Đề tài NCKH: PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC THEO LUẬT NGÂN SÁCH NĂM 2015

Đề tài NCKH tập trung đi vào tìm hiểu những ưu điểm của luật ngân sách mới năm 2015. Mặc dù luật chưa đi vào thực thi nhưng dựa trên những hạn chế của Luật Ngân sách 2005, xem xét Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 đã khắc phục được những hạn chế đó chưa

THEO LUẬT NGÂN SÁCH NĂM 2015

Giáo viên hướng dẫn: Vũ Thị Tâm

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Vân Anh Nguyễn Thị Hiền Nguyễn Thị Hương Bùi Thị Khánh Huyền Nguyễn Thu Vân Khoa : Chính sách công Lớp : Chính sách công 5

Hà Nội, 30 - 3 - 2016

LỜI CẢM ƠN

Để có được một bài nghiên cứu khoa học hoàn chỉnh như thế này, nhómchúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới cô Vũ Thị Tâm - giảng viên khoaChính sách công-Học viện Chính sách và Phát triển, người đã tạo điều kiện chochúng tôi được thử sức với một đề tài liên quan đến chính sách và quản lí nhànước, đây là một đề tài rất phù hợp với chuyên nghành học của chúng tôi Quađây, chúng tôi có thể vận dụng kiến thức đã học để nhìn nhận, đánh giá thựctiễn, là cơ hội để tiếp cận với những kiến thức liên quan tới lĩnh vực hành chínhnhà nước

Mặc dù đã cố gắng hết sức nhưng do gặp phải những khó khăn trong việctìm kiếm, tổng hợp số liệu, cùng với sự hiểu biết của bản thân còn hạn chế, khảnăng đánh giá vấn đề chưa sâu nên bài nghiên cứu không thể tránh khỏi nhữngthiếu sót Vì vậy, chúng tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của mọingười để bài tiểu luận sẽ được hoàn thiện hơn

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 30/ 3/2016

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Mục đích nghiên cứu: 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Kết cấu của bài tiểu luận 2

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN CẤP NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 3

1.1.Khái niệm về NSNN 3

1.2 Các yếu tố cấu thành NSNN 3

1.4 Vai trò và đặc điểm của NSNN 5

1.4.1.Vai trò của NSNN 5

1.4.2.Đặc điểm của NSNN 7

1.5.Phân cấp NSNN 8

1.5.1 Khái niệm Phân cấp NSNN 8

1.5.2 Nguyên tắc chung về phân cấp NSNN 8

15.3 Sự cần thiết và vai trò của của Phân cấp NSNN 14

1.6 Kinh nghiệm phân cấp ngân sách của một số Quốc gia trên thế giới 15

1.6 1 Khái quát về tình hình phân cấp ngân sách trên thế giới 15

1.6.2 Phân cấp ngân sách tại Mỹ 17

1.6.3 Phân cấp ngân sách tại Trung Quốc 22

1.7 Vận dụng kinh nghiệm của các nước trong đổi mới phân cấp ngân sách ở Việt Nam 48

CHƯƠNG II: PHÂN CẤP NSNN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 28

2.1 Thực trạng phân cấp ngân sách nước ta hiện nay 28

2.1.1 Khái quát trung tình hình phân cấp ngân sách nước ta hiện nay 28

2.1.2 phân cấp nguồn thu 36

2.1.3 Cơ chế phân cấp nhiệm vụ chi 39

2.2 Những mặt hạn chế của luật NSNN năm 2002 Error! Bookmark not defined 2.3 Những điểm mới và tích cực của Luật NSNNnăm 2015 41

2.3.1.Các điểm mới nổi bật trong luật phân cấp ngân sách 2015 41

2.3.2 Những điểm tích cực trong Luật NSNN năm 2015 41

2.4.Những điểm hạn chế của luật NSNN năm 2015 43

2.4.1 Phân cấp nguồn thu ngân sách 44

2.4.2 Phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách 45

2.4.3 Phân cấp thẩm quyền quyết định dự toán, phân bổ và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước 46

CHƯƠNG III: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN 48

3.1 Về phân cấp nguồn thu ngân sách nhà nước 50

3.2 Về phân cấp nhiệm vụ chi 51

3.3.Phân cấp thẩm quyền quyết định dự toán, phân bổ và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước 53

3.4 Các vấn đề khác 54

KẾT LUẬN 56

PHỤ LỤC/ TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT

CQĐP : Chính quyền địa phương

CQTW: Chính quyền Trung ương

GTGT : Giá trị gia tăng

HĐND: Hội đồng nhân dân

TNDN : Thu nhập doanh nghiệp

TNCN : Thu nhập cá nhân

NSĐP : Ngân sách địa phương

NSNN : Ngân sách nhà nước

NSTW : Ngân sách Trung ương

UBND : Ủy ban nhân dân

Q Đ : Quyết định

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ

Bảng 1.1 Sự phân chia trách nhiệm về chi tiêu giữa NSTW và NSĐP ở một

số nước trên thế giớiBảng 1.2 Phân cấp nhiệm vụ thuế

Biểu đồ 2.1 Biểu đồ thể hiện tỷ lệ thu dự toán NSTW và NSĐP giai đoạn

2012-2016 (tỷ usd)Biểu đồ 2.2 Tỉ lệ Thu NSTW và NSĐP giai đoạn 2004-2013

Biểu đồ 2.3 Tỉ lệ chi cân đối NSTW và NSĐP (% tổng chi NSNN)

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phân cấp ngân sách nhà nước là một trong bốn yếu tố cấu thành nên hànhchính nhà nước, là nội dung quan trọng và cốt lõi của hoạt động quản lí hànhchính nhà nước Trong giai đoạn hiện nay, phân cấp NSNN đang trở thành chủ

đề được quan tâm, đặc biệt khi Việt Nam vừa tham gia Cộng đồng kinh tếASEAN: AEC và kí kết Hiệp định đối tác các nước Châu Á- Thái Bình DươngTPP Việc phân bổ NSNN góp phần làm lành mạnh, minh bạch nền tài chínhquốc gia, từ đó góp phần tạo môi trường đầu tư sản xuất kinh doanh dịch vụ,phát triển nền kinh tế

Phân cấp NSNN là yếu tố khách quan bởi mỗi quốc gia luôn bao gồm từngvùng, từng địa phương khác nhau Do đó, để thúc đẩy nền kinh tế- xã hội pháttriển toàn diện và bền vững thì cần thiết phải phân cấp quản lí NSNN Việc phân

bổ nguồn ngân sách hợp lí vừa tạo cơ chế để các nguồn tài chính được sử dụngtiết kiệm, hiệu quả vừa đáp ứng mục tiêu phát triển của quốc gia Và LuậtNSNN là công cụ hữu hiệu để nhà nước thực hiện nhiệm vụ của mình Trải quanhiều lần sửa đổi, Luật ngân sách 2015 là bộ luật mới nhất của nhà nước ta vềlĩnh vực quản lí nguồn ngân sách Để góp phần hiểu rõ luật ngân sách nói chung

và chế độ phân cấp nguồn ngân sách nói riêng, nhóm chúng tôi chọn đề tài “

Phân cấp ngân sách nhà nước theo luật ngân sách năm 2015” Thông qua thực

tiễn để làm nổi bật thực trạng phân cấp NSNN hiện nay, đồng thời làm rõ nhữngmặt tích cực cũng như hạn chế của Luật ngân sách 2015 so với luật ngân sách

cũ, từ đó đề ra một số giải pháp để hoàn thiện luật ngân sách, đáp ứng yêu cầuphát triển kinh tế - xã hội cũng như sử dụng hiệu quả NSNN trong quá trìnhđiều hành nền kinh tế của Đảng và Nhà nước

2 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ thực trạng phân cấp NSNN hiện nay, giữa nguồn thu và nguồn chicủa ngân sách So sánh giữa Luật ngân sách 2002 và Luật ngân sách 2015, chỉ

ra mặt tích cực và hạn chế của bộ luật ngân sách mới, từ đó đưa ra một số giảipháp để hoàn thiện luật ngân sách, các chính sách ngân sách, đồng thời tăng tínhđồng bộ của việc chuyển giao ngân sách giữa các cấp quản lí.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thực trạng phân cấp NSNN và Luật ngân sách năm 2015

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: phạm vi nghiên cứu bao gồm việc phân cấp ngân sách nhànước ở Việt Nam và Luật ngân sách năm 2002, 2015

Về thời gian: phạm vi nghiên cứu bắt đầu từ năm 2002 đến 2016

4 Phương pháp nghiên cứu

Tiểu luận đã sử dụng phương pháp tổng hợp, thống kê, phân tích, đánh giá

và so sánh ngoài ra còn có phương pháp xử lí tài liệu

5 Kết cấu của bài tiểu luận

I Mở đầu

II Nội dung

Chương I Cơ sở lí luận

Chương II Phân cấp ngân sách nhà nước ở nước ta hiện nay

Chương III Một số kiến nghị hoàn thiện luật NSNN năm 2015

III Kết luận

có khái niệm ngân sách cho chính phủ liên bang: “ Ngân sách liên bang của một

quốc gia được xác định hàng năm, và dự báo số tiền đó sẽ để chi tiêu cho một loạt các chi phí trong năm của quốc gia đó.” [1]

Hay ở Anh ngân sách chính phủ là: “ Ngân sách dự báo chi tiêu và thu

nhập cho một thời gian nhất định của chính phủ Trong tài chính quố gia, thời gian quy định bởi một ngân sách thường là một năm.”[2]

Từ quan điểm thủ tục trên, việc chuẩn bị ngân sách quốc gia là chínhphủ thu, chi kế hoạch sắp xếp, ngân sách thực hiện là nguồn tài chính huy động

và sử dụng các tài khoản quốc gia là một bản tóm tắt việc thực hiện ngân sáchnhà nước

Tóm lại ở các nước, quốc gia khác nhau đều có định nghĩa ngân sách nhànước khác nhau nhưng cơ bản đều nói đến hoạt động “thu” và “chi” của nhànước (chính phủ)

Tại khoản 14, điều 4 luật về ngân sách nhà nước năm 2015 có quy định

Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán

và thực hiện trong một khoản thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.

[1] Khái niệm NSNN của Mỹ (http://www.investorwords.com/)

[2] Khái niệm NSNN của Anh (http://www.britannica.com/)

1.2 Các yếu tố cấu thành NSNN

 Thu ngân sách nhà nước bao gồm :

- Toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí

- Toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt độngdịch vụ do cơ quan nhà nướcthực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt động thì được khấu trừ; cáckhoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanhnghiệp nhà nước thực hiện nộp ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật

- Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức,

cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương;

Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật

 Chi ngân sách nhà nước bao gồm:

- Chi đầu tư phát triển

- Chi dự trữ quốc gia

- Chi thường xuyên

- Chi trả nợ lãi

- Chi viện trợ

- Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật

 Bội chi ngân sách nhà nước

- Tổng mức vay của ngân sách nhà nước, bao gồm vay bù đắp bội chi vàvay để trả nợ gốc của ngân sách nhà nước.

Ngân sách nhà nước có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh

tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước Cần hiểu rằng, vai tròcủa ngân sách nhà nước luôn gắn liền với vai trò của nhà nước theo từng giaiđoạn nhất định Đối với nền kinh tế thị trường, ngân sách nhà nước đảm nhậnvai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế, xã hội

Ngân sách nhà nước là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội, địnhhướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đờisống xã hội

Thứ nhất, huy động các nguồn tài chính của ngân sách nhà nước để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của nhà nước.

Mức động viên các nguồn tài chính từ các chủ thể trong nguồn kinh tế đòihỏi phải hợp lí nếu mức động viên quá cao hoặc quá thấp thì sẽ ảnh hưởng đến

sự phát triển của nền kinh tế, vì vậy cần phải xác định mức huy động vào ngânsách nhà nước một cách phù hợp với khả năng đóng góp tài chính của các chủthể trong nền kinh tế

Thứ hai, quản lí điều tiết vĩ mô nền kinh tế

Ngân sách nhà nước là công cụ định hướng hình thành cơ cấu kinh tế mới,kích thích phát triển sản xuất kinh doanh và chống độc quyền

Trước hết, Chính phủ sẽ hướng hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế

đi vào quỹ đạo mà chính phủ đã hoạch định để hình thành cơ cấu kinh tế tối ưu,tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triển ổn định và bền vững

Thông qua hoạt động chi Ngân sách, Nhà nước sẽ cung cấp kinh phí đầu tưcho cơ sở kết cấu hạ tầng, hình thành các doanh nghiệp thuộc các ngành thenchốt trên cơ sở đó tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và pháttriển các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế (có thể thấy rõ nhất tầmquan trọng của điện lực, viễn thông thông qua hoạt động thu, bằng việc huyđộng nguồn tài chính thông qua thuế, ngân sách nhà nước đảm bảo thực hiện vaitrò định hướng đầu tư, kích thích hoặc hạn chế sản xuất kinh doanh, hàngkhông đến hoạt động kinh doanh của các Doanh nghiệp) Bên cạnh đó, việc cấpvốn hình thành các doanh nghiệp Nhà nước là một trong những biện pháp cănbản để chống độc quyền và giữ cho thị trường khỏi rơi vào tình trạng cạnh tranhkhông hoàn hảo Và trong những điều kiện cụ thể, nguồn kinh phí trong ngânsách cũng có thể được sử dụng để hỗ trợ cho sự phát triển của các doanh nghiệp,đảm bảo tính ổn định về cơ cấu hoặc chuẩn bị cho việc chuyển sang cơ cấu mớihợp lý hơn

Thứ ba, về mặt kinh tế

Kích thích sự tăng trưởng kinh tế theo sự định hướng phát triển kinh tế xãhội thông qua các công cụ thuế và thuế suất của nhà nước sẽ góp phần kích thích

sản xuất phát triển thu hút sự đầu tư của các doanh nghiệp, ngoài ra nhà nướccòn dùng ngân sách nhà nước đầu tư vào cơ sở hạ tầng tạo điều kiện và môi

trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hoạt động

Vai trò điều tiết thu nhập giữa các tần lớp dân cư trong xã hội.Trợ giúp trựctiếp dành cho những người có thu nhập thấp hay có hoàn cảnh đặc biệt như chi

về trợ cấp xã hội, trợ cấp gián tiếp dưới hình thức trợ giá cho các mặt hàng thiếtyếu, các khoản chi phí để thực hiện chính sách dân số, chính sách việc làm,chống mù chữ, hỗ trợ đồng bào bão lụt

Thứ năm, về mặt thị trường

Nhà nước sẽ sử dụng ngân sách nhà nước như một công cụ để góp phầnbình ổn giá cả và kiềm chế lạm phát Nhà nước chỉ điều tiết những mặt hàngquan trọng những mặt hàng mang tính chất chiến lược Cơ chế điều tiết thôngqua trợ giá, điều chỉnh thuế suất thuế xuất nhập khẩu, dự trữ quốc gia Thịtrường vốn sức lao động: thông qua phát hành trái phiếu và chi tiêu của chínhphủ Kiềm chế lạm phát: Cùng với ngân hàng trung ương với chính sách tiền tệthích hợp NSNN góp phần điều tiết thông qua chính sách thuế và chi tiêu củachính phủ

1.4.2.Đặc điểm của NSNN

Ngân sách nhà nước là bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia

Nó bao gồm những quan hệ tài chính nhất định trong tổng thể các quan hệ tàichính quốc gia, cụ thể:

- Quan hệ tài chính giữa nhà nước và công dân;

- Quan hệ tài chính giữa nhà nước với doanh nghiệp;

- Quan hệ tài chính giữa nhà nước với tổ chức xã hội;

- Quan hệ tài chính giữa nhà nước với quốc tế.

Với những mối quan hệ khác nhau NSNN có những đặc điểm khác nhau,

cụ thể là:

Thứ nhất, hoạt động thu chi của ngân sách nhà nước luôn gắn chặt vớiquyền lực kinh tế - chính trị của nhà nước, và việc thực hiện các chức năng củanhà nước, được nhà nước tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định;

Thứhai, hoạt động ngân sách nhà nước là hoạt động phân phối lại cácnguồn tài chính, nó thể hiện ở hai lãnh vực thu và chi của nhà nước;

Thứ ba, ngân sách nhà nước luôn gắn chặt với sở hữu nhà nước, luôn chứađựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng;

Thứ tư, ngân sách nhà nước cũng có những đặc điểm như các quỹ tiền tệkhác Nét khác biệt của ngân sách nhà nước với tư cách là một quỹ tiền tệ tậptrung của nhà nước, nó được chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đómới được chi dùng cho những mục đích đã định;

Thứ năm, hoạt động thu chi của ngân sách nhà nước được thực hiện theonguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu

1.5 Phân cấp NSNN

1.5.1 Khái niệm Phân cấp NSNN

- Phân cấp là một phương pháp quản lý trong đó chức năng, nhiệm vụ và

quyền hạn của các tổ chức trong hệ thống các cơ quan thực thi quyền hành phápđược phân chia, phân công một cách cụ thể Thông qua hệ thống văn bản quyphạm pháp luật theo nguyên tắc trao cho cơ quan cấp dưới nhiều quyền ra quyếtđịnh về các vấn đề có liên quan và tăng cường sự giám sát hoạt động của các cơquan đó thông qua hệ thống trác nhiệm báo cáo

- Phân cấp ngân sách nhà nước là trao cho chính quền địa phương các cấp

nhiệm vụ, quyền hạn nhất định (bằng pháp luật) về thu, chi ngân sách địaphương Phân cấp ngân sách nhà nước là cách thức nhằm tạo cho chính quyề địaphương được phân cấp có chủ động, hiệu quả hơn trong việc tạo và sử dụngnguồn lực cho các hoạt động được phân cấp (cung cấp dịch vụ, quản lý nhànước, làm kinh tế… )

1.5.2 Nguyên tắc chung về phân cấp NSNN

Trong hệ thống ngân sách nhà nước ở Việt Nam, quan hệ giữa các cấp ngânsách trong hệ thống được thực hiện theo nguyên tắc :

Thứ nhất, phân cấp ngân sách nhà nước được tến hành đồng bộ với phân

cấp quản lý kinh tế và tổ chức bộ máy hành chính

Thứ hai, đảm bảo vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và vị trí độc lập

của ngân sách địa phương trong hệ thống ngân sách nhà nước thống nhất

Thứ ba, phân định cụ thể nguồn thu và nhiệm vụ chi của từng cấp ngân

sách Ngân sách trung ương và ngân sách mỗi cấp chính quyền địa phương đượcphân định nguồn thu và nhiệm vụ chi tiêu cụ thể

Thứ tư, đảm bảo nguyên tắc công bằng trong phân cấp ngân sách nhà nước.

Phân cấp ngân sách phải căn cứ vào yêu cầu cân đối chung cả nước, đồng thờiphải hạn chế đến mức thấp nhất sự chênh lệch về kinh tế, văn hóa, xã hội giữacác vùng

1.5.3 Nội dung của phân cấp ngân sách nhà nước

Phân cấp ngân sách nhà nước không đơn thuần chỉ là phân giao nhiệm vụthu, chi giữa các cấp ngân sách Trên thực tế, nội dung phân cấp ngân sách rộnghơn nhiều Theo luật ngân sách năm 2015, ở Việt Nam phân cấp ngân sách đượcxem xét trên ba nội dung cơ bản sau:

- Phân cấp về thẩm quyền ban hành các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn,định mức thu - chi ngân sách nhà nước

- Phân cấp về vật chất là sự phân chia giữa các cấp ngân sách về các khoảnthu và nhiệm vụ chi, cũng như các quy tắc về chuyển giao ngân sách từ cấp trênsuống cấp dưới và ngược lại

- Phân cấp về quy trình ngân sách- quan hệ giữa các cấp chính quyền trongquản lý quy trình ngân sách: quyết định dự toán, phân bổ ngân sách và điềuchỉnh dự toán ngân sách; phê chuẩn quyết toán ngân sách

Trong nội dung trên thì phân cấp về vật chất, hay là việc xác định các mốiquan hệ của chính quyền nhà nước các cấp trong phân giao nguồn thu và nhiệm

vụ chi thường là vấn đề phức tạp và nhạy cảm nhất trong phân cấp ngân sáchnhà nước

Nhìn chung cách phân loại nội dung phân cấp ngân sách ở Việt Nam cũngbao gồm các nội dung phân cấp ngân sách trên thế giới Tuy nhiên ở Việt Namtách riêng nội dung phân cấp trong việc ban hành các chính sách, chế độ, tiêuchuẩn, định mức về ngân sách, còn trên thế giới, nội dung này được bao hàmtrong các nội dung phân cấp khác.

Tóm lại, việc phân cấp ngân sách trên thế giới xét theo tiêu chí phân loạicác lĩnh vực hoạt động ngân sách, còn ở Việt Nam đề ra các nội dung phân cấpngân sách theo từng lĩnh vực hoạt động ngân sách, vừa căn cứ vào thẩm quyềnđối với ngân sách Song thực tế, mỗi lĩnh vực hoạt động ngân sách luôn bao gồm

cả quyền quyết định và quyền quản lý ngân sách

1.5.4.Các yếu tố tác động đến phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

(1) Tiềm năng nguồn thu của ngân sách nhà nước

Nguồn thu ngân sách nhà nước là từ tổng thu nhập sản phẩm quốc nội(GDP) Nhưng số thu ngân sách nhà nước lại chịu sự quy định bởi tỷ lệ độngviên nguồn thu Việc xác định đúng đắn mức động viên và các lĩnh vực độngviên không những ảnh hưởng đến số thu ngân sách nhà nước mà còn chi phốiđến phân cấp quản lý nguồn thu giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địaphương Mức động viên thu ngân sách nhà nước phụ thuộc vào các nhân tố sau:

- Thu nhập GDP bình quân đầu người

Chỉ tiêu thu nhập GDP bình quân đầu người phản ánh tốc đọ tăng trưởng

và phát triển của một quốc gia, phản ánh khả năng tiết kiệm, tiêu dùng và đầu tưcủa một nước Thu nhập GDP bình quân đầu người càng cao thì khả năng tiêudùng của dân chúng được bảo đảm, đồng thời người dân cũng có điều kiện tiếtkiệm để đầu tư vào sản xuất kinh doanh, góp phần thúc đẩy kinh tế tăng trưởng,phát triển và ngược lại Như vậy, thu nhập GDP bình quân đầu người là yếu tốkhách quan quyết định mức độ động viên của ngân sách nhà nước

- Tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên

Nó thể hiện khả năng thu trong tương lai, nhưng rất dễ trở thành hiện thựctrong thực tại Trong nguồn thu tương lai thì tài nguyên và khoáng sản có ý

nghĩa quan trọng nhất Các nước giàu tài nguyên khoáng sản có điều kiện đểphát triển sản xuất và xuất khẩu Ở nước ta trong thời gian qua nhờ sản xuất vàxuất khẩu dầu mỏ mà số thu ngân sách nhà nước tăng lên nhanh chóng Hiệnnay, số thu dầu mỏ của nước ta chiếm khoảng 20%-30% số thu của ngân sáchnhà nước Như vậy, tiềm năng nguồn thu sẽ quyết định mức động viên vào ngânsách nhà nước Thu ngân sách nhà nước cao thì sẽ thuận lợi trong việc phân cấpquản lý nguồn thu giữa ngân sách Trung ương với ngân sách địa phương vàngược lại.

(2) Cấu trúc bộ máy Nhà nước

Yếu tố tác động trực tiếp đến phân cấp quản lý nói chung và phân cấpquản lý nguồn thu giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương nóiriêng là hình thức cấu trúc bộ máy nhà nước Cấu trúc bộ máy Nhà nước đượchiểu là việc tổ chức bộ máy Nhà nước theo các đơn vị hành chính lãnh thổ vàquan hệ giữa các bộ phận cấu thành bộ máy Nhà nước, giữa các cơ quan Nhànước ở Trung ương với các cấp chính quyền ở địa phương

Có hai hình thức cấu trúc nhà nước chủ yếu là Nhà nước đơn nhất và Nhànước Liên bang và hai hình thức cấu trúc này sẽ quyết định đến quy trình và nộidung phân cấp ngân sách Thông thường, hình thức nhà nước Liên bang thì tínhđộc lập của ngân sách địa phương sẽ cao hơn và hình thức nhà nước đơn nhất cótính tập trung của ngân sách Trung ương cao hơn

(3) Tính chất và mức độ phân cấp về quản lý hành chính – kinh tế - xã hội giữa các cấp chính quyền

Việc tổ chức bộ máy nhà nước theo các đơn vị hành chính lãnh thổthường làm phát sinh yêu cầu hình thành các cấp ngân sách nhà nước tương ứngvới từng cấp hành chính Mức độ phân cấp kinh tế - xã hội giữa chính quyềnTrung ương và các cấp chính quyền địa phương ngày càng sâu, rộng sẽ phát sinhnhu cầu phân cấp quản lý ngân sách lớn hơn và ngược lại Khi phân cấp quản lýhành chính – kinh tế- xã hội ở mức độ nào đó phát sinh yêu cầu giám sát củangười dân thông qua đại diện cho dân chúng địa phương quyết định những vấn

đề kinh tế - xã hội và kèm theo điều kiện vật chất đó là ngân sách Chính quyềnTrung ương phải dành quyền quyết định về ngân sách ở mức độ nhất định chochính quyền địa phương tương ứng với phân cấp về kinh tế - xã hội đã đượcphân cấp.

(4) Nhiệm vụ chi của các cấp ngân sách nhà nước

Trong quản lý hành chính nhà nước, các cấp chính quyền vừa phải đảmbảo chức năng quản lý, vừa phải đảm bảo chức năng cung cấp các hàng hóa,dịch vụ công cho xã hội như: Đảm bảo an ninh, trật tự, bảo vệ môi trường, dịch

vụ y tế, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, giáo dục, đào tạo.…Trong nền kinh tế thịtrường, một số hàng hóa, dịch vụ công do các chủ thể khách nhau cung cấp,nhưng phần lớn các hàng hóa, dịch vụ công đều được cung cấp bởi khu vựccông đó là chính quyền Trung ương và chính quyền địa phương

Hàng hóa công cộng đáp ứng được nhiều lợi ích hơn cho xã hội và người

sử dụng chỉ khi nó được một cấp chính quyền nhất định nào đó cung cấp Chẳnghạn, vấn đề quốc phòng an ninh, nghiên cứu quân sự, vũ trụ thì ở cấp quốc gia

có hiệu quả hơn vì nó đòi hỏi nhu cầu vốn đầu tư lớn, yêu cầu về khả năng quản

lý cao mà các địa phương không thể đáp ứng được Trong khi đó vấn đề khácnhư: Quản lý nhân khẩu, hộ tịch, giáo dục mầm non, tiểu học nếu do Trungương cung cấp sẽ không hiệu quả mà nên giao cho địa phương Theo đó, từngcấp chính quyền địa phương đều được phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách và phải

có nguồn lực đảm bảo, nếu cấp chính quyền nào có nhiệm vụ chi lớn thì nguồnthu ngân sách lớn và ngược lại

(5) Năng lực tổ chức, quản lý của các cấp chính quyền địa phương

Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước như thế nào, phân cấp những nguồnthu và nhiệm vụ chi gì cho mỗi cấp, ngoài yêu cầu phải phù hợp với phân cấpquản lý kinh tế - xã hội, còn phải đặc biệt lưu ý đến tính hiệu quả trong thu, chingân sách nhà nước Hay nói cách khác việc phân cấp quản lý ngân sách nhànước phải đạt được mục tiêu đảm bảo hiệu quả Những nguồn thu không ổnđịnh, không gắn nhiều đến sự quản lý của địa phương thì không phân cấp cho

ngân sách địa phương; những nhiệm vụ chi mang tính xã hội rộng rãi và gắn vớiquyền lợi người dân thì phân cấp cho các cấp chính quyền địa phương Nguồnthu, nhiệm vụ chi giao cho cấp nào quản lý có hiệu quả thì nên phân cấp cho cấp

đó, và ngược lại Chẳng hạn như, nhiệm vụ chi đảm bảo trật tự xã hội (phòngcháy, chữa cháy; hướng dẫn trật tự giao thông, ) là những nhiệm vụ gắn vớisinh hoạt, bảo đảm an toàn cho người dân trên địa bàn thì cần phân cấp nhiệm

vụ chi này cho địa phương, không phân cấp cho ngân sách Trung ương…

(6) Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của các địa phương

Đây là một nhân tố có tính đặc thù mà ngay từ khi tổ chức cấu trúc chínhquyền nhà nước theo đơn vị lãnh thổ đó phải quan tâm Tính chất đặc thù đóthường được biểu hiện ở những đặc điểm tự nhiên như địa hình đặc biệt (vùngđảo ngoài khơi), vùng có tài nguyên, có địa thế đặc biệt hay có điều kiện xã hộiđặc biệt như tập trung đồng bào dân tộc thiểu số, tập quán canh tác lạc hậu, điềukiện sống thấp kém…Những đơn vị lãnh thổ này có thể là một đối tượng đặcbiệt của cơ chế phân cấp dẫn tới những nội dung phân cấp đặc thù Chẳng hạnnếu đó là một khu tự trị đặc biệt thì rất có thể hình thành một cấp ngân sáchriêng là ngân sách khu tự trị, ngân sách đặc khu…Hoặc một số địa phương cóđiều kiện kinh tế xã hội khác nhau sẽ phát sinh cơ chế ngân sách đặc thù như cơchế ngân sách đặc thù cho Thủ đô, đô thị lớn… cần được tính đến khi phân cấpquản lý ngân sách nhà nước Trình độ phát triển kinh tế - xã hội và đặc điểm,đặc thù của địa phương cũng là nhân tố ảnh hưởng đến phân cấp quản lý ngânsách Trường hợp trình độ phát triển kinh tế - xã hội giữa các địa phương có sựchênh lệch lớn hoặc do đặc điểm, đặc thù của địa phương khác nhau thì việcphân cấp quản lý ngân sách nhà nước cho các cấp chính quyền địa phươngkhông thể như nhau; phân cấp ngân sách đối với đô thị (thành phố, thị xã, thịtrấn) khác với nông thôn hoặc về giới hạn phân cấp chỉ phân cấp giữa chínhquyền Trung ương và chính quyền địa phương, còn phân cấp cụ thể trong nội bộđịa phương, giao cho địa phương quyết định phù hợp với đặc điểm, tình hình cụthể các địa phương

1.5.5 Sự cần thiết và vai trò của của phân cấp NSNN

Với mô hình nhà nước Việt Nam hiện nay cần đòi hỏi các cấp chính quyềnphải có nguồn lực tài chính tương ứng để thực thi các hoạt động ở các cấp Nóicách khác mỗi cấp chính quyền đều phải có ngân sách riêng của mình, đượcthông qua theo những quy định của Hiến pháp, Pháp luật quy định

Phân cấp ngân sách không những tạo ra nguồn lực tài chính mang tính độclập tương đối cho mỗi cấp chính quyền chủ động thực hiện các chức năng,nhiệm vụ của mình, mà còn là động lực khuyến khích ở mỗi cấp chính quyền vàdân cư địa phương tích cực khai thác các tiềm năng để phát triển địa phương

Ở Việt Nam, xu hướng tăng cường phân cấp quản lý đang ngày càng rõ nét.Trong bối cảnh chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh

tế thị trường, chính vì vậy cơ chế phân cấp ngân sách ngà càng phải hoàn thiện

để đáp ứng được sự hội nhập của đất nước Nhà nước Trung ương thực hiệnphân cấp ngày càng nhiều cho chính quền địa phương trong các hoạt động quản

lý hành chính nhà nước

Việc phân cấp ngân sách có những mặt lợi ích sau:

- Khuyến khích chính quyền địa phương chủ động triển khai thực hiện cácquết định của nhà nước trung ương trên địa bàn một cách nhanh chóng và đạthiệu quả cao

- Tạo điều kiện cho nhân dân địa phương tự quyết định những vấn đề cóliên quan đến lợi ích của họ

- Giảm bớt gánh nặng tài chính cho chính quyền trung ương và giảm bớt

sự tập trung quyền lực một cách hiệu quả và để chính quyền trung ương tậptrung vào giải quyết những công việc tầm cỡ quốc gia

- Tôn trọng quền lợi của các cấp chính quền địa phương trong các chínhsách, quết định của nhà nước

Việc để cho chính quyền các cấp trực tiếp đề xuất và bố trí chi tiêu sẽ cóhiệu quả cao hơn là sự áp đặt từ trên xuống Đồng thời điều nà còn khuyến khích

chính quền địa phương phát huy tính độc lập, tự chủ, chủ động, sáng tạo của địaphương trong phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn.

Với tình hình kinh tế xã hội ngày đa dạng và sự phát triển của nền kinh tếthị trường, chính phủ Trung ương không thể quản lý mọi mặt một cách tập trungtheo khuôn mẫu cứng nhắc, cũng như không thể giải quyết được hết các vấn đề

ở địa phương một cách triệt để Xu hướng chung là phải phân cấp nhiều hơn chochính quyền địa phương trong quản lý hành chính cũng như trong lĩnh vực tàichính- ngân sách quốc gia

1.6 Kinh nghiệm phân cấp ngân sách của một số Quốc gia trên thế giới.

1.6 1 Khái quát về tình hình phân cấp ngân sách trên thế giới.

Trên thế giới mỗi nước khác nhau sẽ có những hệ thống hành chính khácnhau, chính vì vậy hệ thống tổ chức ngân sách của những nước đó cũng sẽ được

tổ chức sao cho phù hợp với hệ thống tổ chức ở nước đó Những nước có tổchức hành chính liên bang như ở Mỹ, Nga hệ thống hành chính sẽ phân làm 3cấp: Ngân sách liên bang, ngân sách bang, và ngân sách địa phương Còn đốivới một số nước không theo chế độ liên bang, hệ thống ngân sách bao gồm ngânsách Trung ương và ngân sách địa phương

Dưới đây là bảng cho thấy sự phân chia trách nhiệm về chi tiêu giữa ngânsách trung ương và ngân sách địa phương ở một số nước trên thế giới

Bảng 1.1 Sự phân chia trách nhiệm về chi tiêu giữa ngân sách trung ương

và ngân sách địa phương ở một số nước trên thế giới.

phòng

Ngoạigiao

Môitrường

và tàinguyênthiênnhiên

Bảohiểmthấtnghiệp

Côngnghiệpvànôngnghiệp

Giáodục Y tế

Phúclợi xãhội

Cảnhsát

Đườn

g caotốc

Các nước châu Á

Inđônêxia F F L L L L F F-S-L

F-S-L

L

F- liên bang / quốc gia; S- cấp bang/ tỉnh

L- cấp địa phương; C- cùng chịu trách nhiệm

Tình trạng phổ biến hiện nay ở nhiều nước là nhiệm vụ chi giao cho các địaphương luôn luôn lớn hơn khả năng nguồn thu được phân cấp Do đó, một mặt,chính quyền địa phương phải nhận ngân sách từ ngân sách Trung ương, mặtkhác, chính quyền địa phương phải tiến hành các biện pháp vay nợ bù đắp thiếuhụt ngân sách với điều kiện mọi chính sách vay nợ hoặc các khoản vay nợ củađịa phương đều được chính phủ phê duyệt

Việc phân cấp ngân sách nhà nước ngắn liền vói một số điều kiện quantrọng đó là:

- Mỗi đơn vị chính quyền cấp dưới phải được nhân dân địa phương bầu ra

và chịu trách nhiệm trước nhân dân đại phương

- Chính quyền địa phương phải có quền tự quyết về thuế nhất định củariệng mình có quyền kiểm soát với ngân sách của mình.

- Các chính quyền địa phương phải có được năng lực quản lý thuế thỏađáng

- Các chính quyền địa phương phải có được một mức độ chủ định nhấtđịnh trong việc quyết định phạm vi các dịch vụ của mình và chịu trách nhiệmcung cấp các dịch vụ đó cho cư dân đại phương

1.6.2 Phân cấp ngân sách tại Mỹ

Hoa kỳ là quốc gia rộng lớn, tổ chức nhà nước theo mô hình Liên bang và

tổ chức theo mô hình ngân sách phân tán, các đơn vị thuộc chính phủ có ngânsách được thực hiện xác lập tử chủ về ngân sách Ngân sách Hoa Kỳ được chialàm ngân sách liên bang, ngân sách của 50 bang và ngân sách cấp dưới bang,ngân sách cấp dưới bang có 90.056 đơn vị ngân sách, và còn chia làm hai loại:thứ nhất là 38.910 đơn vị hành chính cấp quận, thành phố và thị trấn, được phânchia theo lãnh thổ (tương tự như các cấp ủy ban nhân dân ở Việt Nam); thứ hai

là là 51.146 đơn vị thực hiện cung cấp một hoặc một số dịch vụ công theo nhiệm

vụ do cấp có thẩm quyền thành lập giao (special-purpose governments), đượcthành lập bởi hội đồng bang hoặc thành phố, có quyền đánh thuế để hình thànhngân sách riêng

Ngân sách của Liên bang và các bang về cơ bản là độc lập với nhau, mỗicấp có quyền khai thác nguồn thu từ thuế, phí, lệ phí, tài nguyên và các khoảnthu khác trong phạm vi quản lý để thực hiện các nhiệm vụ chi riêng của mình

Cơ chế tổ chức ngân sách của các bang do Hiến pháp hoặc Luật Ngân sách củabang quy định, mỗi bang có những điểm đặc thù khác nhau Vì vậy, hệ thốngngân sách khá đa dạng, từ hình thức tổ chức (các cơ quan, đơn vị và nhiệm vụ,quyền hạn trong hệ thống ngân sách), thời gian (năm ngân sách), chu trình ngânsách (các bước trong chu trình, các cơ quan tham gia, thời gian của các bước),các loại thuế (tên gọi, mức thuế, cơ sở thuế, miễn, giảm thuế) và các nhiệm vụchi Tính độc lập về NSNN giữa các cấp ở Hoa Kỳ thể hiện ở việc tổ chức theohướng ngân sách cấp nào có nguồn thu riêng trên địa bàn cấp đó quản lý, dùng

để chi cho các nhiệm vụ chi trên địa bàn Cụ thể phân cấp ngân sách Hoa Kỳ taxem xét những điểm sau.

Thứ nhất, về niên độ ngân sách và thời gian thực hiện chu trình ngân sách

Theo mô hình tổ chức ngân sách phân tán, có tính độc lập cao, niên độngân sách ở Hoa Kỳ không quy định thống nhất thời điểm bắt đầu và thời điểmkết thúc cho tất cả các đơn vị ngân sách Năm 1977, quy định bắt đầu từ 01/10,được áp dụng đến nay Các lần điều chỉnh chủ yếu để Tổng thống và Nghị viện

có nhiều thời gian hơn trong xây dựng và xem xét dự toán, phù hợp với nhiệm

kỳ của Tổng thống và Nghị viện.Niên độ ngân sách của chính quyền các banghầu hết bắt đầu từ 01/07 (46 bang) và cũng đã qua nhiều lần điều chỉnh Đặcbiệt, có 20 bang sử dụng chu kỳ ngân sách hai năm, trong đó 1 bang kết hợpgiữa chu kỳ 1 năm và 2 năm, 30 bang còn lại áp dụng chu kỳ 1 năm Qua đâycho thấy tính đa dạng và độc lập về ngân sách của các cấp ở Hoa Kỳ là rất cao

Thứ hai, về nguồn thu ngân sách các đơn vị tương ứng

Thu ngân sách của các cấp chính quyền, các đơn vị có ngân sách ở Hoa Kỳ

là độc lập với nhau, theo nghĩa mỗi cấp được chủ động quy định mức thu ngânsách của mình nhằm đảm bảo thực hiện các khoản chi Tất nhiên, việc quy địnhcác khoản thuế phải có sự thông qua của các cơ quan lập pháp (Nghị viện, Hộiđồng) và mức thu ngân sách này phải phù hợp với tiềm năng ngân sách của địaphương

Trong hệ thống ngân sách của Hoa Kỳ, quyền đánh thuế được quy địnhtrong Hiến pháp và luật của các bang, còn loại thuế gì, cơ sở thuế, thuế suất và

ưu đãi thuế như thế nào được Liên bang, bang và các chính quyền địa phương,đơn vị có ngân sách riêng tự quy định Bắt đầu từ chính quyền liên bang, chínhquyền bang rồi đến các chính quyền địa phương, các đơn vị có quyền ban hànhchế độ thu

Việc phân cấp các nguồn thu giữa các cấp chính quền được thực hiện tùytheo điều kiện của các nước Kinh nghiệm chung về phân cấp các loại thuế choliên bang, bang và địa phương được thể hiện ở bảng 1.2

Bảng 1.2 Phân cấp nhiệm vụ thuế

Loại thuế Xác định

cơ sở thuế

Định thuếsuất vàthu thuế

Quản lýthuế

Thuế của cải(thuế vốn, của cải, chuyển

nhượng của cải, thừa kế và hiến tế)

Thuế bán hàng ở một giai đoạn (sản xuất,

bán buôn, bán lẻ)

- Lựa chọn A

- Lựa chọn B

SF

S-LS

S-L

F

Thuế đăng kí, chuyển nhượng và lệ phí

phương tiện giao thông có động cơ

(Nguồn : Ngân hàng phát triển châu Á)

Chú thích: F-liên bang, S-bang, L-địa phương

Trên đây là kinh nghiệm chung để phân cấp thuế ở các liên bang, bang vàđịa phương Tuy vậy nhưng mỗi bang đều có quy định thêm về các loại thuếriêng của từng bang mình nắm quyền, để thu thêm về nguồn thu riêng cho từng

bang của mình Và các bang riêng cũng có quy định về phần trăm thu các mứcthuế khác nhau nhưng không được vượt quá hiến pháp quy định.Ví dụ, vớithuế thu nhập cá nhân, chính quyền Liên bang đánh thuế thống nhất trên toànquốc, chính quyền cấp bang có thể đánh thêm về thuế này trong phạm vi củabang để tạo nguồn thu cho ngân sách bang và cũng có thể quy định các chínhsách ưu đãi thuế đối với các sắc thuế do mình ban hành; chính quyền cấp dướibang cũng có quyền tương tự Các cấp chính quyền, đơn vị có ngân sách riêng

có trách nhiệm giải trình về việc sử dụng số thu này để cung cấp dịch vụ côngcộng cho người dân

Qua đó ta thấy phân cấp nguồn thu ở Hoa Kỳ khá mở và tự do, và độclập với nhau, chủ động trong việc thu ngân sách của mình để đảm bảo đượcthục hiện chi ngân sách của mình không phụ thuộc quá vào ngân sách chínhcủa liên bang

Thứ ba, về nhiệm vụ chi của ngân sách

Có một sự phân chia rất rõ ràng giữa quyền hạn của Liên bang đối vớicác bang Về cơ bản, chính quyền Liên bang chỉ quản lý các vấn đề mang tínhchất quốc gia, như: quốc phòng, an ninh, đối ngoại, các vấn đề liên quan đếnnhiều bang, các chương trình an sinh xã hội có quy mô toàn quốc như chươngtrình Social Security (Chương trình Bảo hiểm xã hội), Medicare và Medicaid(Hai chương trình Bảo hiểm y tế lớn dành cho người cao tuổi và ngườinghèo), chương trình hỗ trợ sinh viên vay vốn, các chương trình, dự án đầu tưcủa Liên bang (về nhiệm vụ này thì tương tự vai trò, nhiệm vụ của ngân sáchtrung ương ở Việt Nam) Chính quyền Liên bang có quyền hạn khá giới hạntrong việc can thiệp vào công việc thuộc nội bộ của các bang, được quy địnhtrong Hiến pháp Hoa Kỳ Mỗi bang tự đảm bảo các khoản chi của mình như

"một quốc gia riêng"

Đối với các cấp chính quyền địa phương và đơn vị có ngân sách riêng, trênnguyên tắc do chính quyền bang tổ chức, nhưng về cơ bản được tổ chức theonguyên tắc độc lập, việc của ai người đấy lo và tự đảm bảo từ nguồn thu của

mình (từ thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác) Chính quyền các thành phố,huyện, thị trấn thực hiện các nhiệm vụ chi chung, như an ninh trật tự, y tế, vuichơi giải trí, dịch vụ tiện ích (điện, nước…) Các đơn vị có tính chất sự nghiệpthực hiện một hoặc một số nhiệm vụ chi nhất định, ví dụ như các trường học,các ban quản lý, xử lý chất thải, cấp thoát nước…

Như trên đã nêu, ở Hoa Kỳ về cơ bản ngân sách là độc lập giữa các cấp.Tuy nhiên, để đảm bảo tính công bằng giữa các địa phương và thực hiện cácmục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, chính quyền Liên bang cấp ngân sách chochính quyền bang hoặc chính quyền bang cấp ngân sách cho các cấp dưới đểthực hiện các mục tiêu, dự án phát triển cụ thể theo yêu cầu của cấp trên (tương

tự như bổ sung ngân sách có mục tiêu ở Việt Nam) Ngoài các khoản này ra,việc bổ sung cân đối ngân sách cũng được áp dụng đối với những vùng thực sựnghèo và không thể cân đối được ngân sách từ nguồn thu của mình, nhưng do đềcao nguyên tắc độc lập nên quan hệ này áp dụng rất hạn chế và được thực hiệnchủ yếu bởi chính quyền bang cấp cho chính quyền địa phương

Tóm lại, sự khác biệt cơ bản giữa tổ chức ngân sách của Việt Nam vàHoa Kỳ tựu trung lại là sự khác biệt giữa mô hình tổ chức ngân sách tập trung

và mô hình tổ chức ngân sách phân tán Cơ sở quan trọng nhất của sự khácbiệt này là cách thức tổ chức hệ thống chính trị và bộ máy nhà nước của haiquốc gia Sự phân lập mạnh mẽ giữa ba nhánh quyền lực ở Hoa Kỳ đặt ra yêucầu trong việc giám sát ngân sách của Nghị viện, đồng thời việc tăng cườngtrách nhiệm giải trình của Tổng thống cũng đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quảtrong tổ chức ngân sách

Bên cạnh đó, sự độc lập giữa các cấp chính quyền kết hợp với cơ chế côngkhai và trách nhiệm giải trình cá nhân cao cho phép thực hiện mô hình ngânsách độc lập ở từng cấp của Hoa Kỳ, từ đó việc quản lý của Tổng thống (hoặcthống đốc), cũng như việc giám sát của Nghị viện tập trung hơn, sát sao hơn, chitiết hơn Yêu cầu tổng hợp ngân sách vì thế cũng đơn giản hơn Các bang vàchính quyền địa phương nhờ đó cũng tự do phát huy thế mạnh của mình Việc

xây dựng dự toán được thực hiện kỹ càng và kiểm soát chi chặt chẽ qua tiềnkiểm và hậu kiểm giúp giảm thời gian giai đoạn quyết toán, đánh giá ngân sách.

1.6.3 Phân cấp ngân sách tại Trung Quốc

Trung Quốc cũng như Việt Nam đều có hệ thống ngân sách bao gồm ngânsách Trung ương và ngân sách địa phương Tuy nhiên tại Trung Quốc hệ thốngngân sách còn chi tiết hơn hệ thống phân cấp ngân sách Việt Nam Điều nàyđược thể hiện rõ trong luật ngân sách nhà nước năm 2014 và có hiệu lực từ ngày1/1/2015 của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

Ngân sách Trung Quốc được chia thành ngân sách Trung ương và ngânsách địa phương Ngân sách địa phương được chia ngân sách địa phương củacác tỉnh, khu tự trị và thành phố trực thuộc tổng ngân sách.Điều Ngân sách baogồm ngân sách chung của công chúng, ngân sách quỹ chính phủ, ngân sách vốnnhà nước, ngân sách quỹ bảo hiểm xã hội

Vấn đề thứ nhất là phân cấp nguồn thu và chi ngân sách

Ở Trung Quốc các khoản thu gân sách tương tự như tại Việt Nam Tuynhiên việc thu ngân sách ở cấp chính quyền địa phương và khu vực tự trị cóphần nới lỏng cho địa phương Các khu vực tự trị có thể tự quyết định các khoảnthuế nhưng phải được thông qua bởi hiến pháp của nhà nước

Các tỉnh, khu tự trị, thành phố, thành phố chia thành huyện, các ủy ban đặcbiệt có liên quan của Quốc hội nhân dân khu tự trị, quận, huyện tự trị, thành phốkhông phân chia thành các quận, huyện, thành phố Ủy ban Thường vụ Quốc hộiNhân dân, Văn phòng quốc hội đề xuất dự thảo ngân sách chung của nhân dân

và trên báo cáo đánh giá năm về việc thực hiện tổng ngân sách

Về chi ngân sách được thự hiện theo chức năng của từng nhiệm vụ cụ thể

Ta thấy tại Trung Quốc thời gian dự toán và quyết toán được quy định khả

cụ thể, báo cáo của Đại hội đồng hoặc cùng cấp Đại hội nhân dân của Ủy banThường vụ Quốc hội nhân dân phê duyệt ngân sách, điều chỉnh ngân sách, tàikhoản, thực hiện ngân sách phải là trong vòng 20 ngày sau khi phê duyệt bởi bộphận tài chính của chính

Bằng cấp của bộ phận tài chính của chính phủ phê duyệt ngân sách bộphận và quyết toán và báo cáo được công bố công khai trong vòng 20 ngàysau khi phê duyệt bởi các bộ phận, các vấn đề quan trọng và ngân sách phòngban, sắp xếp các tài khoản của cơ quan chi phí, chẳng hạn như làm rõ việc sửdụng hoạt động

Thứ ba, trong việc xem xét và phê duyệt ngân sách

Các mức ngân sách do Hội đồng đại biểu nhân dân phê duyệt, ngành tàichính cần được các cấp chính quyền phê duyệt ngân sách cho các phòng bankhác nhau trong vòng 20 ngày Cục phải, trong vòng mười lăm ngày kể từ ngàynhận được mức độ của bộ phận tài chính của chính phủ phê duyệt ngân sách bộphận sau khi phê duyệt ngân sách cho các đơn vị tương ứng của họ

Các tỉnh, khu tự trị, thành phố trực thuộc Trung ương đã nhận được mộtkhoản thanh toán chuyển giao nói chung và thanh toán chuyển giao đặc biệt sau,thì trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày một tiếp cận chính thức của khu vực hànhchính trên cấp độ hạt của chính phủ

Trên cấp quận đến cấp thấp hơn của các thỏa thuận về ngân sách của chínhphủ ở tất cả các cấp thanh toán chung chuyển và thanh toán chuyển giao đặcbiệt, tương ứng, trong 30 ngày và có trách nhiệm trong vòng sáu mươi ngày kể

từ ngày Đại hội đồng của Đại hội nhân dân phê duyệt ngân sách sau khi pháthành chính thức

Từ điều trên ta thấy việc xem xét và phê duyệt ngân sách của Trung Quốcđược thực hiện khá nhanh chỉ dài nhất là 30 ngày để thực hiện

Tính minh bạch và cụ thể được thể hiện rất rõ trong điều 78 của luật ngânsách nhà nước năm 2014, cụ thể là ba mươi ngày trước khi đến bộ phận tài chính

của Hội đồng Nhà nước được tổ chức để xem xét dự thảo và tài khoản chínhthức của Ủy ban Thường vụ Hội nghị Trung ương của Quốc hội Nhân dân toànquốc đã được phê duyệt, dự thảo sẽ được trình lên các tài khoản Trung ươngnăm trước, Ủy ban Quốc hội tài chính nhân dân và kinh tế quốc gia để kiểm tra

sơ bộ Trong đó vấn đề lượng hóa các chi tiêu ngân sách nhà nước được coi làvấn đề then chốt để tăng tính minh bạch trong thu, chi ngân sách

Tóm lại, qua nhìn nhận xem xét về luật ngân sách nhà nước của TrungQuốc ta thấy được tính minh bạch và cụ thể trong vấn đề phân cấp ngân sách.Thời gian dự toán, quyết toán của NSNN khá ngắn gọn Tính tự chủ trong vấn

đề phân cấp ngân sách ở chính quyền đại phương được đề cao mặc dù Trungquốc phân cấp ngân sách khá sâu

1.7 Vận dụng kinh nghiệm của các nước trong đổi mới phân cấp ngân sách ở Việt Nam.

Từ thực tế khách quan, nhìn nhận về phân cấp ngân sách trên thế giớichúng ta cần nghiên cứu để vận dụng trong đổi mới ngân sách ở Việt Nam.Nhìn nhận về các vấn đề phân cấp ngân sách của một số nước trên thế giớichúng ta có thể vận dụng kinh nghiệm trên để áp dụng vào thực tế ở Việt Nam

Thứ nhất, phân định trách nhiệm rõ ràng cho từng cấp chính quyền đối với ngân sách của mình Mỗi cấp chính quyền cần được giao những trách nhiệm rõ

ràng trong quyết định và quản lý ngân sách Cụ thể là mỗi câp chính quyền phảibiết rõ mình có những quyền hạn và trách nhiệm gì trong việc ban hành các chế

độ, chính sách, tiêu chuẩn và định mức chi ngân sách, theo những khoản nào vànhiệm vụ chi gì

Thứ hai, bảo đảm cho cách thức chia sẻ nguồn thu ổn định và dự đoán được.

Việc phân chia nguồn thu ổn định, các cấp chính quyền địa phương mới cóthể đánh giá chính xác những nguồn lực tài chính trước khi chuẩn bị cho ngânsách của mình Sự phân cấp ổn định không chỉ đối với các nguồn lực phân bổhoàn toàn cho địa phương mà cả đối với những khoản chuyển giao từ cấp trênxuống cấp dưới

Thứ ba, khuyến khích để chính quyền địa phương tăng hiệu quả trong việc thu, chi ngân sách Việc phân cấp ngân sách cần tạo ra động cơ khuyến khích

cho các cấp chính quyền địa phương tăng hiệu quả hoạt động

Thứ tư, quy định về kế toán và ngân sách thống nhất cho toàn bộ các đơn

vị chính quyền địa phương Nhà nước phải ban hành luật trên quy định những

quy định về tiêu chuẩn về kế toán và lập ngân sách cho các cấp chính quyền bêndưới Đây là những căn cứ và chuẩn mực thống nhất và chuẩn mực để tạo ra một

cơ sở chung cho sự phân cấp và so sánh giữa hoạt động tài chính của các cấpchính quyền, địa phương trong một quốc gia

Thứ năm, vấn đề chủ động về nguồn tài chính ở các địa phương cần được xem trọng Cần tạo cơ hội cho chính quyền địa phương chủ động trong việc

phân cấp ngân sách Không phụ thuộc và tạo áp lực quá cho ngân sách Trungương Chính quyền địa phương các cấp có thể đi vay nợ để thực hiện một số dự

án của địa phương mình nhưng với sự thông qua của chính quyền Trung ương

Thứ sáu, có cơ chế kiểm soát chi tiêu và phân bổ nguồn tài chính Cần có

cơ chế kiểm soát chi tiêu và phân bổ nguồn lực tốt nhằm tránh việc đùn đẩynhững vấn đề tài chính cho chính quyền địa phương, thực hiện các cơ chế kiểmsoát việc đi vay của chính quyền địa phương, ngăn ngừa việc lạm chi cũng nhưtích lũy nợ, và đảm bảo được chế độ kế toán, báo cáo và kiểm toán lành mạnh

Ở Viêt Nam, việc quản lý tập trung, thống nhất của hệ thống ngân sách cónhững ưu điểm rõ rệt khi các chính sách, chế độ, đặc biệt là các chính sách vềthuế, được thực hiện một cách thống nhất, công bằng trên cả nước, ngân sáchđược cấp trên điều tiết để hỗ trợ cho các địa phương khó khăn và cho các địaphương trọng điểm kinh tế, qua đó phát triển một cách đồng đều và bảo đảm anninh, xã hội, đời sống nhân dân Tuy nhiên, cơ chế lồng ghép ngân sách trongthời gian qua cũng gây ra những bất cập không nhỏ, như yêu cầu tổng hợp ngânsách từ dưới lên dẫn đến tăng thời gian, thủ tục, yêu cầu về phân bổ ngân sách từtrên xuống và quản lý tập trung dẫn đến cơ chế xin – cho, tiêu cực, cơ chế phânchia khoản thu giữa các cấp ngân sách nhiều khi chưa tạo động lực thực sự cho