I. Một số vấn đề lý luận chung 1. Hành vi cạnh tranh không lành mạnh Theo khoản 4 điều 3 Luật Cạnh tranh 2004: “Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi cạnh tranh của doanh nghiệp trong quá trình kinh doanh trái với các chuẩn mực thông thường về đạo đức kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng”.
Trang 1MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 1
B NỘI DUNG 1
I Một số vấn đề lý luận chung 1
1 Hành vi cạnh tranh không lành mạnh 1
2 Khái niệm bán hàng đa cấp 2
3 Khái niệm bán hàng đa cấp bất chính 2
II Quy định của pháp luật cạnh tranh Việt Nam về bán hàng đa cấp bất chính 3
1 Các dạng hành vi bán hàng đa cấp bất chính 3
2 Quy định của pháp luật về xử lý hành vi bán hàng đa cấp bất chính 6
III Thực trạng pháp luật Việt Nam về hành vi bán hàng đa cấp 6
1 Thực trạng bán hàng đa cấp ở Việt Nam 6
2 Thực trạng pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính 9
3 Một số kiến nghị hoàn thiện 11
C KẾT LUẬN 11 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 2A MỞ ĐẦU
Từ những năm 40 của thế kỷ XX ở Mỹ bán hàng đa cấp ra đời Trải qua các giai đoạn phát triển khác nhau, đến nay bán hàng đa cấp đã trở nên phổ biến trên toàn thế giới và được ghi nhận là một phương thức phân phối khá tiên tiến và tiêu thụ hàng hóa hiệu quả Tại Việt Nam, mô hình kinh doanh đa cấp cũng phát triển và gặt hái nhiều thành công từ những năm 90 của thế kỷ trước
Và hiện nay, các công ty đa cấp ngày càng nở rộ cùng với đó là sự biến tướng
về hoạt động bán hàng đa cấp với các thủ đoạn lừa đảo ngày một tinh vi Các công ty đa cấp đang là vấn đề nhức nhối của toàn xã hội Nhận thức được tầm
quan trọng của vấn đề này em xin được chọn đề tài: “Thực trạng pháp luật cạnh tranh Việt Nam về bán hàng đa cấp bất chính.”
B NỘI DUNG
I Một số vấn đề lý luận chung
1 Hành vi cạnh tranh không lành mạnh
Theo khoản 4 điều 3 Luật Cạnh tranh 2004: “Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là hành vi cạnh tranh của doanh nghiệp trong quá trình kinh doanh trái với các chuẩn mực thông thường về đạo đức kinh doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng”
Hành vi cạnh tranh không lành mạnh bao gồm: Chỉ dẫn gây nhầm lẫn; Xâm phạm bí mật kinh doanh; ép buộc trong kinh doanh; Gièm pha doanh nghiệp khác; Gây rối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp khác; Quảng cáo nhằm cạnh tranh không lành mạnh; Khuyến mại nhằm cạnh tranh không lành mạnh; Phân biệt đối xử của hiệp hội; Bán hàng đa cấp bất chính; Các hành vi cạnh tranh không lành mạnh khác theo tiêu chí xác định tại khoản 4 Điều 3 của Luật này do Chính phủ quy định
2 Khái niệm bán hàng đa cấp
Trang 3Xuất hiện trên thế giới vào khoảng thập niên 70 của thế kỷ trước với rất nhiều tranh cãi, song đến năm 1998, mô hình kinh doanh đa cấp mới có mặt tại Việt Nam Bán hàng đa cấp là một khái niệm mới ở Việt Nam và lần đầu tiên được ghi nhận tại khoản 11 điều 3 Luật Cạnh tranh 2004
Theo đó, Bán hàng đa cấp là một hình thức bán hàng trực tiếp tới người tiêu dùng thông qua mạng lưới các nhà phân phối gồm nhiều tầng, nhiều nhánh Các nhà phân phối này được trả hoa hồng / thu nhập từ kết quả bán hàng của bản thân họ và kết quả bán hàng của những người do họ bảo trợ
3 Khái niệm bán hàng đa cấp bất chính
Pháp luật Việt Nam chưa có quy định cụ thể về bán hàng đa cấp bất
chính Nhưng có thể hiểu Bán hàng đa cấp bất chính là phương thức kinh doanh
trong đó doanh nghiệp và những tầng trên trong mạng lưới người tham gia được hưởng các khoản lợi ích kinh tế chủ yếu từ tiền đóng góp của những người tham gia mà không phải là từ lợi nhuận của việc bán lẻ sản phẩm cho người tiêu dùng
Điều 48 Luật Cạnh tranh 2004 quy định: Cấm doanh nghiệp thực hiện
các hành vi sau đây nhằm thu lợi bất chính từ việc tuyển dụng người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp:
1 Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc, phải mua một số lượng hàng hoá ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;
2 Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã bán cho người tham gia để bán lại;
3 Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp;
Trang 44 Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ
dỗ người khác tham gia
II Quy định của pháp luật cạnh tranh Việt Nam về bán hàng đa cấp
bất chính
Hiện nay, hoạt động bán hàng đa cấp được quy định tại các văn bản khác nhau như: Luật cạnh tranh năm 2004; Nghị định 42/2014/NĐ- CP ngày 14 tháng 5 năm 2014 của Chính phủ về quản lý họat động bán hàng đa cấp; Nghị định 71/2014/NĐ- CP ngày 21 tháng 7 năm 2014 của Chính phủ quy định chi tiết luật canh tranh về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh; Thông
tư 24/2014/TT- BCT ngày 30 tháng 7 năm 2014 của Bộ Công Thương quy định chi tiết thi hành một số điều của Nghị định số 42/2014/N Đ- CP ngày 14 tháng
5 năm 2014 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp
1 Các dạng hành vi bán hàng đa cấp bất chính
1.1 Yêu cầu người muốn tham gia phải đặt cọc, phải mua một số lượng
hàng hoá ban đầu hoặc phải trả một khoản tiền để được quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp
Những hành vi này được quy định tại các điểm a, b, c khoản 1 điều 5 Nghị định 42/2014/NĐ- CP Đây có thể coi là vi phạm cơ bản của hành vi bán hàng đa cấp bất chính, theo đó thu tiền từ các thành viên mới tham gia ở cấp thấp nhất để trả cho các cấp cao hơn Khi xem xét hành vi này, cơ quan có thẩm quyền cần đánh giá đúng bản chất của việc nộp tiền để tham gia mạng lưới và chấp nhận những khoản thu mà cơ quan này xét thấy hợp lý như mua hàng dùng thử với số lượng, giá trị nhỏ hay các chi phí hành chính, giấy tờ, đào tạo
Trên thực tế, một số doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất chính tìm cách
“lách” quy định này bằng việc chấp nhận người tham gia vào mạng lưới tự do
Trang 5nhưng sự tham gia chỉ mang tính hình thức Chỉ khi những người tham gia này đáp ứng điều kiện đặt cọc, mua hàng hay đóng tiền, họ mới có đầy đủ các quyền kinh doanh và được hưởng lợi nhuận từ việc tham gia mạng lưới Ở đây cần hiểu quyền tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp quy định tại khoản 1 điều
48 LCT là một quyền đầy đủ của người tham gia, bao gồm cả quyền được kinh doanh và hưởng lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh Động cơ tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp của các thành viên luôn là lợi nhuận, do đó sẽ không có ý nghĩa nếu đặt ra hạn chế như trên đối với tư cách thành viên Trong trường hợp này, các doanh nghiệp vẫn có thể bị coi là có hành vi vi phạm buộc người tham gia đóng tiền, mua hàng để được quyền tham gia mạng lưới
1.2 Không cam kết mua lại với mức giá ít nhất là 90% giá hàng hóa đã
bán cho người tham gia để bán lại
Hành vi này không biểu hiện bản chất vi phạm về bán hàng đa cấp bất chính, mà thực chất là một biện pháp quản lý pháp luật đặt ra để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại cho người tham gia Quy định này cho phép ngưới tham gia
có thể rút ra khỏi mạng lưới và lấy lại được khoản tiền đã đóng Khi được bảo đảm quyền này, họ sẽ không bị thúc ép phải tiến tục lôi kéo những người khác tham gia, đóng tiền bù cho khoản tiền mình đã nộp và từ đó tiếp tay cho doanh nghiệp mở rộng hành vi vi phạm
Tuy nhiên, khi yêu cầu doanh nghiệp cam kết mua lại hàng hóa đã bán cho người tiêu dùng, pháp luật cũng đặt ra những điều kiện hợp lý nhằm đảm bảo quyền lợi cho doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp, đó là: Người tham gia phải trả lại khoản hoa hồng và các lợi ích nhận được kèm theo việc mua hàng, các hàng hóa phải trả lại phải trong tình trạng có thể bán lại được và doanh
nghiệp được quyền khấu trừ một số chi phí hợp lý đã phát sinh (chỉnh sửa sổ sách, chứng từ, lưu kho ) nhưng không qua 10% giá trị hàng hóa
Trang 61.3 Cho người tham gia nhận tiền hoa hồng, tiền thưởng, lợi ích kinh tế
khác chủ yếu từ việc dụ dỗ người khác tham gia mạng lưới bán hàng
đa cấp
Hành vi này thể hiện qua việc doanh nghiệp phải trả tiền hay lợi ích kinh
tế cho người tham gia để tuyển dụng, lôi kéo những người mới mà không quan tâm đến kết quả kinh doanh của họ Chỉ sau khi thu được tiền từ những người mới tham gia, doanh nghiệp mới có thể trích một phần trả thưởng cho cấp tuyển dụng và thu lợi từ phần còn lại Tuy nhiên, trong thực tế, hành vi này dễ phát hiện hơn do thường được doanh nghiệp thông báo công khai với mục đích thu hút, khuyến khích người tham gia Việc quy định hành vi này tại một điều khoản riêng cũng nhằm ngăn chặn tác động lan truyền của hành vi vi phạm thông qua sự tiếp tay của những người tham gia mạng lưới
1.4 Cung cấp thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới
bán hàng đa cấp, thông tin sai lệch về tính chất, công dụng của hàng hóa để dụ dỗ người khác tham gia
Đây là 2 hành vi khác nhau cung cấp “thông tin gian dối về lợi ích của việc tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp” và cung cấp “thông tin sai lệch vê tính chất, công dụng của hàng hóa” Hai hành vi này đều sử dụng thông tin sai
sự thật nhằm tác động, lôi kéo những thành viên mới tham gia mạng lưới và đóng tiền cho các cấp cao hơn Hành vi thứ nhất tác động đến động cơ lợi nhuận để hấp dẫn người mới tham gia, thường đề cập đến lợi ích chung khi tham gia mạng lưới, có nội dung mô tả công việc dễ dàng, làm giàu trong thời gian ngắn Các cam kết lợi nhuận cụ thể, chẳng hạn như khoản tiền thưởng tính trên việc tuyển dụng mỗi người mới, có thể thuộc phạm vi điều chỉnh tại khoản 3 điều 48 thay vì điều này Trong khi đó, hành vi thứ hai nhằm che đậy bản chất bất chính của mô hình kim tự tháp, khiến người tiêu dùng tin tưởng vào vỏ bọc hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, từ đó chấp nhận tham gia Những trường hợp thông tin sai lệch về tính chất, công dụng hàng hóa chỉ
Trang 7nhằm mục đích bán hàng đa cấp được điều chỉnh theo quy định về quảng cáo gian dối hoặc gây nhầm lẫn theo khoản 3 điều 45 Cấm hành vi này nhằm mục đích hạn chế, ngăn chặn khả năng mở rộng mạng lưới thông qua những thông tin lừa dối (1)
2 Quy định của pháp luật về xử lý hành vi bán hàng đa cấp bất chính
Hình thức xử phạt về hành vi bán hàng đa cấp bất chính được quy định
tại điều 36 Nghị định 71/2014/ NĐ- CP ngày 21 tháng 7 năm 2014 của Chính
phủ quy định chi tiết luật canh tranh về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực cạnh tranh Tại Điều 36Nghị định 71/2014/NĐ-CP chỉ quy định xử phạt đối với doanh nghiệp bán hàng đa cấp, không quy định việc xử phạt đối với người tham giabán hàng đa cấp Theo khoản 1 Điều 5 Nghị định này:“Mức tiền phạt tối đa đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh, hành vi vi phạm pháp luật
về cạnh tranh khác là 100.000.000 đồng đối với cá nhân và 200.000.000 đồng đối với tổ chức.”
III Thực trạng pháp luật Việt Nam về hành vi bán hàng đa cấp
1 Thực trạng bán hàng đa cấp ở Việt Nam
Xuất hiện trên thế giới vào khoảng giữa thế kỷ trước với rất nhiều tranh cãi, song đến năm 1998, mô hình kinh doanh đa cấp mới có mặt tại Việt Nam Bán hàng đa cấp có mặt lần đầu tiên ở TP HCM năm 1998, do một nhóm người từ Đài Loan sang liên doanh với Công ty Inconmex Khi đó, sản phẩm
mà họ rao bán là chiếc nệm mút Qua các buổi tập huấn bán hàng, chiếc nệm mút này được biết đến như một sản phẩm thần kỳ, có thế chữa bách bệnh Vì thế, giá trị của món hàng được đẩy lên đến vài chục triệu đồng một tấm
Tuy nhiên, 5-6 năm trở lại đây được xem là giai đoạn nổi lên của kinh doanh đa cấp tại Việt Nam, khi mà hàng loạt tổ chức kinh doanh đa cấp ra đời
và tăng dần doanh số Theo Hiệp hội Bán hàng đa cấp, mô hình này khá mới
mẻ so với nhiều ngành nghề khác tại Việt Nam nhưng lại có tốc độ tăng trưởng
Trang 820- 30% mỗi năm Năm 2013, số hội viên tham gia Hiệp hội đã lên tới hơn 100 đơn vị Tuy nhiên, theo Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công Thương cho biết hiện số lượng đơn vị đăng ký là 65 trong đó có gần 20% là các doanh nghiệp có vốn đầu tư 100% từ nước ngoài” Theo Cục Quản lý Cạnh tranh, sau gần 20 năm có mặt tại Việt Nam, hiện mặt hàng kinh doanh của các công ty đa cấp đã phát triển rất rộng từ thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, đồ gia dụng, hàng thời trang, dụng cụ thể thao, vật lý trị liệu Tuy nhiên, thực phẩm chức năng vẫn có
số lượng doanh nghiệp tham gia kinh doanh nhiều nhất (trên 80%) Đây cũng là mặt hàng được bán nhiều nhất (khoảng 90%).
Doanh thu lĩnh vực này cũng tăng 10 lần trong vòng 8 năm, từ 614 tỷ đồng năm 2006 lên đạt 6.447 tỷ đồng năm 2013 Riêng 6 tháng đầu năm 2015, tổng doanh thu của ngành là 3.200 tỷ đồng
Theo ước tính của Cục Quản lý cạnh tranh, hiện doanh nghiêp đa cấp đăng ký khoảng trên 7.000 mặt hàng Số lượng người đã tham gia bán hàng đa cấp vào khoảng có 1,2 triệu, trong khi con số này năm 2006 chỉ là 235.000 người Nếu như trước đây, đối tượng chủ yếu của giới bán hàng đa cấp là những người nghèo, tham gia để mong được đổi đời thì nay, những người tham gia mạng lưới bán hàng đa cấp còn có trí thức, giáo viên, công nhân, sinh viên (2)
Có thể kể đến những vụ lừa đảo đa cấp điển hình trong thời gian qua như: Công ty Liên Kết Việt lừa đảo bán hàng đa cấp, mạo danh Bộ Quốc Phòng với khoảng 60.000 người tại 27 tỉnh thành phố bị lừa với số tiền trên 1.900 tỷ đồng; Vụ mua gian hàng ảo ở Công ty MB24 với 631 tỷ đồng và
17000 người tham gia; Vụ đa cấp mua gian hàng ảo ở Tâm Mặt Trời với 122 tỷ đồng, 39000 người; Vụ đặt phòng khách sạn đa cấp ảo ở Công ty Holiday VN, Diamond Đông Nam Á, Xuân Bắc thiệt hại 79 tỷ đồng, 11000 người; Vụ gian hàng ảo ở Công ty Xuyên Việt với 13,6 tỷ đồng, hơn 2000 người tham gia
Trang 9Trên thực tế, các cơ quan quản lý cạnh tranh đã ra rất nhiều quyết định
xử phạt các công ty bán hàng đa cấp (như xử phạt công ty Liên Kết Việt 570 triệu đồng, xử phạt vi phạm hành chính đối với Công ty TNHH Đầu tư và Thương mại Trường Giang Việt Nam liên quan đến hoạt động bán hàng đa cấp Tổng số tiền phạt là 420 triệu đồng ) và đã rút giấy phép kinh doanh bán hàng
đa cấp của hàng loạt các công ty (như Công ty Cổ phần Sản xuất thương mại Con Đường Việt, Công ty TNHH Tầm nhìn Đại Hưng 668, Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu và Thương mại Quốc tế TNC, Công ty Cổ phần New Power Việt Nam, )
Ví dụ về hành vi bán hàng đa cấp bất chính của Công ty đa cấp Liên Kết Việt Công ty LKV được thành lập từ năm 2010 nhưng đến năm 2014 mới
được cấp phép kinh doanh đa cấp Mỗi nhà phân phối tham gia vào hệ thống bán hàng của Liên kết Việt phải đóng số tiền tối thiểu 8,6 triệu đồng để được cấp một mã số kinh doanh Nhà phân phối nào mua nhiều mã hàng hoặc giới thiệu được nhiều người tham gia vào hệ thống sẽ được nhận tiền hoa hồng rất cao, được nâng bậc trong hệ thống thành những nhà quản lý Thêm vào đó họ được hưởng hoa hồng từ các đại lý cấp dưới phát triển được hệ thống Số tiền hoa hồng được tính cho một cá nhân tham gia là 8%, càng nhiều người tham gia tỉ lệ hoa hồng càng cao Liên kết Việt khẳng định với 8,6 triệu đồng đầu tư, khách hàng có thể được hưởng 449 triệu đồng sau 5 năm gồm tiền lãi, thưởng Công ty này cũng đưa ra khuyến cáo đóng tiền mua hàng nhưng không nên nhận hàng vì nếu nhận sẽ bị khấu trừ, giảm số tiền hoa hồng nhận được Khách hàng còn có cơ hội đổi đời với số tiền hoa hồng lên đến 65%, được thưởng ôtô, nhà và nhiều quyền lợi khác Thực tế, tất cả những gói sản phẩm, những khoản thưởng hấp dẫn này đều được tạo ra để lòe bịp, lừa đảo và
đã có khoảng 60.000 người tại 27 tỉnh thành phố bị lừa với số tiền trên 1.900 tỷ đồng(3)
2 Thực trạng pháp luật về bán hàng đa cấp bất chính
Trang 10Thứ nhất, mức xử phạt đối với hành vi bán hàng đa cấp bất chính theo
quy định của pháp luật vẫn còn quá nhẹ so với thiệt hại thực tế
Hiện nay, xử phạt hành vi bán hàng đa cấp được quy định tại Nghị định 71/2014/NĐ-CP Nghị định này thay thế cho nghị định 120/2005/NĐ-CP đã nâng mức phạt lên cao hơn so với nghị định cũ Tuy nhiên, mức phạt này vẫn còn là quá nhẹ so với thiệt hại thực tế xảy ra Liên quan đến hành vi vi phạm quy định về bán hàng đa cấp, tại Điều 36Nghị định 71/2014/NĐ-CP chỉ quy định xử phạt đối với doanh nghiệp BHĐC, không quy định việc xử phạt đối với người tham gia BHĐC Theo khoản 1 Điều 5 Nghị định này:“Mức tiền phạt tối
đa đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh, hành vi vi phạm pháp luật về cạnh tranh khác là 100.000.000 đồng đối với cá nhân và 200.000.000 đồng đối với tổ chức” Thực tiễn cho thấy, quy định xử phạt như trên là quá nhẹ, chưa đủ sức răn đe phòng ngừa vi phạm
Ví dụ công ty Liên Kết Việt: Căn cứ kết quả điều tra, Cục trưởng Cục
QLCT đã ban hành Quyết định xử phạt Công ty Liên kết Việt với số tiền 570 triệu đồng về 6 hành vi vi phạm các quy định trong hoạt động bán hàng đa cấp được quy định tại Nghị định 42/2014 và Thông tư 24/2014/TT-BCT của Bộ Công Thương (4) Số tiền này quá nhỏ (chỉ chiếm 0,03%) so với thực tế mà công
ty Liên Kết Việt đã lừa đảo 1900 tỷ đồng
Thứ hai, Hiện nay khoản ký quỹ của các doanh nghiệp bán hàng đa cấp
vẫn còn rất nhỏ Theo quy định tại nghị định 42/2014/NĐ-CP thì khoản ký quỹ bằng 5% vốn điều lệ nhưng không thấp hơn 5 tỷ đồng
Mục đích của khoản tiền ký quỹ là khoản tiền đảm bảo việc thực hiện các nghĩa vụ của doanh nghiệp bán hàng đa cấp đối với người tham gia bán hàng đa cấp khi doanh nghiệp bán hàng đa cấp chấm dứt hoạt động Số tiền này vẫn còn quá nhỏ so với thiệt hại thực tế xảy ra, sẽ không đảm bảo được việc thực hiện các nghĩa vụ của công ty với người tham gia