Phân hóa trách nhiệm hình sự trong các quy định của quốc triều hình luật - bài học lịch sử cho việc hoàn thiện các quy định của bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành

Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ một luận văn thạc sĩ về nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự được thể hiện trong Quốc triều Hình luật cũng như nhữ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐÀO PHƯƠNG THANH

PH¢N HãA TR¸CH NHIÖM H×NH Sù TRONG C¸C QUY §ÞNH CñA QUèC TRIÒU H×NH LUËT - BµI HäC LÞCH Sö CHO viÖc HOµN THIÖN C¸C QUY §ÞNH

CñA Bé LUËT H×NH Sù VIÖT NAM HIÖN HµNH

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

Công trình được hoàn thành tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS HOÀNG VĂN HÙNG

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn, họp

tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Vào hồi giờ , ngày tháng năm 2015

Có thể tìm hiểu luận văn tại

Trung tâm tư liệu Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội Trung tâm tư liệu - Thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

MỤC LỤC CỦA LUẬN VĂN

HÌNH SỰ VÀ PHÂN HÓA TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 9 1.1 Trách nhiệm hình sự và phân hóa trách nhiệm hình sự 9 1.2 Căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự 16 1.3 Những yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình

sự trong việc quy định tội phạm và hình phạt 21

1.3.1 Yêu cầu của phân hóa trách nhiệm hình sự đối với các quy

định về phân loại tội phạm 21 1.3.2 Yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với quy

định về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự 22 1.3.3 Yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với

quy định về hệ thống hình phạt 23 1.3.4 Yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với

quy định về quyết định hình phạt 26 1.3.5 Yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với

quy định về cấu thành tội phạm 32 1.3.6 Yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với

quy định về chế tài đối với tội phạm cụ thể 34

1.4 Mối quan hệ giữa nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình

sự với một số nguyên tắc khác của luật hình sự 36

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 39

Chương 2: CƠ SỞ, BIỂU HIỆN VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ CỦA

PHÂN HÓA TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG QUỐC

TRIỀU HÌNH LUẬT 41

2.1 Cơ sở phân hóa trách nhiệm hình sự trong Quốc triều Hình luật 41

2.1.1 Tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội 41

2.1.2 Nhân thân người phạm tội 48

2.2 Biểu hiện của phân hóa trách nhiệm hình sự trong Quốc triều Hình luật 52

2.2.1 Phân hóa trách nhiệm hình sự qua phân loại tội phạm 52

2.2.2 Phân hóa trách nhiệm hình sự qua phân loại hình phạt 58

2.2.3 Phân hóa trách nhiệm hình sự qua các quy định về quyết định hình phạt 67

2.2.4 Phân hóa trách nhiệm hình sự trong việc xây dựng cấu thành tội phạm và quy định chế tài đối với các tội phạm cụ thể 83

2.2.5 Phân hóa trách nhiệm hình sự trong các biện pháp tha miễn 88

2.3 Bài học lịch sử từ phân hóa trách nhiệm hình sự trong Quốc triều hình luật 93

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 105

KẾT LUẬN 108

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

“Quốc triều Hình luật” ra đời trong triều đại Hậu Lê – thời kì phát triển cực thịnh của nhà nước phong kiến ở Việt Nam Do nhu cầu phát triển của chế độ Trung ương tập quyền, các vua triều Lê sớm đã ban hành những quy định và luật lệ để quản lí đất nước

Ngay từ lúc mới lên ngôi, vua Lê Lợi đã giao cho một số đại thần soạn luật lệ về kiện tụng, về phân chia ruộng đất, về hình phạt, ân xá, … Đến thời Lê Thái Tông đã xây dựng những nguyên tắc xử các vụ án kiện cáo, hối lộ và về những giao dịch với người nước ngoài Đời vua Lê Nhân Tông đã ban hành 14 điều luật về quyền tư hữu ruộng đất Và đỉnh cao của quá trình xây dựng hệ thống luật pháp của nhà Lê chính là việc ban hành

“Quốc triều Hình luật” (còn gọi là “Bộ luật Hồng Đức” hoặc “Lê triều Hình luật”) dưới triều vua Lê Thánh Tông năm 1483 Điều đáng nói là Quốc triều Hình luật cũng chính là bộ luật cổ xưa nhất còn lưu giữ được đầy đủ cho tới nay Văn bản gốc của Bộ luật này hiện nay không còn Bản

“Quốc triều Hình luật” được giữ lại cho đến ngày nay đã được các vua thời

Lê mạt bổ sung ít nhiều, ban hành năm 1777 (Cảnh Hưng thứ 38) Bộ Quốc triều Hình luật bao gồm 6 quyển, 722 điều

Quốc triều Hình luật là một trong những bộ luật quan trọng và giá trị

nhất trong thời kì phong kiến Nói đến Quốc triều Hình luật người ta nghĩ

ngay đến một bộ cổ luật có kĩ thuật lập pháp cao, nội dung phong phú, toàn diện với nhiều giá trị nổi bật trong lịch sử pháp luật Việt Nam nói chung và pháp luật về hình sự nói riêng Quốc triều Hình luật không những được đánh giá cao hơn hẳn so với những thành tựu pháp luật của các triều đại trước đó mà còn chứa đựng nhiều ý nghĩa quan trọng đối với việc biên soạn những bộ luật khác của các triều đại phong kiến sau này cũng như đối với pháp luật hình sự Việt Nam thời hiện đại Một trong những giá trị nổi bật của Quốc triều Hình luật đó là phân hóa trách nhiệm hình sự được thể hiện như một nguyên tắc quan trọng

Đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về nguyên tắc phân hóa TNHS, về Quốc triều Hình luật Ở các công trình này, những vấn đề lí luận

cơ bản, hay chuyên sâu về nguyên tắc phân hóa TNHS; nội dung cơ bản,

vị trí và vai trò của Quốc triều hình luật; pháp luật hình sự Việt Nam dưới góc độ so sánh các thời kì…đều đã được đề cập tới Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ một luận văn thạc sĩ

về nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự được thể hiện trong Quốc triều Hình luật cũng như những giá trị của nó trong việc nghiên cứu hoàn thiện Luật hình sự Việt Nam

Ở Việt Nam cũng như các nước trên thế giới hiện nay, nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự có vai trò hết sức quan trọng trong chỉ đạo, định hướng xây dựng và hoàn thiện pháp luật hình sự Trong Bộ luật hình sự 1999, nguyên tắc này cũng đã được thể hiện rõ ràng Tuy nhiên qua nhiều năm thi hành, những quy định cụ thể của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự trong Bộ luật cũng đã bộc lộ nhiều hạn chế cần được sửa đổi

Hiện nay, khi mà tình hình kinh tế xã hội trong nước và trên thế giới

đã có nhiều thay đổi so với thời điểm BLHS 1999 ra đời, nước ta đã và đang hội nhập mạnh mẽ, thì những yêu cầu về việc hoàn thiện pháp luật hình sự cũng có những sự thay đổi nhất định Những yêu cầu đó, ngoài việc phải đáp ứng được nhu cầu đấu tranh phòng và chống tội phạm, phù hợp với các Điều ước quốc tế mà Việt Nam đã kí kết hoặc gia nhập, còn là giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc theo quan điểm của Nghị quyết số 49 của

Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 “cải cách tư pháp phải kế thừa truyền thống pháp lí của dân tộc”

Vì những lí do trên, học viên lựa chọn đề tài “Phân hóa trách nhiệm hình sự trong các quy định của Quốc triều Hình luật – bài học lịch sử cho việc hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành” làm

đề tài luận văn thạc sĩ Nội dung của luận văn sẽ nhằm giải đáp các câu hỏi: Phân hóa trách nhiệm hình sự là gì; phân hóa trách nhiệm hình sự đã được thể hiện như thế nào trong các quy định của Quốc triều hình luật; và Luật

hình sự Việt Nam hiện đại sẽ học hỏi được gì từ Quốc triều hình luật trong phân hóa TNHS

2 Tình hình nghiên cứu

Ở trong và ngoài nước đã có nhiều công trình nghiên cứu về nguyên tắc phân hóa TNHS, về luật hình sự Việt Nam thời phong kiến và luật hình

sự Việt Nam hiện đại Cụ thể:

Nhóm các công trình nghiên cứu về nguyên tắc phân hóa TNHS và những biểu hiện của nguyên tắc này mà tiêu biểu là: Phạm Văn Báu

(2000), Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt trong luật Hình sự Việt Nam,

Luận văn thạc sĩ luật học, trường đại học Luật Hà Nội; Lê Cảm (2005),

Chế định miễn hình phạt và các chế định về chấp hành hình phạt trong luật hình sự Việt Nam, tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4; Lê Cảm (2005), Chế định án treo và mô hình lí luận của nó trong luật hình sự Việt Nam, tạp chí Tòa án nhân dân, số 2; Lê Cảm (2005), Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), sách chuyên khảo sau đại học, nxb Đại học Quốc gia Hà Nội; Trần Văn Độ (1995), Các hình phạt không phải phạt tù, nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội; Trần Văn Độ (1999), Vấn đề phân loại tội phạm, tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4; Phạm Hồng Hải (2004), Chế định thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự và vấn đề áp dụng chế định này trong thực tiễn, sách Trách nhiệm hình sự - cơ sở lí luận và thực tiễn, trường đại học Luật Hà Nội; Nguyễn Ngọc Hòa (1991), Tội phạm trong Luật hình sự Việt Nam, nxb Công an nhân dân; Nguyễn Ngọc Hòa chủ biên (1997), Luật Hình sự Việt Nam – những vấn đề lí luận và thực tiễn, nxb Công an nhân dân; Nguyễn Ngọc Hòa (2000), Nguyên tắc phân hóa Trách nhiệm hình sự trong Bộ luật hình sự 1999, tạp chí Luật học, số 2; Nguyễn Ngọc Hòa chủ biên (2001), Trách nhiệm hình sự và hình phạt, nxb Công an nhân dân; Nguyễn Ngọc Hòa (2004), Cấu thành tội phạm, lí luận và thực tiễn, sách chuyên khảo, nxb Tư pháp; Nguyễn

Ngọc Hòa (2006), Tội phạm và cấu thành tội phạm, nxb CAND; Uông

Chu Lưu (1995), Một số vấn đề lí luận và thực tiễn nâng cao hiệu quả hình phạt bổ sung, sách Hình phạt trong LHS Việt Nam, nxb CTQG; Trương

Minh Mạnh (2003), Phân loại tội phạm theo LHS Việt Nam, luận án tiến sĩ luật học, Viện Nhà nước và pháp luật; Dương Tuyết Miên (2004), Định tội danh và quyết định hình phạt, nxb CAND Nxb Khoa học (1963); Cao Thị Oanh (2006), Sự thể hiện của nguyên tắc phân hóa TNHS trong việc xây dựng các cấu thành tội phạm cụ thể, tạp chí NN và PL, số 2 Cao Thị Oanh (2006), Biểu hiện của nguyên tắc phân hóa TNHS trong các quy định về chế tài hình sự thuộc phần các tội phạm, tạp chí NN và PL, số 7; Cao Thị Oanh (2008), Nguyên tắc phân hóa TNHS trong luật hình sự Việt Nam, luận án tiến sĩ luật học, trường Đại học Luật Hà Nội; Đỗ Thị Minh Phượng (2002), Nguyên tắc phân hóa TNHS và sự thể hiện của nó trong BLHS năm 1999, luận văn thạc sĩ luật học, Viện NN và PL; Nguyễn Sơn (2002), Các hình phạt chính trong LHS Việt Nam, luận án tiến sĩ luật học, Viện NN và PL; Lê Thị Sơn chủ biên (2004), Quốc triều Hình luật, nội dung và giá trị, nxb Khoa học - xã hội, Hà Nội; Kiều Đình Thụ (1996), Tìm hiểu LHS Việt Nam, nxb Tp HCM Chính trị quốc gia; Đào Trí Úc (1995), Chính sách hình sự và hình phạt, sách hình phạt trong LHS Việt Nam, nxb Chính trị quốc gia; Đào Trí Úc (1999), Bản chất và vai trò của các nguyên tắc LHS Việt Nam, tạp chí NN và PL, số 1; Phạm Hùng Việt (1998), Nguyên tắc phân hóa và cá thể hóa TNHS trong LHS Việt Nam, luận văn thạc sĩ luật học, viện NN và PL; Trịnh Tiến Việt (2013), Tội phạm và TNHS, nxb Chính trị quốc gia; Võ Khánh Vinh (1990), Nguyên tắc cá thể hóa việc quyết định hình phạt, tạp chí TAND, số 8…Nhìn

chung, các công trình này đã nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện về nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự cũng như những biểu hiện của nguyên tắc này trong Bộ luật hình sự Việt Nam 1999 Trong các công trình

nghiên cứu đã liệt kê, luận án tiến sĩ luật học “Nguyên tắc phân hóa TNHS trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Cao Thị Oanh là một công trình

khoa học có giá trị tham khảo lớn, luận án đã làm rõ các nội dung cơ bản của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự: lịch sử, cơ sở phân hóa, nội dung, yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với các quy định trong Bộ luật hình sự, đồng thời, luận văn cũng làm rõ mỗi quan

hệ giữa nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự và một số nguyên tắc cơ bản khác của luật hình sự

Nhóm các công trình nghiên cứu về Luật hình sự Việt Nam thời phong kiến mà chủ yếu là thông qua 2 bộ cổ luật Quốc triều Hình luật (còn gọi là Bộ luật Hồng Đức, Lê triều Hình luật) và Hoàng Việt luật lệ, về lịch

sử pháp luật hình sự Việt Nam qua các thời kì như: Nguyễn Ngọc Hòa

(2004), Vấn đề tội phạm trong Quốc triều Hình luật, sách Quốc triều Hình

luật – lịch sử hình thành, nội dung và giá trị, chủ biên TS Lê Thị Sơn,

nxb Khoa học – Xã hội; Cao Thị Oanh (2007), Sự thể hiện của nguyên tắc phân hóa TNHS trong các tội xậm phạm tính mạng con người trong Hoàng Việt luật lệ, tạp chí NN và PL, số 3; Lê Thị Sơn (2004), Quốc triều hình luật – lịch sử hình thành, nội dung và giá trị, nxb Khoa học – xã hội,

Hà Nội; Lê Thị Sơn (2010), Quốc triều hình luật và các nguyên tắc của Luật hình sự hiện đại, tạp chí NN và PL; Trần Quang Tiệp (2003), Lịch sử luật hình sự Việt Nam, nxb Trong đó, sách Quốc triều hình luật – lịch sử hình thành, nội dung và giá trị của tác giả Lê Thị Sơn (2010) là một công

trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu về Quốc triều Hình luật dưới nhiều góc độ, trong đó có một số nội dung về phân hóa trách nhiệm hình sự trong Quốc triều Hình luật

Một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài về

phân hóa TNHS như: Về khái niệm phân hóa và cá thể hóa TNHS của G.N Magomedov, Phân hóa TNHS của T.A Lesvievski và Kostare….về Quốc triều Hình luật như Luật và xã hội Việt Nam thế kỉ 17 – 18 của tác

giả Insun Yu (1994)

Có thể thấy, đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về nguyên tắc phân hóa TNHS, về Quốc triều hình luật Ở các công trình này những vấn đề lí luận cơ bản, hay chuyên sâu về nguyên tắc phân hóa TNHS; nội dung, vị trí và vai trò của Quốc triều hình luật; pháp luật hình sự Việt Nam dưới góc độ so sánh các thời kì… đều đã được đề cập tới Tuy nhiên, chưa

có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ một luận văn thạc

sĩ về nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự được thể hiện trong Quốc

triều Hình luật cũng như những giá trị tri thức của nó trong việc hoàn thiện

Bộ luật hình sự Việt Nam hiện đại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu nhằm chứng minh phân hóa trách nhiệm đã được thể hiện như một nguyên tắc trong Quốc triều Hình luật, qua đó rút ra những bài học lịch sử cho việc hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam hiện đại

Để đạt được mục đích nói trên, luận văn đặt ra những nhiệm vụ sau đây: Thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lí luận của nguyên tắc phân hóa TNHS; Thứ hai, vận dụng các vấn đề lí luận đó vào việc nghiên cứu các quy định của Quốc triều Hình luật;

Thứ ba, trên cơ sở những kết quả thu được từ nghiên cứu Quốc triều Hình luật, nghiên cứu trong mối quan hệ so sánh, đối chiếu với các quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam hiện đại Từ đó, kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự dựa trên việc kế thừa và phát huy thành tựu phân hóa TNHS của Quốc triều Hình luật

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quan điểm khoa học về nguyên tắc phân hóa TNHS, các quy định của Quốc triều Hình luật, các quy định của Bộ luật hình sự 1999 và của luật hình sự một số nước trên thế giới

Phạm vi nghiên cứu: hiện nay có rất nhiều vấn đề liên quan đến Quốc triều Hình luật đang được quan tâm, tuy nhiên, tác giả chỉ thực hiện luận văn trong phạm vi những vấn đề được nhìn nhận từ góc độ luật hình sự

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận: Quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về phòng ngừa và chống tội phạm trong giai đoạn hiện nay

Phương pháp nghiên cứu: phương pháp hệ thống, phương pháp lịch

sử cụ thể, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê…

6 Những đóng góp mới của đề tài

Đây là luận văn thạc sĩ luật học đầu tiên trong khoa học luật hình sự nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện về phân hóa trách nhiệm hình sự trong Quốc triều Hình luật Luận văn có một số đóng góp mới sau:

Thứ nhất, chứng minh Phân hóa TNHS được thể hiện như một nguyên tắc trong Quốc triều hình luật;

Thứ hai, phân tích, so sánh và chỉ ra những điểm mang tính kế thừa

từ Quốc triều hình luật trong phân hóa TNHS của Luật hình sự Việt Nam hiện đại;

Thứ ba, kiến nghị sửa đổi, bổ sung BLHS Việt Nam 1999 trên cơ sở thực tiễn cũng như truyền thống pháp lí của đất nước

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 2 chương

Chương 1: Những vấn đề chung về phân hóa trách nhiệm hình sự và

phân hóa trách nhiệm hình sự

Chương 2: Cơ sở, biểu hiện và bài học lịch sử của việc phân hóa

trách nhiệm hình sự trong Quốc triều Hình luật

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ

PHÂN HÓA TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ

1.1 Trách nhiệm hình sự và phân hóa trách nhiệm hình sự

Trong các loại trách nhiệm pháp lí, trách nhiệm hình sự là dạng trách nhiệm pháp lí nghiêm khắc nhất Hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau trong khoa học luật hình sự về khái niệm “trách nhiệm hình sự” Các quan điểm đó tuy có sự khác nhau về một số nội dung như thời điểm bắt đầu trách nhiệm hình sự, các yếu tố của trách nhiệm hình sự… nhưng tựu chung lại, đa số các quan điểm đều phản ánh thống nhất một số đặc điểm của trách nhiệm hình sự như sau: 1) Trách nhiệm hình sự là hậu quả

pháp lí của việc thực hiện hành vi phạm tội; 2) Trách nhiệm hình sự chỉ có thể được xác định bằng trình tự đặc biệt theo quy định của pháp luật mà các cơ quan tiến hành tố tụng có nghĩa vụ phải thực hiện; 3) Trách nhiệm hình sự được biểu hiện tập trung nhất ở việc người phạm tội phải chịu biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước là hình phạt; 4) Trách nhiệm hình sự mà người phạm tội phải gánh chịu là trách nhiệm trước nhà nước; 5) Trách nhiệm hình sự phải được phản ánh trong bản án hay quyết định có hiệu lực pháp luật Như vậy, hình phạt là yếu tố thể hiện tập trung nhất trách nhiệm hình sự của người phạm tội Hình phạt vừa có tác động tới chính bản thân người bị áp dụng, vừa có ảnh hưởng răn đe đối với xã hội, qua đó có ý nghĩa trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm Tuy nhiên, trong thực tế các trường hợp phạm tội rất đa dạng, khác nhau

về tính chất và mức độ nguy hiểm cũng như các yếu tố nhân thân của chủ

thể Vì vậy, “việc tạo ra cơ sở pháp lí trong luật hình sự để có thể quyết định trách nhiệm hình sự ở mức phù hợp với mỗi trường hợp phạm tội cụ thể cũng như việc xây dựng và áp dụng luật tuân thủ nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự là một yêu cầu mang tính khách quan”

Phân hóa trách nhiệm hình sự có thể được hiểu là “sự phân chia các trường hợp phạm tội thành những nhóm khác nhau dựa vào tính nguy hiểm cho xã hội của chúng và các đặc điểm nhân thân loại người phạm tội, đồng thời, quy định và áp dụng với chúng “liều lượng” trách nhiệm hình sự phù hợp” Phân hóa trách nhiệm hình sự được thừa nhận là một

nguyên tắc của luật hình sự vì các lí do sau:

Thứ nhất: phân hóa trách nhiệm hình sự có cơ sở là sự đa dạng về

mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và nhân thân người phạm tội trong thực tiễn, gắn với yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm

Thứ hai: phân hóa trách nhiệm hình sự được thể hiện trên ba phương

diện là phương diện nhận thức, phương diện lập pháp hình sự và phương diện áp dụng pháp luật hình sự

1.2 Căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự

Căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự là tiêu chí được nhà làm luật sử

dụng để phân tội phạm thành những nhóm khác nhau Những tiêu chí này phải đáp ứng được yêu cầu là khi được sử dụng để phân chia các trường hợp phạm tội thì có thể tạo ra những nhóm trường hợp phạm tội cần đươc

xử lí một cách khác biệt Thực tiễn lập pháp hình sự cho thấy, luật hình sự

sử dụng hai căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự là tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và nhân thân người phạm tội

Căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự thứ nhất: tính nguy hiểm cho

xã hội của tội phạm Tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm được sử

dụng là căn cứ phân tội phạm thành những nhóm khác nhau – căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự - là yêu cầu khách quan, bởi: 1) Tính nguy hiểm cho xã hội là dấu hiệu thể hiện bản chất của tội phạm; 2) Tội phạm trên thực tế rất khác nhau về tính nguy hiểm cho xã hội

Căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự thứ hai: nhân thân người phạm tội Nhân thân người phạm tội được sử dụng là căn cứ phân hóa

trách nhiệm hình sự vì: 1) Nhân thân người phạm tội là một trong những yếu tố phản ánh mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm, mà tính chất

và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội là một căn cứ phân hóa trách nhiệm hình sự; 2) Mục đích của trách nhiệm hình sự, ngoài việc

trừng trị người phạm tội, còn nhằm “thay đổi bản chất xã hội trong nhân thân người đó, ngăn ngừa họ phạm tội mới”, để đạt được mục đích này,

trong quyết định hình phạt, ngoài việc đánh giá tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, còn cần cân nhắc đến các yếu tố nhân thân phản ánh hoàn cảnh của người phạm tội và khả năng cải tạo giáo dục họ

1.3 Những yêu cầu của nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình

sự trong việc quy định tội phạm và hình phạt

1.3.1 Yêu cầu của phân hóa trách nhiệm hình sự đối với các quy định về phân loại tội phạm

Yêu cầu này xuất phát từ thực tế khách quan là những hành vi phạm tội được thực hiện rất đa dạng, rất khác nhau về tính nguy hiểm cho xã hội Thực tế đó đòi hỏi trong luật hình sự phải có sự phân loại các hành vi có