái nhìn và trường liên tưởng trong thơ ông để thấyđược nét độc đáo, hấp dẫn trong phong cách nghệ thuật của nhà thơ từ đó góp phầnkhẳng định giá trị của tác giả và tác phẩm
3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Chúng tôi nghiên cứu nội dung cái nhìn và trường liên tưởng của Nguyễn KhoaĐiềm trong một số tập thơ tiêu biểu của nhà thơ Qua sự phân tích, chúng tôi sẽ cốgắng làm nổi bật những nét đặc sắc trong cái nhìn và trường liên tưởng của NguyễnKhoa Điềm – Một trong những phương diện tiêu biểu làm nên phong cách nhà thơVới đề tài “Cái nhìn và trường liên tưởng trong thơ Nguyễn Khoa Điềm” chúngtôi sẽ tiến hành khảo sát trong một số tập thơ tiêu biểu của nhà thơ như : Đất ngoại ô,Mặt đường khát vọng, Đất và khát vọng, Cõi lặng… Trong quá trình nghiên cứungười viết cũng cố gắng liên hệ so sánh với các cây bút cùng thời khác để thấy đượcnhững nét riêng, khác biệt cũng như tài năng của Nguyễn Khoa Điềm
4 Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp hệ thống
- Phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại
- Phương pháp thống kê, phân loại
- Phương pháp so sánh, đối chiếu
- Phương pháp nghiên cứu liên ngành
5 Đóng góp của đề tài
Qua việc tìm hiểu nhận định, hệ thống và đánh giá cái nhìn, trường liên tưởngthể hiện trong thơ Nguyễn Khoa Điềm, luận văn này chúng tôi mong muốn góp phầnlàm rõ hơn phạm trù hình tượng tác giả nhưng tập trung chủ yếu ở phương diện cáinhìn nghệ thuật và trường liên tưởng Đồng thời, luận văn cũng đóng góp một tiếng
Trang 5nói để khẳng định diện mạo, phong cách và vị trí của nhà thơ trên thi đàn văn họcViệt Nam.
6 Cấu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và Tài liệu tham khảo, Phần nội dung chính củaluận văn gồm 3 chương :
Trang 6PHẦN NỘI DUNG Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1.Những khái niệm liên quan đến đề tài
1.1.1 Khái niệm cái nhìn nghệ thuật
Có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ là focos( tiêu cự ), thuật ngữ “cái nhìn” dần dầnđược định hình trong ngôn ngữ văn hóa, được hiểu là góc nhìn, cách lựa chọn, cách
tô đậm của thế giới nghệ thuật trong tương quan với đối tượng được miêu tả Cho đếnnay khái niệm cái nhìn đã trở nên quen thuộc, được sử dụng khá phổ biến trong đờisống, trong nghiên cứu khoa học và trong nhiều ngành nghệ thuật Mỗi một loại hìnhnghệ thuật có một cách nhìn riêng, phản ánh một cái nhìn riêng với cuộc sống, vớicon người, phù hợp với cách thức xây dựng hình tượng của loại hình nghệ thuật ấy Văn học nghệ thuật, khác với các hình thái ý thức xã hội khác, nó là lĩnh vực của
ý thức thẩm mỹ Văn học tái hiện mọi hiện tượng đời sống và nhìn nhận, phán xétdưới con mắt cảm nhận có tầm văn hóa Cái nhìn là một năng lực tinh thần đặc biệtcủa con người, nó có thể thâm nhập vào sự vật, phát hiện những đặc điểm, tính chấttrạng thái của sự vật khi người nhìn vẫn đứng bên ngoài sự vật đó Dù vậy, nó vẫnbảo lưu sự toàn vẹn thẩm mỹ của sự vật Cái nhìn được vận dụng muôn màu muôn vẻtrong nghệ thuật và nó được vận dụng như một thủ pháp bắt buộc trong nghệ thuật.Nói một cách khác, đã là nghệ thuật thì không thể thiếu cái nhìn
Cái nhìn chi phối tạo nên phong cách của một nhà văn Nhà văn Pháp MacsxenPrutxt từng nói : “Đối với nhà văn cũng như đối với nhà họa sĩ, phong cách khôngphải là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề cái nhìn” Một người nghệ sỹ có phong cách độcđáo là người có cái nhìn riêng mới mẻ cuộc sống con người thông qua những hìnhtượng nghệ thuật độc đáo và những phương thức phương tiện thể hiện đặc thù, cótính thống nhất, ổn định, in đậm dấu ấn cá nhân của chủ thể sáng tạo
Trong sự nghiệp cầm bút mỗi nghệ sĩ bao giờ cũng bộc lộ cách nhìn, cách cảm
về thế giới, con người thông qua những cái nhìn riêng biệt Tùy điểm nhìn hoàn cảnh
xã hội tâm lý , ý thức, giai cấp, độ tuổi mà học có thể có những cái nhìn khác nhau.Cái nhìn ấy bộc lộ trực tiếp qua trạng thái, thái độ , tâm trạng cảm xúc hay bộc lộgián tiếp qua hình ảnh ngôn từ, cách lựa chọn hình tượng nhân vật, thời gian, khônggian thời gian nghệ thuật
1.1.2 Khái niệm trường liên tưởng
Liên tưởng được coi là một trong những hoạt động tâm lí thông thường của conngười Theo các nhà tâm lí học: “Liên tưởng là mối quan hệ giữa các hiện tượng tâm
lí, trong đó có sự tích cực hóa của một biểu tượng này kéo theo sự xuất hiện một haynhiều biểu tượng khác” Theo từ điển Tiếng Việt khái niệm liên tưởng được giải thíchlà: “ Nhân sự việc hiện tượng nào đó mà nghĩ tới sự việc, hiện tượng khác có liênquan” Giáo sư Nguyễn Lân có mô tả cụ thể hơn là: “Liên tưởng là hiện tượng tâm líkhiến người ta khi nghĩ đến một sự vật lại nghĩ đến sự vật khác liên quan hoặc vì gần
Trang 7nhau hoặc vì giống nhau hoặc vì trái ngược nhau” Thuyết liên tưởng coi sự liêntưởng là nguyên tắc quan trọng nhất của sự hình thành trí nhớ nói riêng và sự hìnhthành tất cả các hiện tượng tâm lí nói chung.
Liên tưởng và tưởng tượng đều là những năng lực tư duy vô cùng thiết yếu đốivới người nghệ sĩ, giúp họ thoát khỏi giới hạn chật chội của sự việc, hiện tượng trướcmắt, đi vào khám phá những bí ẩn sâu thẳm và mênh mông của vũ trụ cũng như tâmhồn con người Nhờ đó, người nghệ sĩ sáng tạo nên những hình tượng mới mẻ, độcđáo, không lặp lại Tuy nhiên, cần phân biệt giữa khái niệm tưởng tượng và liêntưởng Tưởng tượng là một khái niệm rộng hơn liên tưởng
Có ba kiểu liên tưởng mà chúng ta thường gặp: liên tưởng tương đồng, liêntưởng nhân quả và liên tưởng đối lập Liên tưởng tương đồng là thấy cái này nghĩngay đến cái tương đồng với nó Liên tưởng nhân quả là thấy kết quả mà nghĩ đếnnguyên nhân, thấy việc làm hôm nay nghĩ đến kết quả ngày mai Liên tưởng đối lậplại đưa ra những sự vật, hiện tượng trái ngược nhau
Thơ trữ tình thể loại đặc biệt nhất của sáng tạo văn chương Dung lượng hạnhẹp, ngôn ngữ chọn lọc nhưng lại có sức gợi lớn lao và mang tham vọng phản ánhđược cuộc sống, con người ở những tầm kích sâu rộng nhất Người nghệ sỹ có tài baogiờ cũng qua liên tưởng của mình mà sáng tạo ra những hình tượng nghệ thuật sốngđộng, ám ảnh
Trường liên tưởng là phạm vi hoạt động của liên tưởng, là giới hạn thẩm mỹcủa một chủ thể sáng tạo Khi những liên tưởng của một chủ thể nối kết với nhau theomột cách thức nào đó tạo thành một chỉnh thể, khi ấy ta có trường liên tưởng Cái làmcho những hình ảnh cụ thể, thậm chí mang vẻ tự do, rời rạc gắn kết lại với nhau trongtrường liên tưởng chặt chẽ và có ý nghĩa là sức mạnh bí ẩn của vô thức, tiềm thức và
ý thức Trường liên tưởng của một chủ thể sáng tạo được quy định bởi vốn sống, vốnvăn hóa và phản ứng mỹ cảm của chủ thể ấy
Trong sáng tạo thơ trữ tình trường liên tưởng có hai xu hướng bộc lộ chính Thứnhất là trong việc người nghệ sỹ cảm nhận và thể hiện những hình ảnh trực quan củađời sống thực tại.Ở cách này, trường liên tưởng sẽ được thể hiện nhờ các biện phápnghệ thuật mà cơ bản và hữu hiệu nhất là so sánh và ẩn dụ Cách biểu hiện thứ haicủa trường liên tưởng là qua việc tổ chức văn bản Đó có thể là cách tổ chức mangcảm xúc, mang mạch ý tưởng cũng có thể là cách tạo dựng thế giới hình tượng trongtác phẩm
Như vậy, có thể nói liên tưởng là một năng lực thiết yếu trong tư duy sáng tạonghệ thuật, nó góp phần quan trọng tạo nên gương mặt riêng của người nghệ sĩ Liêntưởng xuất hiện do sự chi phối của nhiều yếu tố: thời đại, dân tộc, vốn sống, cá tính…
Để rồi đến lượt mình, liên tưởng chi phối cách xây dựng hình tượng, cách tổ chứcvăn bản nghệ thuật Nghiên cứu trường liên tưởng của một nhà thơ cần tìm ra và lý
Trang 8giải cơ chế quy luật vận động của các liên tưởng riêng biệt Đồng thời, phát hiệnnhững mẫu gốc trong trường liên tưởng nghệ thuật của người nghệ sĩ.
1.1.3 Mối quan hệ giữa cái nhìn và trường liên tưởng
Phong cách chính là vấn đề cái nhìn Một nhà văn tài năng, có phong cách phải cócái nhìn riêng, mới mẻ cuộc sống con người thông qua những hình tượng nghệ thuậtđộc đáo và những phương thức phương tiện thể hiện đặc thù, có tính thống nhất ổnđịnh, in đậm dấu ấn cá nhân của chủ thể sáng tạo
Cái nhìn bao giờ cũng gắn liền với trường liên tưởng của người nghệ sĩ Từ sự vậtnày nhà văn, nhà thơ liên tưởng, so sánh, đối chiếu đến sự vật, hiện tượng khác, qua
đó làm rõ cái nhìn của mình Hay nói cách khác, trường liên tưởng cụ thể hóa cáinhìn của người nghệ sĩ Cái nhìn chi phối, quy định việc tạo ra những liên tưởngtrong việc xây dựng hình tượng nghệ thuật Người nghệ sỹ nhìn cuộc sống, con ngườinhư thế nào thì sẽ xây dựng các hình tượng nghệ thuật tương ứng thông qua sự liêntưởng, tưởng tượng của mình
Nguyễn Khoa Điềm là một nhà thơ trẻ trưởng thành trong cuộc kháng chiếnchống Mỹ vĩ đại của toàn dân tộc Cảm hứng về Nhân dân, đất nước luôn là cảmhứng chi phối hành trình sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm Chính nhà thơ đã từngkhẳng định: “Thể hệ chúng tôi học xong, theo tiếng gọi của non sông, vào chiếntrường miền Nam, tất cả những gì có trong tâm tưởng là đất nước và nhân dân” Vìvậy, nhà thơ dành một mảng lớn thơ ca của mình để viết về Nhân dân, đất nước vớicái nhìn khẳng định, ngợi ca và tự hào nhất Hình tượng Đất nước hiện lên trong thơông đầy mới lạ mà thân thương, gần gũi, hình ảnh người mẹ, người chiến sĩ, những
em bé liên lạc, những người dân nghèo đều chan chứa tình yêu nước, lòng căm thùgiặc sâu sắc và sự dũng cảm, gan dạ Khi nói đến Tổ quốc, nhân dân, nhà thơ thườngxuyên liên tưởng so sánh đến những gì gần gũi, thân thương, những giá trị tốt đẹp củadân tộc Nói đến giặc Mỹ và tội ác của chúng, Nguyễn Khoa Điềm so sánh, liêntưởng tới những gì xấu xa, đen tối và ghê rợn nhất
Có thể thấy rằng, mỗi người nghệ sỹ có một cách nhìn thế giới, con người khácnhau Và rồi cái nhìn ấy sẽ được cụ thể hóa qua những trường liên tưởng độc đáo,riêng biệt của từng cá nhân nghệ sỹ
1.2.Những tiền cái nhìn và trường liên tưởng của Nguyễn Khoa Điềm trong thơ
Nghiên cứu cái nhìn và trường liên tưởng của một nhà thơ không thể không xemxét những yếu tố cơ sở tạo nên cái nhìn và trường liên tưởng đó
1.2.1 Thời đại – Quê hương – Gia đình
Mỗi người nghệ sỹ cầm bút đều chịu ảnh hưởng của môi trường, hoàn cảnh nhấtđịnh, đó là hoàn cảnh xã hội, thời đại hay hoàn cảnh riêng cá nhân Đây là những yếu
tố ảnh hưởng lớn đến tâm hồn và nhân cách một con người Đối với người nghệ sĩ, nó
để lại những dấu vết in hằn trong sáng tạo nghệ thuật Nguyễn Khoa Điềm đã nắmbắt được những gì cần thiết với mình trong hoàn cảnh, môi trường sống của nhà thơ
Trang 9và nó đã cung cấp những tư liệu, chất liệu cần thiết để ông xây dựng nên thế giớinghệ thuật của mình
Yếu tố đầu tiên ảnh hưởng đến tâm hồn nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm mà chúng taphải kể đến là yếu tố thời đại hay còn gọi là hoàn cảnh lớn Nguyễn Khoa Điềm trở
về quê hương trong những ngày đầy bóng giặc Ông hòa mình vào cuộc chiến đấu dữdội trên chiến trường Bình- Trị - Thiên Sống và hoạt động trong khói lửa chiếntranh, trong những hi sinh mất mát, tận mắt chứng kiến tội ác của kẻ thù và cuộcchiến đấu gian khổ bất khuất của đồng đội, đồng bào, chính những điều đó đã khơinguồn cảm hứng mãnh liệt cho hoạt động sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm Chínhnhững đêm không ngủ trên đường hành quân chiến đấu, những ngày cả thành phốxuống đường ngập trong màu áo trắng tin yêu đã giúp Nguyễn Khoa Điềm viết nênnhững bài thơ đặc sắc với sức liên tưởng mạnh mẽ, mạnh mẽ
Yếu tố thứ hai cũng ảnh hưởng lớn đến phong cách của mỗi người nghệ sỹ nóichung hay nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm nói riêng đó chính là quê hương và gia đình.Nguyễn Khoa Điềm sinh ngày 15 tháng 4 năm 1943 tại thôn Ưu Điềm, xã PhongHòa, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế Từ xưa đến nay, mảnh đất Huế mộng
mơ, trữ tình đã trở thành nguồn sữa ngọt nuôi dưỡng bao hồn thơ dân tộc Sinh ra vàlớn lên trên vùng đất giàu giá trị văn hóa, thơ Nguyễn Khoa Điềm thấm đẫm hồnHuế: “Hầu hết các đề tài trong thơ ông đều được rút ra từ mảnh đất Huế…và lịch sửHuế, nền văn hóa Huế, hơi thở hàng ngày của cuộc sống cố đô thấm vào máu thịt vàcảm xúc về Huế chan chứa trong thơ ông” Chính cái chất Huế thâm trầm, tâm hồnHuế thiết tha, mộng mơ, giàu màu sắc đã tạo nên hồn thơ Nguyễn Khoa Điềm trữ tình
mà sâu lắng, hài hòa trí tuệ và cảm xúc Mạch nguồn văn hóa Huế là cơ sở tạo nêncảm thức thơ Nguyễn Khoa Điềm Chính các không gian cổ điển lâu đời, thuần khiết
ấy là môi trường lý tưởng để thi nhân cảm nhận về Đất nước, về thế sự, về nhân sinh
và cả những nỗi niềm riêng tư thầm kín nhất
Một điều may mắn nữa của Nguyễn Khoa Điềm là ông được sinh ra trong mộtgia đình “danh gia vọng tộc” có truyền thống yêu nước và hiếu học Cụ nội NguyễnKhoa Điềm từng làm quan đến chức Bố Chánh, sau theo phong trào Cần Vương rồi
từ quan về nhà Ông nội của Nguyễn Khoa Điềm là một nhà nho có tinh thần yêunước từng được bầu vào Viện dân biểu Trung kỳ do cụ Huỳnh Thúc Kháng làm việntrưởng Bà nội của Nguyễn Khoa Điềm là bà Nữ sử Đạm Phương cháu nội vua MinhMạng Là người Hoàng tộc nhưng bà có tinh thần yêu nước tiến bộ, là tác giả củanhiều cuốn sách và bài báo bênh vực quyền lợi phụ nữ, trẻ em lúc bấy giờ ChaNguyễn Khoa Điềm là Nguyễn Khoa Văn hay còn được gọi với cái tên Hải Triều,một chiến sĩ Cách mạng, một nhà lý luận Macxit đã chiến đấu và hy sinh cho CáchMạng đến hơi thở cuối cùng Ông còn là một nhà văn có bút lực cường tráng trên lĩnhvực bình luận chính trị, một tên tuổi ngời sáng trong văn học Việt Nam những năm
ba mươi
Trang 10Được sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống văn hóa, Nguyễn Khoa Điềm
đã thừa hưởng mọi phẩm chất ưu việt của dòng họ ở cả tinh thần yêu nước, cáchmạng lẫn truyền thống văn hóa Đây chưa hẳn là yếu tố quyết định làm nên tài năng
và thành công nhưng lại là mảnh đất ươm mầm tâm hồn, lối sống của ông Từ sự thừahưởng những phẩm chất quý giá của truyền thống gia đình cùng với những trảinghiệm trong cuộc sống chiến đấu mà nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã thể hiện trongtác phẩm của mình một tình yêu nước đầy mới lạ Yêu nước với ông không chỉ đơngiản là lòng hăng hái chiến đấu và căm thù giặc mạnh mẽ mà ông còn làm sống dậytrong thơ lịch sử hàng ngàn năm hào hùng của dân tộc với những chiến công dựngnước và giữ nước của cha ông Đất nước trong thơ Nguyễn Khoa Điềm là sự đồnghiện của những gì gần gũi nhất, thân thương nhất của mỗi con người Việt Nam trongquá khứ, hiện tại và tương lai, trong không gian, thời gian, trong lịch sử và truyềnthống văn hóa Thành công của ông có được nhờ một phần không nhỏ bắt nguồn từtruyền thống quý báu của gia đình
1.2.2 Con người Nguyễn Khoa Điềm
Nói tới Nguyễn Khoa Điềm người ta thường nghĩ tới ngay một con người hay ưu
tư, điềm đạm và trầm lặng Ông được biết đến là một người ít cười, say mê, kiên trì
và nhẫn nại trong việc sáng tác Là người con của mảnh đất cố đô mộng mơ tươi đẹp,lại được sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống văn học nghệ thuật, cùng vớinhững trải nghiệm của bản thân trong những năm tháng đầy biến động của dân tộc,Nguyễn Khoa Điềm trở thành một ngòi bút thơ ca có phong cách giàu chất trí tuệ,chất triết luận uyên bác, thấm đẫm văn hóa dân tộc, sức liên tưởng mạnh mẽ Thơ ônggiàu chất suy tư, cảm xúc dồn nén thể hiện tâm tư của người tri thức tích cực thamgia vào cuộc chiến đấu của nhân dân
Có lẽ Huế với rất nhiều nghi lễ mực thước cùng lối ứng xử tinh tế, nhẹ nhàng đã
ăn sâu vào tiềm thức ông, góp phần hình thành nên tính cách ông Đọc thơ ông ngườiđọc dễ bị cuốn hút bởi giọng thơ trầm lắng và tha thiết, bởi chiều sâu trong suy nghĩ và ýtưởng thơ, sự nhạy cảm trước cuộc đời Nỗi ám ảnh trong thời thơ ấu của Nguyễn KhoaĐiềm là cuộc sống nghèo khổ nơi quê nhà, đó là cảnh những người dân nghèo, là hìnhảnh những người mẹ bán hàng “nước mắt thương chồng lạnh như hạt mưa đọng qua cửathùng gương” (Đất ngoại ô) Ký ức tuổi thơ về quê hương nghèo khó đã ăn sâu trongtâm hồn ông, theo ông đi suốt cuộc đời với những nghĩ suy, trăn trở
Nguyễn Khoa Điềm đã từng nói một cách thành thật là ông hoàn toàn không cónăng khiếu về thơ Ông làm được thơ là nhờ học hỏi, tìm tòi, khổ luyện và khôngchịu lùi bước Đặc biệt là sống trong không khí cách mạng sôi sục của đồng bàomiền Nam và tinh thần chiến đấu chống Mỹ của nhân dân cả nước Được đào tạo ởmiền Bắc, lại được sớm tiếp thu một cách có chọn lọc văn học đô thị miền Namthông qua những người bạn học của mình như: Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn ĐắcXuân, Trần Vàng Sao…Điều đó đã góp phần hình thành phong cách thơ ông ngay
Trang 11những sáng tác đầu tay Nguyễn Khoa Điềm đến với thơ hơi muộn nhưng đã sớmđịnh hình một phong cách riêng Thơ ông nhanh chóng được dư luận chú ý và khẳngđịnh “Đó là một thứ thơ trữ tình thấm đẫm chất men say khát vọng và hành động”.
Có thể thấy, thời gian hoạt động ở chiến khu Trị - Thiên trong môi trường khắcnghiệt của chiến trường đã khơi nguồn cho ông những cảm xúc, những suy nghĩ sâu
xa về trách nhiệm của thế hệ trẻ trước sự sống còn của Tổ quốc
Là người con của mảnh đất cố đô mộng mơ tươi đẹp, lại được sinh ra trong mộtgia đình giàu truyền thống văn học nghệ thuật, cùng với những trải nghiệm của bảnthân trong những năm tháng đầy biến động của dân tộc, Nguyễn Khoa Điềm trởthành một ngòi bút thơ ca có phong cách giàu chất trí tuệ, chất triết luận uyên bác,thấm đẫm văn hóa dân tộc, sức liên tưởng mạnh mẽ Thơ ông giàu chất suy tư, cảmxúc dồn nén thể hiện tâm tư của người tri thức tích cực tham gia vào cuộc chiến đấucủa nhân dân
Tiểu kết
Liên tưởng là năng lực sẵn có và cần thiết trong tư suy sáng tạo nghệ thuật Nhờkhả năng liên tưởng, người nghệ sỹ tạo ra những tác phẩm sinh động và có giá trị.Nếu không có liên tưởng, sáng tạo văn học chỉ còn là quá trình sao chép lại hiện thựckhô khan Mỗi người nghệ sỹ xuất phát từ tư tưởng, quan niệm riêng, sẽ có cái nhìnriêng về thế giới, con người Từ cái nhìn riêng ấy, sẽ quy định trường liên tưởng khácnhau ở mỗi người nghệ sỹ Tuy nhiên, trường liên tưởng ở mỗi người đều có liênquan chặt chẽ với cuộc đời, tiểu sử, kinh nghiệm và vốn sống của họ Vì vậy, liêntưởng của người này có thể hoàn toàn xa lạ với người khác Người nghệ sỹ thông quanhững liên tưởng của mình mà tạo ra dấu ấn riêng, phong cách riêng Sự giàu cótrong liên tưởng chứng tỏ sự phong phú của thế giới nội tâm nhà thơ
Nguyễn Khoa Điềm là một nhà thơ có cái nhìn riêng biệt, độc đáo thông quanhững liên tưởng sâu sắc Điều này hình thành từ nhiều nguyên nhân, có nguyên nhânkhách quan, nguyên nhân chủ quan Song yếu tố ảnh hưởng lớn đến liên tưởng trongthơ ông chính là mảnh đất xứ Huế với bề dày về truyền thống văn hóa, là chính conngười với tài năng nghệ thuật của nhà thơ
Chương 2: CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT VỀ THẾ GIỚI, CON NGƯỜI TRONG
THƠ NGUYỄN KHOA ĐIỀM 2.1.Đặc điểm cái nhìn thế giới, con người trong thơ Nguyễn Khoa Điềm
2.1.1 Cái nhìn khẳng định, ngợi ca nhân dân
Tư tưởng đất nước của nhân dân không phải lần đầu xuất hiện trong sáng tác củaNguyễn Khoa Điềm mà tư tưởng này đã từng được nhắc đến trong các tác phẩm củamột số nhà văn hóa, nhà tư tưởng lớn của Việt Nam như : Nguyễn Trãi, Nguyễn ĐìnhChiểu, Phan Bội Châu…Bằng chất liệu gần gũi, mộc mạc, tự nhiên, Nguyễn KhoaĐiềm đã thể hiện và cảm hứng suy tưởng về đất nước một cách cụ thể, rõ ràng Giọng
Trang 12thơ thủ thỉ đã chuyển tải suy ngẫm của nhà thơ về nhân dân, đất nước, tiếp nối mạchsuy tưởng của thi ca giai đoạn trước
Đất nước, nhân dân là chủ đề xuyên suốt bao trùm lên các tác phẩm trong văn họcthời kỳ chống Mỹ Các nhà văn, nhà thơ bằng tình cảm công dân đã có nhiều pháthiện mới mẻ, độc đáo về Đất nước, Nhân dân Hòa chung trong dòng chảy ấy, nhàthơ Nguyễn Khoa Điềm cũng hướng ngòi bút của mình đến nhân dân, đất nước thôngqua trải nghiệm của chính bản thân bằng một cách thể hiện riêng Nếu như Đất nướcthường được soi chiếu từ bình diện chống giặc ngoại xâm , được khái quát bằng hìnhtượng kỳ vĩ, khai thác chất sử thi hùng tráng thì với Nguyễn Khoa Điềm, bằng trảinghiệm của tuổi trẻ, bằng nhiệt tình Cách mạng và bằng cả vốn tri thức được đào tạodưới mái trường xã hội chủ nghĩa, ông đã xây dựng nên hình tượng Đất nước gần gũi,đất nước của nhân dân, đất nước của ca dao thần thoại và qua đó nhà thơ thể hiện cáinhìn riêng của mình : khẳng định, ngợi ca Nhân dân
Nhân dân trong thơ Nguyễn Khoa Điềm hiện lên vừa khái quát lại vừa cụ thể, vớicái nhìn mới mẻ, có chiều sâu về địa lí và lịch sử Nguyễn Khoa Điềm đã nhấn mạnhđến vai trò của nhân dân trong suốt lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Họchính là nhân vật trung tâm làm nên Đất Nước Trong hình tượng Đất Nước luôn cóhình tượng nhân dân Nói đến nhân dân nhà thơ đặc biệt chú ý tới những con người
vô danh nhưng vĩ đại, mỗi cuộc đời đều góp phần nhỏ bé của mình để bảo vệ và xâydựng Đất nước Trong chiều xúc cảm hướng nội, Nguyễn Khoa Điềm nhận ra rằngĐất nước đã thấm vào máu thịt của mỗi con người Việt Nam, vì thế mỗi cá nhânkhông phải riêng họ nữa mà có một phần cốt tủy, tinh hoa của Đất nước
Tư tưởng Đất nước của nhân dân như một cảm quan chủ đạo trong các sáng táccủa Nguyễn Khoa Điềm Đây là điểm quy tụ mọi cách nhìn về Đất nước cũng là đónggóp của Nguyễn Khoa Điềm làm sâu sắc thêm ý niệm về Đất nước trong thơ chống
Mỹ Không chỉ tiếp cận hình tượng trong huyền sử, trong hiện thực đời sống, trongmối quan hệ cá nhân - cộng đồng, Nguyễn Khoa Điềm còn dẫn dắt độc giả trở về vớihiện thực trực tiếp của cuộc kháng chiến chống Mỹ, nói lên tiếng nói đầy trách nhiệmcủa cả một thế hệ chống Mỹ thực sự trưởng thành trong nhận thức và tình cảm
Nguyễn Khoa Điềm viết những trang thơ bằng tất cả sự trải nghiệm của mộtngười lặn lội trong phong trào đấu tranh của thanh niên đô thị miền Nam Đó là mộthồn thơ kết hợp được vốn văn hóa với vốn sống thực tế, giữa chính luận và trữ tình,giữa suy tư và cảm xúc, giàu liên tưởng và gợi mở Bằng một giọng điệu say mê,nồng nhiệt nhất nhà thơ đã cất lên tiếng nói ngợi ca, khẳng định vai trò to lớn củaNhân dân trong cuộc dựng nước và giữ nước lâu dài của dân tộc
2.1.2 Thế giới, con người dưới góc nhìn văn hóa
Theo từ điển Tiếng Việt, văn hóa là: “Tổng thể nói chung những giá trị vất chất
và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử” Theo Unesco: “Vănhóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ
Trang 13và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội.Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bảncủa con người Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân Chínhvăn hóa làm cho chúng ta trở thành những sự vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có ócphê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện,
tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra đểxem xét những thành tựu của bản thân tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ
và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân”
Văn học là một bộ phận quan trọng của văn hóa Từ xưa đến nay, văn học luônđược coi là gương mặt tiêu biểu cho các giá trị văn hóa đặc biệt là văn hóa tinh thầncủa mỗi dân tộc Mối quan hệ giữa văn học và văn hóa vừa sâu sắc, vừa bền vững.Văn học là nơi kết tinh, là biểu hiện của tâm thức văn hóa dân tộc Những tác phẩmvăn chương ưu tú thường mang tính đại diện cho văn hóa, ẩn chứa trong nó nhữngyếu tố văn hóa bền vững, khi thì hiện diện trên bề mặt của hiện thực đời sống vớinhững phong tục tập quán, những nghi lễ hội hè đình đám Có khi được thể hiện ởchiều sâu, trong sâu thẳm tâm thức văn hóa của cộng đồng
Chúng ta có thể tìm thấy trong dòng văn học dân tộc Việt Nam nhiều tác phẩmvăn học mang đậm dấu ấn văn hóa, tạo nên tính độc đáo, đặc sắc và phong phú hơntrong dòng chảy của văn học Rất dễ dàng để nhận ra những dấu ấn văn hóa đậm néttrong sáng tác của một số tác giả như: Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hươngđến Hoàng Cầm, Tố Hữu, Nguyễn Bính, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Tuân, TôHoài
Nguyễn Khoa Điềm được biết đến là một tên tuổi tiêu biểu với chiều sâu văn hóatruyền thống cùng những tri thức triết lí sâu sắc và trường liên tưởng mạnh mẽ rút ra
từ thực tiễn cuộc sống Thơ Nguyễn Khoa Điềm không ngổn ngang tên đất, tên sông,tên người Huế nhưng luôn thấp thoáng tâm hồn và bóng dáng văn hóa cổ xưa củadân tộc Nhà thơ từng khẳng định mối quan hệ giữa văn hóa và thơ là mối quan hệmáu thịt, đặc biệt trong cái thời mà kẻ thù đang chĩa mũi nhọn vào phá hủy văn hóacủa dân tộc Ông nói: “Trong cái không khí sục mùi súng thuốc ấy, giữa cái giáp ranhgiữa cái sự sống và cái chết, tôi muốn đưa vào bài thơ những hình ảnh đậm nét vănhóa nhất của quê hương, đất nước mình” Dưới cái nhìn của Nguyễn Khoa Điềmchúng ta sẽ thấy hiện lên những giá trị văn hóa của dân tộc Đó là nét đẹp trongtruyền thống lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, là vẻ đẹp văn hóaphong tục truyền thống và ở đó còn là vẻ đẹp riêng của văn hóa Huế Đồng thời, bêncạnh đó, những trang thơ của Nguyễn Khoa Điềm còn làm toát lên vẻ đẹp truyềnthống văn hóa, lịch sử thế giới
2.1.2.1.Truyền thống lịch sử của dân tộc
Văn hóa và Lịch sử là hai phạm trù vừa độc lập lại vừa thống nhất với nhau Tất
cả mọi giá trị văn hóa vật chất và tinh thần đều phải có bề dày lịch sử Dân tộc Việt