LUẬN văn THẠC sĩ NHÂN tố CHỦ QUAN với VIỆC bảo đảm ĐỊNH HƯỚNG xã hội CHỦ NGHĨA với sự PHÁT TRIỂN nền KINH tế HÀNG hóa NHIỀU THÀNH PHẦN ở nước TA HIỆN NAY

Từ một nền kinh tế còn lạc hậu đi lên chủ nghĩa xã hội. Việc phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, đó là biện pháp hữu hiệu, là sự lựa chọn những bước đi phù hợp với hoàn cảnh lịch sử – cụ thể của nền kinh tế ở nước ta. Vì nền sản xuất còn ở trình độ thấp kém, không qua bước phát triển tư bản chủ nghĩa tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội, phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là sự lựa chọn đúng đắn cái không thể bỏ qua. Có như vậy chúng ta mới có đủ điều kiện phát triển lực lượng sản xuất.

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài:

Từ một nền kinh tế còn lạc hậu đi lên chủ nghĩa xã hội Việc pháttriển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, đó là biện pháp hữu hiệu, là sựlựa chọn những bước đi phù hợp với hoàn cảnh lịch sử – cụ thể của nềnkinh tế ở nước ta Vì nền sản xuất còn ở trình độ thấp kém, không qua bướcphát triển tư bản chủ nghĩa tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội, phát triển nềnkinh tế hàng hoá nhiều thành phần là sự lựa chọn đúng đắn "cái không thể

bỏ qua" Có như vậy chúng ta mới có đủ điều kiện phát triển lực lượng sảnxuất

Với những thành tựu to lớn trong quá trình phát triển nền kinh tếnhiều thành phần, chúng ta đã và đang từng bước khắc phục một cách cóhiệu quả những sai lầm của nhân tố chủ quan nước ta trước đây: Đó là bệnhnóng vội, chủ quan duy ý chí mà chúng ta đã vấp phải trước thời kỳ đổimới Song, sự phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước tacũng đã bộc lộ những khuyết tật, có nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa

Để bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển kinh tế

ở những giai đoạn tiếp theo đòi hỏi phải có sự nỗ lực, phát huy tính sángtạo của nhân tố chủ quan ở nước ta

Đáp ứng đòi hỏi này, chúng tôi chọn “nhân tố chủ quan với việc bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa sự phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước ta hiện nay" làm đề tài luận văn nghiên

cứu Vì đây vẫn còn là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn chính trị nóngbỏng

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề vai trò “ nhân tố chủ quan” và “điều kiện khách quan” tronglịc sử đã được các nhà triết học đề cập và giải thích nhiều Ngay trong các

tác phẩm của mình các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác – Lê Nin cũng đã đềcập nghiên cứu nhiều về vấn đề đó Do vị trí và ý nghĩa cả về lý luận vàthực tiển, những năm gần đây ở nước ta nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu

về "nhân tố chủ quan" và "điều kiện khách quan" đối với quá trình xâydựng chủ nghĩa xã hội, như các công trình nghiên cứu sau:

- “Điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan trong xây dựng conngười mới ở Việt Nam” Luận án PTS của Nguyễn Thế Kiệt Hà Nội 1988

- “Quan hệ biện chứng giữa khách quan và chủ quan trong quá trìnhxây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng XHCN ởnước ta” Luận án Thạc Sĩ của Chế Công Tâm, Hà Nội 1993

- “Tác động của điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan đối vớiquá trình xây dựng nền kinh tế thi trường theo định hướng xã hội chủnghĩa” Luân án PTS của Dương Thị Liễu ; Hà Nội 1996

- “Về nhân tố chủ quan và nhân tố khách quan Một số vấn đề về lýluận và thực tiển ở nước ta hiện nay” Luân án TS của Phạm Ngọc Minh, HàNội 2000

Bên cạnh những công trình nghiên cứu về vấn đề này, như đã nêutrên, các tạp chí “ Cộng Sản”, “Triết Học”, “Nghiên Cứu Lý Luận”, “Thông Tin Lý Luận”… Cũng đã xuất hiện những bài của các tác giả nghiêncứu đề cập tới việc phát huy vai trò nhân tố chủ quan như:

- “Phát huy vai trò nhân tố chủ quan trong cách mạng xã hội chủnghiã ở miền bắc nước ta” của Dương Phú Hiệp, tạp chí triết học số2/1973

- “Vị trí và vai trò của nhân tố chủ quan trong cơ chế tác động củaquy luật xã hội” của Phạm Văn Đức, tạp chí triết học số 3/1989

- “Những yếu tố cơ bản làm tăng cường chất lượng của nhân tố chủquan trong xây dựng chủ nghĩa xã hôị” của Trần Bảo, tạp chí triết học số 3tháng 9.1991

- “Xu hướng và các nhân tố bảo đảm định hướng XHCN của nềnkinh tế nhiều thành phần” của Nguyễn Chí Mỹ, tạp chí cộng sản số10/5/1997.

Kết quả nghiên cứu của các công trình trên đây rất có giá trị , cáctác giả nghiên cứu đã đề cập tới nhiều khía cạnh khác nhau của điều kiệnkhách quan và nhân tố chủ quan trong quá trình phát triển xã hội nói chung

và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta nói riêng

Tuy nhiên cho tới nay, vẫn chưa có công trình nào đi sâu vàonghiên cứu có tính hệ thống "vai trò nhân tố chủ quan" với việc bảo đảmđịnh hướng XHCN sự phát triển nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta Vìvậy, tác giả luận văn mạnh dạn đi sâu vào tìm hiểu nghiên cứu vấn đề này.Với mong muốn có những đóng góp nhất định về phương diện lý luận vàthực tiễn, góp phần vào việc xây dựng giải pháp nâng cao chất lượng nhân

tố chủ quan, nhằm giữ vững định hướng XHCN sự phát triển nền kinh tếnhiều thành phần ở nước ta

3.Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Luận văn có mục đích: Phân tích và làm rõ vai trò nhân tố chủ

quan ở nước ta trong việc bảo đảm dữ vững định hướng chính trị trong pháttriển nên kinh tế thị trường theo hướng XHCN Qua đó, nhằm đưa ra một

số giải pháp nâng cao chất lượng nhân tố chủ quan ở nước ta

Để đạt được mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:

Thứ nhất: Làm rõ nội dung khái niệm “ nhân tố chủ quan”và “nhân

tố khách quan” Vai trò của nhân tố chủ quan trong sự phát triển xã hội nóichung và bảo đảm định hướng XHCN sự phát triển nền kinh tế nhiều thànhphần ở nước ta nói riêng

Thứ hai: Chỉ ra những bất cập của nhân tố chủ quan Từ đó đề xuất

một số giải pháp nâng cao nhân tố chủ quản nhằm bảo đảm định hướngXHCN sự phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước ta

3.2 Giới hạn của luận văn

Luận văn chỉ tập trung đi vào phân tích và làm rõ vai trò nhân tốchủ quan của Đảng và Nhà nước ta là hai chủ thể cơ bản và quan trọng nhấttrong việc lãnh đạo, quản lý và định hướng nền kinh tế phát triển theohướng XHCN

4 Cái mới của luận văn

- Góp phần làm rõ vai trò nhân tố chủ quan với việc bảo đảm địnhhướng XHCN sự phát triển nền kinh tế ở nước ta hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp nhămg nâng cao vai trò nhân tố chủquan( nhất là ở đơn vị cơ sở) với việc bảo đảm đính hướng XHCN sự pháttriển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước ta

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

- Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở các nguyên lý và cácnguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa Mac- LêNin Tư tưởng Hồ ChíMinh

- Trong quá trình nghiên cứu, tác giả luận văn đã dùng các phươngpháp nghiên cứu khoa học như: Phân tích, tổng hợp, lôgic và lịch sử, hệthống và yếu tố v.v

6 Ý nghĩa của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn trước tiên nhằm nâng cao nhậnthức cho tác giả Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo choviệc học tập, nghiên cứu và giảng dạy bộ môn triết học trong các trườngchính trị tỉnh thành

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận các phụ lục và danh mục tài liệu thamkhảo Luận văn gồm 2 chương 4 tiết

Chương I

NHÂN TỐ CHỦ QUAN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC BẢO ĐẢM ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA SỰ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ NHIỀU THÀNH PHẦN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

1.1 NHÂN TỐ CHỦ QUAN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN XÃ HỘI

1.1.1 Khái niệm: “Nhân tố chủ quan”, “ Điều kiện khách quan”

Khái niệm nhân tố chủ quan và điều kiện khách quan được hìnhthành và phát triển trong quá trình nghiên cứu hoạt động thực tiễn của conngười Do vậy, để làm sáng tỏ nội dung của các khái niệm đó, đòi hỏi phải

đề cập tới các khái niệm có liên quan tới hoạt động của con người Đó lànhững khái niệm : "chủ thể", "khách thể"

"Nhân tố chủ quan" và "điều kiện khách quan"

- Khái niệm chủ thể và khách thể

Khái niệm "chủ thể" : trong hoạt động tác động và cải tạo thế giớikhách quan, con người vừa là sản phẩm của hoàn cảnh khách quan; đồngthời là chủ thể của hoạt động cải tạo hoàn cảnh khách quan, từ đó hìnhthành nên khái niệm chủ thể đây là một khái niệm đã được nhiều triết họcquan tâm nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đãđưa ra nhiều định nghĩa và cách hiểu khác nhau về nội dung của khái niệmnày như :

Có người cho rằng : "Chủ thể" là con người (cá nhân hoặc nhóm )Tiến hành hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo thực tiển  ,92

Củng có người hiểu : "chủ thể là con người có ý thức và ý chí, vàđối lập với khách thể bên ngoài"  .192

Qua những quan niệm khác nhau trên đây cho thấy : tuỳ theo cấp độxem xét, chủ thể có thể là cả loài người, có thể là một nhóm, một giai cấp,một đảng phái Đang thực hiện một quá trình hoạt động nhằm cải tạokhách thể tương ứng

Kế thừa những cách hiểu trên, trong luận văn này chúng tôi quan niệm:Chủ thể - đó là con người với những cấp độ tồn tại khác khác nhau(cá nhân, nhóm, gia công) đã và đang thực hiện sự tác động đến khách thể

Với khái niệm chúng tôi đã nêu trên, cho thấy: Con người là chủthể, đó là con người thực tiễn, con người hành động, đặc trưng cơ bản nhất

đó là có năng lực hoạt động sáng tạo nhằm cải tạo khách thể (Tự nhiên, xãhội) Nét biểu hiện về năng lực sáng tạo của chủ thể đó là việc lựa chọnnhững hình thức và phương pháp tác động, xây dựng ý chí và quan tâmtrong quá trình tác động vào khách thể, nhằm đạt được mục đích đề ra Đúngnhư trước đây Lê Nin đã từng viết : "Khái niệm ấy (bằng con người) làkhuynh hướng tự mình thực hiện mình, qua bản thân mình, một tích kháchquan trong thế giới khách và tự hoàn thiện (Tự thực hiện) mình"  ,228

Khái niệm “khách thể”

Khái niệm“khách thể” và khái niệm "chủ thể" có mối liên hệ hửu cơ

và liên quan mật thiết với nhau Với cách hiểu nội dung khái niệm "chủthể" như đã nêu trên Chúng tôi quan niệm về khách thể, đó là:

Khách thể là tất cả những gì mà chủ thể hướng vào nhằm nhận thức và cải tạo nó

Với cách hiểu và quan niệm như vậy, theo chúng tôi: Khách thểphải được xác định tuỳ thuộc vào chủ thể tương ứng với nó và do vậykhách thể không phải là toàn bộ hiện thực khách quan, nó chỉ là một bộphận của hiện thực khách quan (là các sự vật hiện tượng, quá trình ), các

bộ phận đó chịu sự tác động của chủ thể xác định Nói cách khác, tuỳ cung

cấp độ xác định về chủ thể để chúng ta xác định khách thể Do, hiện thựckhách quan hết sức phong phú, từ đó khách thể là những bộ phận của nócủng hết sức đa dạng Có khách thể là những hiện tượng, quá trình thuộcthể giới tự nhiên ; có khách thể là những hiện tượng, quá trình thuộc về lĩnhvực đời sống xã hội Chẳng hạn, những quan hệ kinh tế, những quan hệchính trị - xã hội, kể cả những quan hệ tư tưởng cũng là những khách thểcủa những chủ thể tương ứng xem 

Khách thể và chủ thể có liên quan mật thiết với nhau, quy định lẫnnhau Không thể nói tới một khách thể cụ thể, nếu không nói tới một chủthể xác định Bởi vì, chủ thể và khách thể có mối quan hệ biện chứng vớinhau, chúng chỉ tồn tại với tư cách là chủ thể và khách thể khi lấy nhau làmtiền đề Khách thể tồn tại bên ngoài, không lệ thuộc vào chủ thể song kháchthể không đối lập trừu tượng với chủ thể Vì nó chính là đối tượng mà chủthể luôn luôn hướng vào cải tạo bằng hoạt động có ý thức của mình

- Khái niệm "Nhân tố chủ quan" và "Điều kiện khách quan"

Khi xem xét hoạt động của con người, người ta không chỉ nghiêncứu các khái niệm chủ thể và khách thể ; mà còn quan tâm tới khái niệm

"nhân tố chủ quan "và" điều kiện khách quan Bởi vì các khái niệm điềukiện và nhân tố chủ quan được dùng để chỉ mối quan hệ giữa hoạt động có

ý thức của con người và hoàn cảnh mà trong đó con người hoạt động

- Khái niệm "Nhân tố chủ quan"

Khái niệm nhân tố chủ quan không hoàn toàn đồng nhất với kháiniệm chủ thể Hiện nay trên sách, báo tạp chí nghiên cứu xuất hiện nhiềunhững quan niệm khác nhau về khái niệm nhân tố chủ quan

Chẳng hạn, trong khi nghiên cứu khái niệm "nhân tố chủ quan", cótác giả đồng nhất nhân tố chủ quan với hoạt động có ý thức của con ngườinói chung "Nhân tố chủ quan trong sự phát triển xã hội là hoạt động có ý

thức của những con người, những giai cấp, những chính đảng sáng tạo ralịch sử " xem ,18  Cũng có tác giả lại giới hạn và đồng nhất nhân tố chủquan với hoạt động tự giác của con người Như vậy, nhóm quan niệm nêutrên thường nhấn mạnh đặc trưng sáng tạo của ý thức, tư tưởng, vai trò của

ý thức trong việc phản ánh điều kiện khách quan Những quan niệm trênđây có nhiều giá trị và tính hợp lý, vì đã chỉ ra vai trò của ý thức, tính tựgiác trong hoạt động của con người Nhưng, nếu đồng nhất nhân tố chủquan với hoạt động có thức của con người; hoặc giới hạn nhân tố chủ quanvới hoạt động tự giác của con người, thì theo chúng tôi chưa thật đầy đủ vànhư vậy dễ dẫn đến tình trạng "chủa quan hoá " hoạt động của con người.Bởi vì, hoạt động của con người không chỉ thuần tuý thuộc về nhân tố chủquan mà còn bị chi phối và quy định của điều kiện khách quan

Ngoài những quan niệm nêu trên, còn có quan niệm đồng nhất nhân

tố chủ quan với ý thức của chủ thể hoạt động Về quan niệm này trước đây

đã được A.K.ULeđôp đã nhận xét và phê phán một cách xác đáng, rằng :

"Nhiều phẩm chất tư tưởng, tâm lý xã hội, đạo đức của các tập đoàn xã hội,của các giai cấp và các tổ chức của nó, của các dân tộc là nằm trong nộidung của nhân tố chủ quan, nhưng sẽ là sai lầm khi cho rằng toàn bộ ý thức

xã hội củng nằm trong đó "Nhân tố chủ quan không phải là ý thức nóichung (cũng hệt như là sự hoạt động), mà là các ý thức đã trở thành sự chỉđạo, sự kích thích và phương châm của hoạt động Nói cách khác là ý thức

đã biến thành đặc điểm nhất định của hành vi, của hoạt động của chủ thể " , 69 Qua đó có thể khẳng định rằng, nhân tố chủ quan chỉ bao gồm những

bộ phận ý thức của chủ thể tham gia vào quá trình tương tác giữa chủ thể

và khách thể

Theo chúng tôi, nói tới "nhân tố chủ quan", trước hết chúng ta cần

đề cập tới đặc trưng cơ bản của nó là "tính tích cực, tính sáng tạo" của chủthể hoạt động Bởi lẽ, các nguyên lý triết học Mác xít chỉ ra rằng, con

người vừa là sản phẩm, vừa là chủ thể của mọi quá trình diễn ra trong lịch

sử - xã hội loài người Do đó, khi đạt con người với tư cách là chủ thể (Tuỳ

ở cấp độ xem xét là nhóm, giai cấp ) trong trạng thái đang tích cực hoạtđộng trước một đối tượng cần nhận thức và cải tạo nó theo một mục đíchnhất định, với đầy đủ các mặt yếu tố, động lực, phẩm chất và năng lực tạo thành Tính tích cực của chủ thể - Các nhân tố tạo thành nguyên nhân

và điều kiện của mọi hoạt động tích cực của chủ thể, chúng ta có kháchniệm nhân tố chủ quan và đối lập với nó là điều kiện khách quan xem ,58-59

Như vậy, "vấn đề nhân tố chủ quan trong lịch sử dù người ta tiếpcận việc giải quyết nó về mặt nào và ở bình diện nào đi nữa cũng chỉ có thểđược vạch ra thông qua sự phân tích đặc trưng về chất của những chủ thểlịch sử"  ,67 Những điều lưu ý ở đây đó là, không phải là bản thân cácchủ thể lịch sử đó đóng vai trò nhân tố chủ quan, mà là những thuộc tính,những phẩm chất, những trạng thái của chủ thể biểu hiện trong hoạt độngđóng vai trò nhân tố chủ quan Những thuộc tính, phẩm chất của chủ thể lànhân tố chủ quan, là những yếu tố cần thiết để tạo ra khả năng tích cực,sáng tạo của chủ thể Biểu hiện sức mạnh sáng tạo đó của chủ thể phảiđược thể hiện thông qua hành động thực tiển cải tạo các khách thể xác định.Tổng hợp toàn bộ những yêu cầu đó tạo thành khái niệm nhân tố chủ quan.Như trước đây, nhấn mạnh điều đó tác giả V.N Lavrineko cho rằng : "Nhân

tố chủ quan trong quá trình lịch sử là những khả năng khác nhau của conngười mà bằng sự tác động của mình, đã đem lại sự biến đối trong nhữngmặt nhất định của đời sống xã hội Điều quan trọng nhất cấu thành nhân tốchủ quan là ý thức và nói chung là đời sống tinh thần của con người, những

kỷ năng, kỷ xảo và thói quen của họ trong hoạt động sản xuất, kinh nghiệm

xã hội, trình độ văn hoá và đồng thời là những phẩm chất ý chí của họ:

Tính tổ chức trong hoạt động của con người có một ý nghĩa to lớn" tríchtheo ,20"

Từ những nội dung phân tích trên đây, theo chúng tôi, giữa nhân tốchủ quan và chủ thể có sự thống nhất, nhưng không đồng nhất với nhau Sựthống nhất giữa khái niệm "chủ thể" và "nhân tố chủ quan" được thể hiện ởchổ : nhân tố chủ quan về tất yếu luôn thuộc về chủ thể Còn giữa các kháiniệm này có sự khác nhau và tính độc lập tương đối Vì nhân tố chủ quan,

là khái niệm để chỉ những yếu tố, đặc trưng cấu thành phẩm chất của chủthể, được chủ thể huy động và trực tiếp tạo ra năng lực, cũng như động lựccủa chủ thể nhằm để biến đổi khách thể cụ thể Do đó:

Nhân tố chủ quan là những gì thuộc về chủ thể và tham gia trực tiếp vào một hoạt động cụ thể của chủ thể cũng như bản thân sự hoạt động đó.

Với quan niệm về khái niệm nhân tố chủ quan nêu trên, theo chúngtôi xét về cấu trúc nhân tố chủ quan, bao gồm

Thứ nhất : ý thức của chủ thể là nhân tố cấu thành nội dung khái

niệm nhân tố chủ quan Song điều đáng lưu ý đó là, không phải là ý thứcnói chung của chủ thể là nhân tố chủ quan, mà là những bộ phận ý thức đãtrở thành sự chỉ đạo, sự kích thích và là phương châm của hoạt động, nóicách khác là ý thức đã biến thành đặc điểm nhất định của hành vi, của hoạtđộng của chủ thể xem ,19

Thứ hai: Nói tới nhân tố chủ quan là nói tới hoạt động có ý thức

của con người (con người cụ thể, của giai cấp, của chính đảng ) để sángtạo ra lịch sử; là nói tới tính tổ chức, ý chí và nghị lực của họ để giải quyếtnhững nhiệm vụ lịch sử nhất định Do đó, nhân tố chủ quan không chỉthuần tuý là ý thưc của chủ thể mà còn bao gồm cả bản thân quá trình hoạtđộng đó Vì ý thức của chủ thể cùng lắm mới chỉ dừng lại ở "giai thích thế

giới" Điều đó, như trước đây Mác cũng đã từng khẳng định : "Tư tưởngcăn bản không thực hiện được gì hết, muốn thực hiện tư tưởng thì cần cónhững con người sử dụng lực lượng thực tiễn"  , 187 Từ những nộidung trên đây, chúng tôi cho rằng, cấu thành nhân tố chủ quan còn bao gồm

cả quá trình hoạt động cải tạo thực tiển của chủ thể đối với một khách thểxác định

Thứ ba: Sức mạnh hoạt động thực tiễn của các chủ thể lịch sử - xã

hội là sự thống nhất biện chứng giữa sức mạnh thể chất và sức mạnh tinhthần Do đó, thuộc về nhân tố chủ quan còn bao gồm cả những phẩm chất,những trạng thái thuộc về năng lực thể chất của chủ thể Tức là, khi chủ thểđược xem xét là con người cụ thể thì đó là phẩm chất thể lực Còn khi chủthể được xem xét với tính cách là một tổ chức, một lực lượng xã hội thìđiều đó được xem xét dưới góc độ là tính tổ chức ; sự phối kết hợp giữanhững bộ phận cấu thành nên tổ chức hay lực lượng xã hội đó Bởi vì, trongquá trình lịch sử, các chủ thể lịch sử được xem xét tuỳ theo cấp độ đó lànhững con người cá biệt với ý thức ý chí và khả năng hoạt động của họ ;mặt khác còn xem xét ở cấp độ đó là những lực lượng xã hội (như giai cấp,Đảng phái )

Khái niệm " Điều kiện khách quan"

Như trên đây chúng tôi đã có dịp đề cập, điều kiện khách quan làkhái niệm có quan hệ với hoạt động cải tạo thực tiễn của con người, của cácchủ thể lịch sử xã hội Bất cứ một chủ thể lịch sử xã hội nào trong quá trìnhhoạt động và tồn tại đều gắn liền với một điều kiện khách quan xác định

Trong nghiên cứu, khi đề cập tới khái niệm điều kiện khách quancác nhà nghiên cứu cũng đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau và cũng đãđưa ra những quan niệm khác nhau về khái niệm đó, chẳng hạn :

- Những điều kiện khách quan là tất cả những gì tạo nên một hoàncảnh hiện thực quy định và tác động lên mọi hoạt động của chủ thể, tồn tạikhông phụ thuộc vào ý chí của chủ thể hoạt động  ,19

- Điều kiện khách quan là tổng thể các mặt, các nhân tố tạo nên mộthoàn cảnh hiện thực tồn tại bên ngoài, độc lập với chủ thể và tác động vàohoạt động của chủ thể trong hoàn cảnh cụ thể đó  ,12

- Điều kiện khách quan là những yếu tố tạo nên một hoàn cảnh hiệnthực tồn tại bên ngoài, độc lập với chủ thể đang hoạt động ở những thờiđiểm cụ thể nhất định và có tham gia vào việc quy định kết quả hoạt độngcủa chủ thể  , 16

Như chúng ta đều biết, bất cứ một chủ thể lịch sử - xã hội nào, cho

dù ở các vị trí và địa vị xã hội khác nhau, trong hoạt động và tồn tại đềugắn liền với một điều kiện khách quan xác định cụ thể Do vậy, trong mỗihoạt động của chủ thể, các yếu tố hợp thành điều kiện khách quan rấtphong phú và đa dạng, bao gồm nhiều mặt Như, các yếu tố, các kết cấu vậtchất tồn tại dưới dạng có sẵn trong tự nhiên ; các yếu tố vật chất tồn tạidưới dạng xã hội Những yếu tố có tính vật chất, cùng với các yếu tố tinhthần như tư tưởng, tâm lý, tập quán đang tồn tại hiện thực trong xã hộihợp thành một hoàn cảnh để chủ thể tồn tại và hoạt động - Đó là điều kiệnkhách quan

Do vậy, theo chúng tôi điều kiện khách quan đó là :

Tổng thể các mặt, các yếu tố, các mối quan hệ tồn tại ở bên ngoài chủ thể, độc lập với chủ thể, hợp thành một hoàn cảnh hiện thực, thường xuyên tác động, quy định hoạt động của chủ thể trong mối hoạt động xác định.

Từ khái niệm điều kiện khách quan như chúng tôi đã nêu trên chothấy : Điều kiện khách quan đó là hoàn cảnh tồn tại và hoạt động của chủ

thể, nó quyết định hoạt động của chủ thể Bởi vì "Bất kỳ một hoạt động nàocủa chủ thể cũng có thể được thực hiện khi có những điều kiện nhất định.Những điều kiện đó đóng vai những tiền đề của hoạt động"  ,71-72 .

Với quan niệm và những nội dung phân tích như trên, thuộc về điềukiện khách quan, trước hết là những hiện tượng, điều kiện, đối tượng vậtchất tạo nên một hoàn cảnh hiện thực, độc lập với chủ thể xác định và quyđịnh hoạt động của chủ thể đó Những điều kiện vật chất là yếu tố chínhcấu thành điều kiện khách quan, trước hết đó là các yếu tố vật thể của lựclượng sản xuất ; là trình độ sản xuất đã đạt được của xã hội Nếu như cácđiều kiện vật chất bao giờ cũng là những điều kiện khách quan xét trongmối tương quan chung với ý thức, song điều kiện khách quan được xácđịnh cụ thể lại không phải chỉ là những điều kiện vật chất mà còn bao gồm

cả những yếu tố thuộc lĩnh vực ý thức tư tưởng Bởi vì, những hiện tượngtinh thần, ý thức khi nó tồn tại khách quan đối với một chủ thể cụ thể, màtrong đó hoạt động của chủ thể hướng tới cải tạo nó và đồng thời nó tácđộng tới hoạt động của chủ thể Do đó nó được xác định là yếu tố câu thànhđiều kiện khách quan Chẳng hạn : những tập quán, tâm lý phong kiến lạchậu cũng như tâm lý sản xuất nhỏ , đang là yếu tố cấu thành điều điệnkhách quan tác động đến hoạt động của các chủ thể ở nước ta, trong quátrình xây dựng về phát triển nền sản xuất xã hội chủ nghĩa xem thêm 

Như vậy những yếu tố vật chất và tinh thần tư tưởng tồn tại kháchquan với chủ thể cụ thể, cấu thành hoàn cảnh và tác động đến hoạt độngcủa chủ thế đó là điều kiện khách quan

Nhân tố chủ quan và điều kiện khách quan có mối liên hệ hữu cơvới nhau Theo nguyên tắc phương pháp luận của triết học Mác xít, trongmối quan hệ biện chững giữa nhân tố chủ quan và điều kiện khách quan,điều kiện khách quan là tính thứ nhất, nó quyết định đối với nhân tố chủquan và được thể hiện trên các bình diện :

Một là : Hoạt động của chủ thể là quá trình thực hiện mục đích

nhằm để thoả mãn nhu cầu Vai trò quyết định của điều kiện khách quanđối với nhân tố chủ quan thể hiện ở chỗ, mục đích, mục tiêu chủ thể đặt ranhằm để thực hiện, phải xuất phát từ những điều kiện và khả năng của hiệnthực Chỉ những mục tiêu nào của chủ thể xuất phát từ khả năng của hiệnthực, của điều kiện khách quan thì hoạt động của chủ thể mới có thànhcông Như trước đây Lê Nin đã từng viết: "Thật ra, mục đích cuả con người

là do thế giới khách quan sản sinh ra và lấy thế giới khách quan làm tiền đề

"  ,201

Hai là" : Vai trò quyết định của điều kiện khách quan đối với nhân tố

chủ quan còn được thể hiện ở khâu hoạt động thực tiển của chủ thể Tức là,phương thức hoạt động thực tiễn của chủ thể nó bị quy định bởi điều kiện,hoàn cảnh khách quan Để khẳng định về điều này, trước đây Mác đã từngnêu "Nhân loại bao giờ cũng chỉ đạt ra cho mình những nhiệm vụ mà có thểgiải quyết được, vì khi xét kỹ hơn, bao giờ người ta cũng thấy rằng bảnthân nhiệm vụ ấy chỉ nảy sinh khi những điều kiện vật chất nhiệm vụ đó đã

có rồi, hay ít ra cũng đang ở qua trình hình thành"  ,16 Từ luận điểm củaMác cho thấy điều kiện khách quan là yếu tố chi phối và quyết định đếnphương tiện và phương pháp hành động của chủ thể

Ba là: Điều kiện khách quan quyết định ra sự phát triển của nhân tố

chủ quan Điều đó cũng có nghĩa, tuỳ ở điều kiện khách quan mà đòi hỏichủ thể hoạt động cải tạo điều kiện đó phải có những phẩm chất tương ứng.Khi điều kiện khách quan đã thay đổi thì nhân tố chủ quan cũng phải thayđổi theo cho phù hợp với sự đòi hỏi của điều kiện khách quan mới

Tuy bị điều kiện khách quan quyết định, nhưng nhân tố chủ quankhông phải thụ động hoàn toàn, mà nó có tính tích cực ; tính sáng tạo của

nó Vai trò tích cực và sự tác động sáng tạo trở lại của nhân tố chủ quan đốivới điều kiện khách quan, đó là : Dựa trên năng lực nhận thức của mình,

chủ thể xem xét, đánh giá điều kiện khách quan, từ đó chủ thể đặt raphương hướng, phương thức để thực hiện nhiệm vụ đã đặt ra Ngoài ra,nhân tố chủ quan - Bằng hoạt động thực tiển, chủ thể đã cải tạo điều kiện,hoàn cảnh khách quan; thông qua sự biến đổi của chủ thể, đã làm cho cácđiều kiện khách quan luôn biến đổi và tới sự chín muồi Thực chất vai trònhân tố chủ quan ở đây, là sự phát hiện ra những khả năng khách quan, trên

cơ sở những điều kiện, phương tiện vật chất vốn có của hoàn cảnh kháchquan để biến đổi hoàn cảnh theo quy luật vận động vốn có của nó

1.1.2 Vai trò nhân tố chủ quan trong sự phát triển của xã hội

Như chúng ta đã biết, xã hội là một kết cấu vật chất đặc biệt, là kếtquả vận động lâu dài tách ra theo quy luật khách quan của thế giới tự nhiên

xem , 399 Vì xã hội, là hình thức vận động cao nhất của vật chất Hìnhthức vận động này lấy mối quan hệ của con người và sự tác động lẫn nhaugiữa người với người làm nền tảng Như trước đây C.Mác đã từng khẳngđịnh: "Xã hội - cho dù nó có hình thức gì đi nữa - là cái gì ? Là sản phẩmcủa sự tác động qua lại giữa con người "  ,657 Con người là sản phẩmcao nhất của tự nhiên, bằng hoạt động của mình, con người đã làm nên lịch

sử, tạo ra xã hội Do vậy, xã hội là một bộ phận đặc biệt của tự nhiên Song,đồng thời với quá trình tiến hoá tiếp tục của tự nhiên, xã hội cũng có mộtquá trình phát triển của nó Sự vận động và biến đổi của xã hội tuân theoquy luật khách quan vốn có của nó, thể hiện bằng sự vận động, biến đổi vàphát triển không ngừng trong cơ cấu của xã hội Quá trình vận động biếnđổi của cơ cấu xã hội dẫn đến sự phát triển của xã hội luôn thể hiện vai tròcủa con người - chủ thể của lịch sử xã hội [xem thêm ] Quá trình vậnđộng và biến đổi của xã hội, luôn là quá trình thống nhất biện chứng giữađiều kiện khách quan và nhân tố chủ quan; mà trước hết là vai trò nhân tốchủ quan trong sự biến đổi điều kiện khách quan của xã hội Như trong khiphân tích vai trò của nhân tố chủ quan trong mối quan hệ biện chứng giữa

nó với điều khách quan, chúng tôi đã có dịp đề cập tới tính tích cực ; chủđộng và sáng tạo của nó trước điều kiện và hoàn cảnh khách quan

Nhân tố chủ quan có vai trò to lớn trong sự phát triển của xã hội

Do chổ : Con người ở bất kỳ hoàn cảnh nào, với tất cả sức mạnh của nănglực hoạt động có ý thức của mình, luôn là chủ thể của lịch sử, đó là sứcmạnh và năng lực của nhân tố chủ quan Hành động làm nên lịch sử xã hộiđầu tiên của con người, đó là con người tiến hành cải tạo thế giới tự nhiênnhằm để đáp ứng những nhu cầu của mình Như trước đây Lê Nin đã viết :

"Thế giới không thoả mản con người và con người quyết định biến đổi thếgiới bằng hành động của mình"  ,229

Hành động cải tạo và biến đổi tự nhiên nhằm để thoả mản nhu cầucủa con người, đó là con người thực hiện quá trình sản xuất vật chất Chính sản xuất vật chất, là cơ sở tồn tại và là động lực cơ bản thúc đẩy sựphát triển của xã hội Trong quá trình sản xuất vật chất, con người đồngthời thực hiện hai mối quan hệ cơ bản, đó là, mối quan hệ giữa con ngườivới tự nhiên và mối quan hệ giữa con người với con người Từ việc thựchiện các mối quan hệ cơ bản đó, đã tạo nên xã hội loài người Vai trò củanhân tố chủ quan đối với sự phát triển của xã hội được thể hiện trên cả haimối quan hệ cơ bản nêu trên

Quá trình sản xuất vật chất, trước hết là quá trình con người nhằmvào tự nhiên, thay đổi các kết cấu vật thể của tự nhiên, tạo ra những dạngthể vật chất mới đáp ứng nhu cầu của con người Thông qua hoạt động cảitạo đó, con người làm cho tự nhiên không ngừng biến đổi Mỗi bước biếnđổi của tự nhiên đều ghi lại và phản ánh lại những dấu ấn về vai trò hoạtđộng có ý thức của con người, vai trò của nhân tố chủ quan Biểu hiện vaitrò nhân tố chủ quan trong quá trình con người cải tạo tự nhiên, trước hết

đó là, con người dựa trên cơ sở sự hiểu biết của mình đã lợi dụng nhữngquy luật khách quan của tự nhiên; những điều kiện tự nhiên khách quan,

qua đó biến đổi những điều kiện khách quan hiện có của tự nhiên, nhằmđáp ứng nhu cầu Nói cách khác, con người với những phẩm chất của mình

- nhân tố chủ quan, đã cố gắng tránh những ngẩu nhiên của tự nhiên ;không chờ đợi để cho các lực lượng tự nhiên đó hình thành dưới ảnh hưởng

tự phát Chẳng hạn, con người với những sự hiểu biết về tự nhiên và nănglực hành động thực tiễn của mình, con người đã tạo ra những điều kiện

"nhân tạo" mà tự nó có trong giới tự nhiên, để biến đổi những khả năng của

tự nhiên phục vụ và đáp ứng nhu cầu của con người Nhưng trong sản xuấtnông nghiệp, trên cơ sở hiểu biết về các giống cây, con trong tự nhiên, conngười đã bằng phương pháp nhân tạo, tạo ra những giống cây trồng ; vậtnuôi có những đặc tính đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người Đây

là một thí dụ nêu rõ vai trò nhân tố chủ quan trong quá trình biến đổi điềukiện khách quan của tự nhiên nhằm phục vụ cho xã hội

Cùng với quá trình biến đổi tự nhiên, con người - chủ thể lịch sử xãhội, bằng những phẩm chất trí tuệ và năng lực thực tiển của mình đã biếnđổi những điều kiện khách quan của đời sống xã hội thúc đẩy xã hội pháttriển

Như chúng ta đã biết, bằng hoạt động cải tạo tự nhiên của conngười, đã xác lập nên mối quan hệ khách quan giữa con người với conngười trong việc cải tạo tự nhiên, từ đó tạo nên các quan hệ xã hội của conngười và tạo thành xã hội Xã hội ra đời, không ngừng vận động và pháttriển theo quy luật khách quan của nó Những quy luật khách quan của sựphát triển xã hội biểu hiện ra không phải bằng cách nào khác, mà là thôngqua hoạt động của con người dù là tự phát hay là tự giác "Xã hội với tínhcách là hệ thống là tổng thể những hình thức hoạt động khác nhau của conngười, các quan hệ xã hội, các hình thức cộng đồng của con người"  ,106 Do vậy vai trò nhân tố chủ quan đối với sự phát triển của xã hội trước hết

đó là vai trò của các chủ thể của lịch sử trong việc nhận thức và vận dụngcác quy luật khách quan của sự vận động của xã hội

Quá trình các chủ thể lịch sử xã hội nhận thức và vận dụng các quyluật khách quan của sự vận động xã hội là sự biểu hiện vai trò nhân tố chủquan trong sự phát triển xã hội Bởi vì, tuy quy luật khách quan của quátrình vận động của xã hội được hình thành và phát huy tác dụng thông quahoạt động của con người Nhưng không phải vì thế mà con người có thểsáng tạo ra quy luật hay xoá bỏ quy luật Nhưng con người có thể thay đổihình thức và trật tự tác động của những quy luật khách quan xã hội, bằngcách tạo ra những điều kiện khách quan mới, tạo ra những địa bàn mới choquy luật hoạt động xem ,34 

Do vậy, vai trò nhân tố chủ quan trong sự phát triển của xã hội là ởchổ, trên cơ sở hiểu biết những quy luật, điều kiện khách quan đã có, nhậnthức được yêu cầu tất yếu của quy luật, từ đó, cải biến những điều kháchquan hiện có, hình thành và tạo nên những điều kiện khách quan mới, trên

cơ sở đó điều chỉnh hình thức, trật tự tác động của quy luật khách quan.Thậm chí, dựa trên cơ sở sự hiểu biết và năng lực cải tạo thực tiễn, các chủthể hình thành điều kiện khách quan mới, qua đó có thể làm cho các quyluật tác động trong điều kiện cũ mất hiệu lực, nhường chổ cho quy luật mớihình thành Ví dụ, trong điều kiện nền kinh tế tiểu nông ở nước ta, nhữngnăm trước đây dựa trên cơ chế tập trung thời bao cấp, có những quy luậtvận hành của nó Song, cũng điều kiện ấy của nền kinh tế sẽ mất hiệu lực,nhường chỗ cho các quy luật của nền sản xuất hàng hoá (nhất là quy luậtgiá trị) phát huy tác dụng mạnh mẽ đối với nền kinh tế Điều đó nói lên vaitrò to lớn của nhân tố chủ quan trong sự nhận thức và vận dụng các quyluật của sự phát triển xã hội xem thêm 

Sự vận động và phát triển của xã hội, tương xứng với mỗi nấc thangphát triển là một chế độ kinh tế - xã hội Trong mỗi chế độ kinh tế - xã hội

cùng tồn tại và phát huy tác dụng của nhiều quy luật khách quan, trong đó

có thể có những quy luật có vai trò tác động trái ngược nhau Vai trò nhân

tố chủ quan còn được biểu hiện ở chổ : Trên cơ sở năng lực nhận thức cácquy luật khách quan đó, các chủ thể của chế độ kinh tế - xã hội ấy, điềuchỉnh một cách tự giác sự tác động tổng hợp của các quy luật, tạo ra khảnăng và làm cho các quy luật phát huy tác dụng một cách hài hoà, có lợinhất, nâng cao tính hiệu quả hoạt động thực tiển của chủ thể

Khi phân tích về cấu trúc của nhân tố chủ quan mà chúng tôi đã đềcập ở phần trước, đó là, nhân tố chủ quan còn bao gồm cả bản thân hoạtđộng cải tạo thực tiển của chủ thể Quá trình phát triển của lịch sử xã hội,trước hết dựa trên những hoàn cảnh và điều kiện khách quan nhất định.Trong những điều kiện khách quan đó, có thể tạo ra những khả năng pháttriển khác nhau, vai trò nhân tố chủ quản đối với sự phát triển của xã hộiđược biểu hiện : Các chủ thể cải tạo điều kiện khách quan đó, dựa trên sựnhận thức về sự chín muồi của những khả năng từ những điều kiện kháchquan ; phát hiện những nhân tố cơ bản đã chín muồi, qua đó các chủ thể lựachọn khả năng có lợi nhất theo mục đích của mình ; tìm ra những biện phápthích hợp, lựa chọn phương tiện và cách thức tác động đúng đắn nhất trongquá trình cải tạo nhằm biến khả năng thành hiện thực Như trước đây cốTổng bí thư Lê Duẫn đã từmg viết : "Trong hoàn cảnh lịch sử nhất định baogiờ cũng có thể có nhiều khả năng tiến lên và sự vật tiến lên theo khả năngnày hay khả năng khác còn tuỳ thuộc vào ý định của con người Cũng như

để đạt đến mục đích nhất định, không phải chỉ có một con đường mà có thể

có nhiều con đường, giống như đi đến một điểm trung tâm, người ta có thể

đi từ trên xuống, hoặtc từ dưới lên, từ tả qua hay từ hửu lại - Đi theo conđường nào, cái đó do con người quyết dịnh"  ,116

Từ sự phân tích trên đây cho thấy, khi những điều kiện khách quan

đã chín muồi cho việc giải quyết một nhiệm vụ nào đó của lịch sử đặt ra và

tạo ra khả năng hiện thực hoá của nhiệm vụ đó, vai trò nhân tố chủ quanđược biểu hiện, đó là : Dựa trên sự phân tích, lựa chọn khả năng, các chủthể xây dựng cho mình lòng quyết tâm, niềm tin và từ đó tiến hành trongthực tiển quá trình cải tạo hoàn cảnh, nhằm thực hiện mục đích của mình.Mặt khác trong quá trình hoạt động cải tạo điều kiện khách quan, các chủthể dựa trên những phẩm chất năng lực trí tuệ và năng lực thực tiễn củamình, từng bước xác định cách thức tiến hành cải tạo điều kiện khách quan

đó Tức là, dựa trên điều kiện vật chất khách quan hiện có, các chủ thể đãbiết lợi dụng và sử dụng các lực lượng vật chất khách quan tác động chúngvới nhau, nhằm để đạt hiệu quả Để đạt được điều đó đòi hỏi các chủ thểphải dựa trên năng lực hiểu biết, những kinh nghiệm, kỹ năng hoạt độngcủa mình Đó chính là vai trò nhân tó chủ quan

Sự tác động trở lại của nhân tố chủ quan đối với điều kiện kháchquan trong sự phát triển của xã hội, vai trò nhân tố chủ quan ngày càngđược nâng cao trong tiến trình phát triển đó Bởi lẽ, điều kiện khách quancủa xã hội không ngừng biến đổi và phát triển , từ đó, đòi hỏi các chủ thểlịch sử tương ứng với những điều kiện đó không ngừng nâng lên Các chủthể hoạt động ngày càng mang tính tự giác Quá trình phát triển của xã hộibiểu hiện trên những nấc thang lịch sử, đó là các hình thái kinh tế - xã hội.Tương ứng với mỗi hình thái kinh tế - xã hội có giai cấp, giai cấp đại diệncho Đó là những lực lượng xã hội đại diện và phù hợp với xu hướng tiến

bộ của lịch sử, đóng vai trò là chủ thể của chế độ kinh tế xã hội đó Do đó,vai trò nhân tố chủ quan trong sự phát triển của xã hội được xem xét ở vaitrò định hướng và hoạt động sống trực tiếp nhằm cải biến sự phát triển củachế độ kinh tế - xã hội của giai cấp đóng vai trò chủ thể Quán triệt nguyêntắc đó trong sự phát triển của lịch sử xã hội, trươc đây nhà khoa học Xôviêt G.E.Glê-Dec-Man đã từng khẳng định : "Bước chuyển từ một chế độ

xã hội này sang chế độ xã hội khác là một tất yếu khách quan do sự ra đời

của những lực lượng sản xuất ra đời hoàn toàn không phải vì con ngườiquyết định trước một cách có ý thức sẽ thay đổi chế độ xã hội của mình Lực lượng sản xuất do con người tạo ra ; họ không đặt nhiệm vụ cho mìnhnhư vậy, mà chỉ theo đuổi lợi ích tính trước mắt hàng ngày của họ mà thôi.Nhưng khi lực lượng sản xuất mới đã ra đời và mâu thuẩn với quan hệ sảnxuất cũ, thì xã hội đứng trước sự cần thiết phải thay đổi quan hệ đó Sự cầnthiết đó sớm muộn rồi cũng được những lực lượng xã hội tiên tiến có lợiích xung đột với lợi ích của lực lượng đang suy tàn nhưng cố duy trì chế độcủa nhận thức ra"  , 223

Tóm lại : Sự vận động của lịch sử xã hội là quá trình thống nhấtbiện chứng giữa những điều kiện khách quan của xã hội và nhân tố chủquan Sự phát triển của xã hội, về tất yếu khách quan phải xuất phát và dựatrên nhưng điều kiện, hoàn cảnh khách quan Nhưng các hoàn cảnh và điềukiện khách quan của sự phát triển xã hội, tự nó không thể tự phát và trởthành động lực cho sự phát triển của xã hội Để các hoàn cảnh điều kiện đóthực sự là động lực phát triển của xã hội phải được thực hiện và phát huyvai trò to lớn của nhân tố chủ quan Đây là nguyên tắc của sự phát triển xãhội

1.2 VAI TRÒ NHÂN TỐ CHỦ QUAN TRONG VIỆC BẢO ĐẢM ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA SỰ PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ NHIỀU THÀNH PHẦN Ở NƯỚC TA

Từ một nền kinh tế thuần nhất về thành phần và chế độ sở hửuchuyển qua kinh tế nhiều thành phần và đa dạng sơ hửu ; Từ cơ chế tậptrung quan liêu bao cấp chuyển quan cơ chế thị trường ; Từ một nền kinh tếđóng cửa chuyển qua nền kinh tế mở cửa với bên ngoài - Đó là sự chuyểnhướng lớn lao, một sự thay đổi sâu sắc trong xây dựng nền kinh tế ở nước

ta Nhưng toàn bộ sự chuyển hướng đó, không phải là chúng ta đã thay đổimục tiêu, con đường mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn và thực hiện suốt

mấy thập kỷ qua Sự thay đổi đó, chỉ là sự thay đổi về biện pháp ; về bước

đi để chúng ta càng có khả năng sớm đến với mục tiêu xã hội chủ nghĩa

1.2.1 Phát triển theo hướng xã hội chủ nghĩa - một khả năng khách quan của nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta hiện nay

- Xây dựng và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần là yêu cầukhách quan đó với nước ta

Nước ta đi theo con đường xã hội chủ nghĩa không phải là ý muốnchủ quan, mà là sự nhận thức và tuân thủ lôgíc khách quan của lịc sử Bởi

vì, về tất yếu khách quan, loài người sẽ tiến đến một xã hội văn minh, hiệnđại ; quan hệ giữa người với người là bình đẳng Như trước đây C.Mác đãkhái quát Lôgíc vận động khách quan đó bằng học thuyết hành thái kinh tế

- xã hội, học thuyết đó đã khái quát và phác hoạ quy luật vận động tổngquát của lịch sử Từ học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác

đã chỉ ra rằng, về tất yếu lịch sử, chế độ kinh tế cộng sản chủ nghĩa sẽ rađời mà giai đoạn thấp của nó, đó là chủ nghĩa xã hội

Quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới được mở ra

từ thắng lợi của cuộc cách mạng tháng mười nga vĩ đại, cuộc cách mạng

đó, trước đây đã được Lênin đánh giá là "mở đầu cho một thời đại mớitrong lịch sử", là giai đoạn lịch sử nhân loại phát triển hướng tới một chế độ

xã hội mới xã hội chủ nghĩa

Ngày nay, tuy chủ nghĩa xã hội đang lâm vào một thời kỳ khủnghoảng, thoái trào, nhiều mô hình chủ nghĩa xã hội hiện thực đã bị đổ vỡ.Nhưng không phải vì thế mà tính chất của thời đại đã thay đổi; xu hướngkhách quan lên chủ nghĩa xã hội đã bị triệt tiêu mà xu hướng lên chủ nghĩa

xã hội đang tồn tại khách quan ngay trong lòng mỗi quốc gia, ngoài ý chícủa lực lượng cầm quyền

Nước ta, vốn là một nước nền kinh tế lạc hậu lực lượng sản xuấtcòn ở trình độ thấp và phát triển không đều ; sản xuất nông nghiệp và dân

số nông thôn vẫn còn chiếm tỉ lệ lớn, đời sống xã hội còn nhiều khó khăn.Nền kinh tế còn nghèo so với thế giới và khu vực; tính chất tự túc, tự cấpcủa nền kinh tế đang là vấn đề nổi cộm Vì vậy, vấn đề đặt ra, chúng ta lựachọn con đường phát triển của đất nước theo con đường XHCNtrong dòngchảy lịch sử tự nhiên, với những quy luật vốn có của nó, là sự lựa chọnđúng đắn, nhưng hết sức khó khăn Bởi vì, biện chứng của cuộc sống đã tạo

ra một thời đại mới, với những khả năng mới, để các nước có thể tiến lênchủ nghĩa xã hội từ bất cứ trình độ nào của lực lượng sản xuất Nhưng đặcđiểm về hoàn cảnh kinh tế thấp kém ở nước ta đang là một thực tế kháchquan, là những khó khăn trở ngại

Chỉ có thể lựa chọn con đường phát triển đất nước theo hướng xãhội chủ nghĩa như Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn Vì thực tiễn đã chứngminh "sự phát triển tư bản chủ nghĩa không thể khắc phục được những mâuthuẩn và đáp lại đòi hỏi củ lý trí loài người, mà chúng chỉ có thể khắc phụckhi loài người phát triển theo xu hướng khác, xu hướng xã hội chủ nghĩa" ,34

Muốn quá độ lên chủ nghĩa xã hội, trước hết phải có lực lượng sảnxuất phát triển Đất nước ta có thể quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế

độ tư bản chủ nghĩa, đó là xu hương và khả năng khách quan của thời kỳlịch sử hiện nay Nhưng, chúng ta không thể bỏ qua những tiền đề kinh tế,

kỹ thuật, văn hóa, xã hội cần thiết cho sự quá độ đó Cái thiếu của nền kinh

tế nước ta là lực lượng sản xuất chưa phát triển; quan hệ sản xuất xã hộichủ nghĩa không thể thiết lập tràn lan trên một lực lượng sản xuất thấp kém

xem thêm, .9 Nên chúng ta khẳng định rằng, chỉ có phát triển nền kinh

tế nhiều thành phần, mới phù hợp với thực trạng trình độ thực tế của lựclượng sản xuất ở nước ta ; chỉ có phát triển nền kinh tế nhiều thành phần,

chúng ta mới có khả năng huy động được mọi tiềm năng về vốn, kỹ thuật ;mới có khả năng tạo thêm công ăn việc làm và phát huy nguồn lao động dồidào ở nước ta để đẩy nhanh sự phát triển lực lượng sản xuất, tăng trưởngkinh tế xem , 35  Như vậy, xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần lànhu cầu khách quan và phù hợp với quy luật từ sản xuất nhỏ lên sản xuấtlớn xã hội chủ nghĩa đối với nước ta Đó là con đường để tạo ra tiền đề kinh

tế kỹ thuật cần thiết cho sự quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Một nền kinh tế nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trườngphát triển ở một nước tiền tư bản như ở nước ta, liệu có đi lên và phát triểntheo hướng xã hội chủ nghĩa được không? Cho dù đi lên chủ nghĩa xã hội

là một xu hướng khách quan của thời đại Như trước đâu, trong các nguyên

lý triết học của mình, các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - LêNin đã khẳngđịnh rằng, hiện thực này hoặc hiện thực khác đều sinh ra bởi tác dụng củanhững quy luật khách quan nhất định tồn tại trên những điều kiện kháchquan nhất định

Như ở phần trên chúng tôi đã phân tích, đi lên chủ nghĩa xã hội là

xu hướng và là quy luật khách quan của thời đại ngày nay Quá trình pháttriển nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta, là biện pháp thực tiễn để biếnnền kinh tế của nước ta trở thành nền kinh tế có bước phát triển cao Bởi vì

"thực tế đã cho thấy quốc gia nào kinh tế hàng hoá kém phát triển thì đờisống thấp kém nghèo nàn và lạc hậu"  ,31 Vậy, hà cớ gì Chủ nghĩa xãhội không sử dụng nền kinh tế hàng hóa, như một công cụ nhằm phục vụcho sự phát triển kinh tế, trong khi điều kiện khách quan của lịch sử, đã chophép và tạo ra nhiều con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội Tính phong phúcủa các phương thức đi tới mục tiêu xã hội chủ nghĩa, mà vốn trứơc đâyđược xem là dị thường xa lạ, nay mỗi con đường, mỗi phương thức trongtính phong phú của nó mà các quốc gia lựa chọn đi theo con đường xã hộichủ nghĩa lựa chọn, đã và đang mở ra các khả năng gây ảnh hưởng mạnh

mẽ một cách toàn diện và sâu sắc tới sự phát triển của các xã hội, tạo ranhững bước ngoặt bất ngờ Góp phần đưa các nước này ra khỏi khủnghoảng một cách hiện thực, xem thêm ,24 mà nước ta là một trong cácnước đó.

- Điều kiện khách quan nền kinh tế thế giới, tác động quá trình pháttriển nền kinh tế nhiều thành phần theo hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta

Ngày nay khoa học và công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trựctiếp, các thành tựu khoa học do quá trình lao động sáng tạo của con người

đã nhanh chóng được con người ứng dụng vào quá trình sản xuất Từ đó, đãnâng lên một trình độ mới về chất quá trình sản xuất vật chất của nhân loại

Do vậy, trật tự nền kinh tế thế giới đã có những biến đổi khác so với thời

kỳ trước Xu thế hội nhập giữa mọi quốc gia dân tộc mở ra tốc độ nhanh,tạo ra sự giao thoa về lợi ích kinh tế giữa các quốc giữa dân tộc, giã các khuvực Làm cho, toàn cầu hoá toàn bộ đời sống xã hội diễn ra nhanh chóng

Toàn cầu hoá về bản chất chính là sự tăng cường của hoạt độngkinh tế nói chung ; toàn cầu hoá có nội dung chỉ đạo là cầu hoá về kinh tế.Phát triển kinh tế vừa là mục tiêu, vừa là động lực của quá trình toàn cầuhoá Đây là nhu cầu khách quan của nền kinh tế hiện đại Chính vì lẻ đó,ngay ở các nước tư bản phát triển , giai cấp tư sản đã có bước điều chỉnhlớn về quan hệ sản xuất cho phù hợp với xu thế khách quan của xu hướngtoàn cầu hoá Các Công ty tư bản xuyên quốc gia luôn mở rộng liên kết,đầu tư về đi kèm động thái sát nhập để đủ mạnh và tăng khả năng cạnhtranh, thúc đẩy sự phát triển quá trình chu chuyển vốn bằng con đường đầu

tư, nhằm tăng mức thu lợi nhuận Từ đó đã thúc đẩy quá trình quốc tế hoásản xuất và dịch vụ

Do, sự phát triển nhanh và mạnh mẻ của quá trình quốc tế hoá kinh

tế Từ đó, đã làm cho nền kinh tế thế giới có sự biến đổi, đã thúc đẩy lựclượng sản xuất của thế giới bước vào thời kỳ phát triển cao chưa từng có,

mở rộng phân công lao động và hợp tác quốc tế về quá trình sản xuất vàdịch vụ trên phạm vi quốc tế, củng như khu vực; tạo điều kiện quan trọngcho các quốc gia dân tộc đẩy mạnh sự phát triển kinh tế Bởi vì, bất kỳ mộtquốc gia nào, nếu biết tận dụng thành tựu của khoa học công nghệ; nắmđược thời cơ của hợp tác và tìm con đường thích hợp cho mình tham giavào quá trình hội nhập thì chỉ trong một vài thập kỷ, có thể biến đổi từ mộtnước lạc hậu thành một nước có công nghệp phát triển Và như vậy sẽ chophép quốc gia dân tộc đó có thể sử dụng nó như một yếu tố, để đẩy mạnh

sự phát triển kinh tế

Với những đặc điểm khái quát về nền kinh tế thế giới như trên, đã

mở ra một vận hội và thời cơ lớn cho các nước nghèo, nước chậm phát triển

có thể rút ngắn thời gian, đi tắt, đón đầu trong tiến trình phát triển kinh tế;đẩy nhanh tốc độ phát triển lực lượng sản xuất Con đường rút ngắn trongphát triển kinh tế đối với các nước nghèo, đó là, bằng con đường phát triểnkinh tế đối ngoại, tham gia vào quá trình phân công lao động và hợp tácquốc tế, thu hút vốn và công nghệ nhằm phát huy tối đa các nguồn lực kinh

tế của nước mình Qua đó làm cho lực lượng sản xuất phát triển, giải phóngnăng lực sản xuất của xã hội, phát huy tiềm năng kinh tế của đất nước

Với những nội dung đã đề cập và phân tích trên đây, cho thấy, quátrình phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơchế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là sự lựa chọnđúng đắn điều kiện khách quan của nền kinh tế thế giới Sự tác động củađiều kiện nền kinh tế hiện đại của thế giới đối với quá trình định hướng xãhội chủ nghĩa, sự phát triển nền kinh tế thị trường ở nước ta, có thể kháiquát trên một số mặt

+ Do sự phát triển của khoa học và công nghệ, xu hướng chung củanền kinh tế thế giới đã hình thành nên những khu vực kinh tế, cũng như nềnkinh tế toàn cầu Từ đó, tạo ra sự liên kết kinh tế giữa các nước trong từng

khu vực và trên phạm vi quốc tế Qua đó làm cho bất kỳ quốc gia nào, cũngđều có lợi thế riêng trong nền kinh tế hội nhập Làm cho đẩy nhanh sự phâncông lao động và hợp tác trên phạm vi quốc tế và ở từng khu vực Do đó

mở ra những khả năng thực tiễn to lớn quá trình phát triển lực lượng sảnxuất ở nước ta

+ Xu hướng toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới đã làm cho thị trườngkinh tế thế giới thống nhất và mang tính toàn cầu Quá trình phát triển kinh

tế của bất kỳ quốc gia dân tộc nào, cũng đều bị cuốn hút và khách quan đòihỏi phải tham gia vào quá trình đó Từ đó, làm cho thị trường thế giới có sựthống nhất, sự cạnh tranh không còn dừng lại ở phạm vi quốc gia, mà đãđược mở rộng ra ở phạm vi quốc tế và khu vực Nên, đã tác động mạnh mẽtới nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nươc ta, kích thích sự pháttriển thị trường trong nước; kích thích tới mọi thành phần kinh tế trongnước không ngừng đổi mới công nghệ; đổi mới cung cách quản lý, thu hútđầu tư, mở rộng sản xuất, tăng năng suất để đủ năng lực cạnh tranh, làmcho sức sản xuất xã hội ở nước ta được giải phóng

+ Toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới, đã tạo ra quan hệ kinh tế đaphương và song phương Do đó, mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế của nước

ta với các nước trong khu vực (Khối ASEN) và trên phạm vi quốc tế Sự

mở rộng và phát triển kinh tế đối ngoại của nước ta, làm tăng mức đầu tưphát triển sản xuất của các công ty Tư bản nước ngoài lên một mức cao Do

đó, làm cho nền kinh tế nước ta có bước tăng trưởng nhanh

- Điều kiện khách quan trong nước tạo ra khả năng khách quan pháttriển theo hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta

Bên cạnh những điều kiện khách quan của hoàn cảnh quốc tế, màtrước hết là sự phát triển nền kinh tế thế giới như chúng tôi đã đề cập Quátrình phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ

nghĩa ở nước ta còn được thực hiện từ những điều kiện khách quan trongnước

Trước thời kỳ đổi mới, do chưa nhận thức và quán triệt đầy đủ đặcđiểm và hoàn cảnh bao trùm của nước ta, đó là đi lên chủ nghĩa xã hội vớimột xuất phát điểm về kinh tế còn thấp; từ một nước nông nghiệp lạc hậuchưa trải qua bước phát triển tư bản chủ nghĩa nNên chúng ta đã vấp phảinhững sai lầm chủ quan đáng kể Trong lĩnh vực kinh tế, chúng ta đã nóngvội muốn có ngay nền kinh tế xã hội chủ nghĩa thuần nhất dưới hai hìnhthức kinh tế quốc doanh và tập thể, nóng vội xóa bỏ các thành phần kinh tếPhi XHCN Do đó, chúng ta đã quá nôn nóng trong việc thực hiện phongtrào hợp tác hoá ở miền Bắc vào những năm 1958 - 1976 ; nóng vội cải tạocông thương nghiệp miền nam năm 1978 là những ví dụ điển hình Từ đó,làm cho nền kinh tế ở nước ta không những không phát triển, mà còn bị suythoái, nhiều tiềm năng và lợi thế kinh tế của đất nước không được khai thác

và phát huy

Nhận thức ra những sai lầm trên đây, Đảng ta đã khởi xướng vàlảnh đạo sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước Đó là một cuộc biến đổi sâusắc trong tư duy chính trị của Đảng, là biểu hiện năng lực nhận thức đúngđắn các quy luật khách quan quá trình phát triển của xã hội Vì "Một xãhội, ngay cả khi phát hiện được quy luật tự nhiên của sự vận động của nócũng không thể nào nhảy qua được các giai đoạn phát triển tự nhiên haydùng sắc lệnh xóa bỏ những giai đoạn đó, nhưng có thể rút ngắn, làm dịubớt những cơn đau đẻ "  ,21 Quán triệt quan điểm có tính nguyên tắcnêu trên, Đảng ta đã chủ động xây dựng và phát triển nền kinh tế nhiềuthành phần vận động theo cơ chế thị trường theo định hướng xã hội chủnghĩa

Với đường lối phát triển kinh tế đúng đắn đã được Đảng ta đề ra từđại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986) và tiếp tục được bổ

sung và hoàn thiện trong các văn kiện tiếp theo, đã tạo thành động lực thúcđẩy quá trình phát triển nền kinh tế nước ta thời gian qua.

Từ thực tiễn, [của thời kỳ đổi mới], nhất là thời kỳ thực hiện địnhhướng XHCN sự phát triển nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta (Từ Đạihội VII tháng 6/1991của Đảng đến nay) Nền kinh tế nước ta đã có bướcphát triển vượt bậc Nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần từng bước đượcphát triển , cơ chế thị trường ngày càng được hình thành rõ nét và phát triểntheo hướng văn minh hiện đại Biểu hiện rõ nét đó là nền kinh tế thị trườngluôn có sự quản lý và điều tiết của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩaViệt Nam, là Nước của dân do dân và vì dân Do đó, trong quá trình pháttriển của nền kinh tế, các yếu tố xã hội luôn được quan tâm giải quyết

Nước ta có nguồn lao động dồi dào, thực tiễn những năm qua, cácthành phần kinh tế đã thu hút được một tiềm năng lớn sức lao động xã hội

dư thừa vào quá trình sản xuất Do vậy, kinh tế nhiều thành phần đã vàđang đóng vai trò tích cực vào việc giải quyết việc làm cho xã hội, tăng thunhập và mức sống cho đội ngũ người lao động ở nước ta Từ đó, làm chođời sống xã hội có bước phát triển và ổn định

Nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường ởnước ta, không phải là vận động và phát triển theo hướng bất kỳ, mà theođịnh hướng xã hội chủ nghĩa Do đó, kinh tế Nhà nước và kinh tế hợp tácluôn được Đảng ta xác định là nền tảng vật chất của chế độ mới Thực tiễnnhững năm qua, kinh tế Nhà nước và kinh tế hợp tác là hai thành phần kinh

tế đang được phát triển mạnh, từng bước thể hiện vai trò nòng cốt và đóngvai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân Nhờ liên tục đổi mới hệ thốngchính sách đối với kinh tế Nhà nước nói chung và doanh nghiệp nhà nướcnói riêng, nên đã làm cho cơ cấu sở hửu Nhà nước được đổi mới, tạo rađộng lực thúc đẩy việc sử dụng có hiệu quả tài sản Nhà nước và huy độngvốn xã hội vào quá trình phát triển kinh tế; góp phần thúc đẩy quá trình

công nghiệp hoá và hiện đại hoá nền kinh tế Chúng ta đã hắc phục tìnhtrạng hoạt động tách biệt trong từng thành phần kinh tế, "nhất là tình trạngcách bức giữa doanh nghiệp Nhà nước với các thành phần kinh tế khác"

 ,33 Đó là quá trình, không ngừng hoàn thiện sự hợp tác và đa dạng hoácác hình thức hiệp tác giữa các thành phần kinh tế Thông qua đó kinh tếNhà nước thực hiện vài trò chủ đạo và điều tiết các thành phần kinh tếkhác

Như vậy, xét trên lĩnh vực kinh tế, thời gian qua ở nước ta đã cónhững bước phát triển đáng kể, kinh tế tăng trưởng nhanh, lạm phát đượcđẩy lùi, đầu tư phát triển quá trình sản xuất tăng đáng kể Kinh tế Nhà nướckhông ngừng được củng cố theo hướng giảm về số lượng, tăng tính hiệuquả trong cạnh tranh Kinh tế Nhà nước đã thể hiện được vai trò chủ đạotrong nền kinh tế quốc dân [xem thêm, 11] Quan hệ sản xuất xã hội chủnghĩa tiếp tục được xác lập và cũng cố Quá trình đó được thực hiện trên cả

ba phương diện, như:

- Về sở hữu, chúng ta đã thực hiện đa dạng hoá các hình thức sởhửu cho phù hợp với trình độ phát triển thực tế của lực lượng sản xuất, từ

đó góp phần thúc đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất

- Về quản lý và phân phối không ngừng được cũng cố, đổi mới.Nhất là trong phân phối, đã có sự thay đổi lớn, đã kết hợp chặt chẽ nhiềuhình thức phân phối làm cho quá trình phân phối hợp lý, bảo đảm tính côngbằng xã hội và tạo ra động lực to lớn cho sự phát triển kinh tế - xã hội nóichung

Bên cạnh tiền đề kinh tế khách quan như đã nêu trên Trong quátrình phát triển nền kinh tế nhiều thành phần ở nươc ta, một điều kiệnkhách quan rất cơ bản và có ý nghĩa to lớn, tạo ra khả năng phát triển theohướng XHCN ở nước ta đó là, chúng ta có một hệ thống chính trị vữngchắc, đã được tôi luyện và thử thách trong đấu tranh cách mạng, luôn được

quần chúng tin yêu Quá trình phát triển nền kinh tế nhiều thành phần hệthống chính trị ở nước ta tiếp tục được đổi mới cho phù hợp với kết cấukinh tế xã hội; luôn giữ vững được sự ổn định về chính trị xã hội, đó là cơ

sở khách quan cho quá trình phát triển kinh tế theo định hướng XHCN

Toàn bộ những lập luận trên đây khẳng định: Cơ cấu kinh tế nhiềuthành phần định hướng xã hội chủ nghĩa là khả năng khách quan, vì đã xuấthiện và có sự chín muồi của những điều kiện khách quan cả trong nước vàquốc tế Vấn đề đặt ra, liệu có thể phát huy được vai trò nhân tố chủ quan

để làm cho khả năng khách quan đó trở thành hiện thực được hay không?Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn to lớn

1.2.2 Vai trò nhân tố chủ quan trong việc bảo đảm định hướng

xã hội chủ nghĩa sự phát triển nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta hiện nay

Sự lựa chọn và định hướng đất nước phát triển theo con đường xãhội chủ nghĩa là hợp với quy luật khách quan của lịch sử ; là sự lựa chọnđúng đắn các điều kiện khách quan trong nước và quốc tế của Đảng tatrong việc lãnh đạo đất nước Thể hiện bằng việc xây dựng và phát triểnnền kinh tế thị trường theo quy định hướng XHCN Nên bảo đảm địnhhướng xã hội chủ nghĩa quá trình phát triển nền kinh tế nhiều thành phần,thực chất đó là cuộc cách mạng XHCN trong lĩnh vực kinh tế Cuộc cáchmạng đó là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân và cả dân tộc ta Đây là mộtvấn đề lớn, cần được nghiên cứu và lý giải một cách nghiêm túc và côngphu Do giới hạn và điều kiện nghiên cứu, luận văn chỉ tập trung vào tìmhiểu vai trò định hướng chính trị trong phát triển kinh tế của Đảng và Nhànước ta, là hai chủ thể quan trọng nhất, nhằm bảo đảm định hướng xã hộichủ nghĩa sự phát triển nền kinh tế nhiều thành phần

Nước ta, muốn quá độ lên CNXH, trước hết phải có một lực lượngsản xuất phát triển Chúng ta bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa,

chỉ có nghĩa là không trải qua chủ nghĩa tư bản với tính cách là một chế độchính trị thống trị; nói cách khác là nội dụng bên trong của sự bỏ qua đó, làquá trình "phát triển rút ngắn" quá trình lịch sử tự nhiên khi đã xuất hiệnnhững điều kiện và những khả năng khách quan cho phép Nhưng, hoàntoàn không cho phép chúng ta đốt cháy giai đoạn theo ý muốn chủ quan.Đúng như điều mà trước đây C.Mác đã viết : "Con người làm ra lịch sử củachính mình, nhưng không phải làm theo ý muốn tuỳ tiện của chính mình,trong những điều kiện tự mình chọn lấy, mà trong những điều kiện trực tiếp

có trước mắt đã cho sẵn và do quá khứ để lại  ,145

Trong khi phân tích khả năng khách quan sự phát triển nền kinh tếnhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa ở những phần trên, chúng tôi đã có dịp đề cập và chỉ ra những điềukiện khách quan cho phép, như nền kinh trong nước; điều kiện nền tế thếgiới và xu hướng của thời đại đi lên chủ nghĩa xã hội Nhưng, trong sự pháttriển của xã hội từ một khả năng khách quan không thể tự phát trở thànhhiện thực Vì, mỗi bước phát triển của xã hội luôn là sản phẩm hoạt động

có ý thức của các chủ thể lịch sử xã hội Nên khâu quyết định chuyển từkhả năng khách quan trở thành hiện thực, để đưa nền kinh tế nước ta từngbước trở thành nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, phụ thuộc vào vai trò nhân tốchủ quan của Đảng và Nhà nước Đó chính là vai trò lãnh đạo, định hướngchính trị trong phát triển kinh tế của Đảng và vai trò quản lý, giám sát, điềutiết của Nhà nước ta trong sự phát triển kinh tế

Vai trò định hướng chính trị trong phát triển kinh tế của Đảng Như chúng ta đã biết, mục tiêu của Chủ nghĩa xã hội là nâng caomức sống, xoá bỏ bóc lột, không để phân hoá giàu nghèo, bảo đảm cuộcsống ấm no và hạnh phúc cho mọi người Đúng như điều trước đây Bác Hồ

đã viết : "Chủ nghĩa xã hội là làm cho dân đủ ăn đủ mặc, ngày càng sung

sướng, ai nấy được học hành Tóm lại, xã hội ngày càng tiến, vật chấtngày càng tăng, tinh thần ngày càng tốt"  ,38.

Với mục tiêu định hướng XHCN như đã nêu trên, quá trình thựchiện và bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa, trên lĩnh vực kinh tế, phải làquá trình từng bước hình thành những tiền đề kinh tế, những điều kiện vậtchất của xã hội, nhằm phục vụ cho quảng đại quần chúng lao động Do đó,một mặt chúng ta phải chăm lo phát triển lực lượng sản xuất, tăng trưởngkinh tế, mặt khác cần phải chăm lo các vấn đề chính trị, xã hội, vấn đề conngười Để thực hiện được những đòi hỏi khách quan đó, phải phát huy vaitrò lãnh đạo của Đảng, vì "Đảng cộng sản Việt Nam, đội quân tiên phongcủa giai cấp công nhân Việt Nam, đại biểu trung thành của giai cấp côngnhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc"  ,14

Do vậy, Đảng lãnh đạo quá trình phát triển kinh tế của đất nước,trước hết là xác định mục tiêu chính trị định hướng cho sự phát triển kinh tế

xã hội nhằm nâng cao mức sống cho mọi thành viên xã hội, hướng quatrình phát triển, tới một xã hội dân chủ, công bằng và văn minh Thực tiễnlịch sử đã chứng minh, kinh tế thị trường, "một mặt tạo ra động mạnh mẽthúc đẩy cả về kinh tế xã hội ; mặt khác nó cũng tạo ra nhiều hậu quả tiêucực cả về kinh tế lẫn xã hội"  ,89 Đảng lãnh đạo và định hướng chính trịtrong phát triển nền kinh tế được thể hiện bằng các chủ trương, đường lối;bằng những định hướng lớn Do vậy, đòi hỏi các chủ trương, Nghị quyết,đường lối định hướng cho sự phát triển nền kinh tế thị trường của Đảng,trước hết phải tuân theo quy luật khách quan từ sản xuất nhỏ lên sản xuấtlớn xã hội chủ nghĩa, bằng cách "Thực hiện nhất quán chính sách phát triểnkinh tế nhiều thành phần, các thành phần kinh tế kinh doanh theo pháp luậtđều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa "  ,23 Vì, không thể có chủ nghĩa xã hội nếu không cómột cơ sở vật chất kinh tế hùng hậu ; không có một lực lượng sản xuất phát

triển Trong khi đó, nền kinh tế nước ta cho tới nay vẫn còn là một trongnhững nước nghèo, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất còn thấp Đểtạo được cơ sở vật chất kinh tế cho chủ nghĩa xã hội, một mặt cần phải làmcho mọi tiềm năng to lớn của đất nước, của thế giới trở thành động lực thúcđẩy quá trình phát triển và tăng trưởng kinh tế Do nền kinh tế thị trường ởnước ta được xây dựng và phát triển không phải là nền kinh tế thị trườngtheo hướng tư bản chủ nghĩa, mà là "quá trình thực hiện dân giàu, nướcmạnh, tiến lên hiện đại trong một xã hội nhân dân làm chủ, nhân ái có vănhoá, có kỷ cương, xóa bỏ áp bức bất công tạo điều kiện cho mọi người cócuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc"  ,8

Từ yêu cầu đó, đòi hỏi trong sự định hướng phát triển kinh tế, Đảngcần phải xuất phát từ thực trạng nền kinh tế với kết cấu đa thành phần, vớinhiều hình thức sở hữu khác nhau; bao gồm nhiều chủ thể kinh tế có lợi íchđối lập nhau Qua đó Đảng phải dự báo được những vấn đề xã hội phát sinhtrái với mục tiêu xã hội chủ nghĩa Để từ đó, Đảng có biện pháp giải quyếtcho thích hợp, góp phàn thúc đẩy sự tiến bộ xã hội Muốn vậy đòi hỏi trongđịnh hướng phát triển kinh tế, từ ngay trong các đường lối, chính sách củaĐảng, phải kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với phát triển xã hội ;

"Tăng trưởng kinh tế phải gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội ngaytrong từng bước và suốt cả quá trình phát triển "  ,133

Như vậy, vai trò nhân tố chủ quan của Đảng trong việc bảo đảmđịnh hướng XHCN sự phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, một mặt cầnnhận thức và vận dụng đúng đắn các quy luật kinh tế khách quan từ sảnxuất nhỏ lên sản xuất lớn; mặt khác phải giải quyết đúng đắn mối quan hệgiữa chính trị và kinh tế Bởi vì, nếu phát triển nền kinh tế thị trường theođịnh hướng xã hội chủ nghĩa là nhận thức và vận dụng đúng đắn lôgíckhách quan sự phát triển từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn xã hội chủ

nghĩa,thì việc giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế với chính trị làquá trình bảo đảm giữ vững định hướng chính trị quá trình phát triển đó.

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một cách làmmới, chưa có tiền lệ trong lịch sử phát triển của thế giới cũng như của dântộc ta Nên việc định hướng XHCN trong quá trình phát triển nền kinh tế,Đảng cần phải từng bước cụ thể hoá (lượng hoá) các yêu cầu phát triển xãhội ; các tiêu thức phát triển xã hội trong từng chính sách phát triển kinh tế.Không thể chỉ nói và hô hào chung chung, mà phải xác định những mụctiêu cụ thể có tính khả thi, từng bước làm cho tính ưu việt của chủ nghĩa xãhội được cụ thể hoá từng bước trong tăng trưởng kinh tế Nói cách kháctrong, quá trình xây dựng đường lối, Đảng cần có sự định tính và địnhlượng xã hội chủ nghĩa cho từng giai đoạn cụ thể; cho từng kế hoạch Đó

là, những chỉ tiêu phải được thực hiện, đồng thời những chỉ tiêu đó cũng lànhững tiêu chuẩn cụ thể để đánh giá sự phát triển đúng hay chệch hướng "

xem ,17 "Dân chủ, công bằng và văn minh" là mục đích là động lực và

là căn cứ điều tiết quá trình phát triển kinh tế trong mọi đường lối củaĐảng

Bảo đảm định hướng XHCN sự phát triển nền kinh tế thị trường ởnước ta, ngoài việc Đảng cần xây dựng đường lối phát triển đúng đắn vàđúng hướng; đòi hỏi, trong chỉ đạo thực tiễn Đảng cần hướng dẫn, chỉ đạo,kiểm tra đôn đốc việc hực hiện đường lối phát triển kinh tế đó của Nhànước, theo mục tiêu phục vụ lợi ích đa số nhân dân lao động; Ttông qua chỉđạo thực tiễn, Đảng kịp thời phát hiện và uốn nắn những lệch lạc; kịp thời

bổ sung và hoàn chỉnh những chính sách về mục tiêu xã hội trong phát triểnnền kinh tế thị trường, sao cho sự phát triển đó đúng định hướng xã hội chủnghĩa

Từ những nội dung đã được phân tích và đề cập trên đây cho thấy,

để bảo đảm định hướng XHCN quá trình phát triển nền kinh tế ở nước ta,

vai trò nhân tố chủ quan của Đảng đó là "bảo đảm tính chính trị trong sựphát triển kinh tế, làm cho kinh tế vừa có tốc độ tăng trưởng nhanh và năngsuất lao động cao, có lực lượng sản xuất không ngừng lớn mạnh, vừa điđúng hướng xã hội chủ nghĩa, hạn chế bất công và bóc lột, chăm lo và bảo

vệ lợi ích của đại đa số nhân dân lao động Điều đó không chỉ thể hiện ởcấp Trung ương mà ở ngay từng tế bào của Đảng Mọi tổ chức cơ sở Đảng,từng cán bộ và đảng viên có trách nhiệm làm cho tính định hướng chính trịcủa Đảng quán triệt trong toàn bộ các hoạt động kinh tế - xã hội đó"

 ,49

Nền kinh tế thị trường phát triển theo định hướng XHCN ở nước ta,được thực hiện trong điều kiện nền kinh tế thế giới đang có sự hội nhập vàtoàn cầu hoá ở mức độ cao Đòi hỏi, trong định hướng sự phát triển kinh tế,một mặt Đảng phải chủ động mở rộng và phát triển kinh tế đối ngoại theohướng đa phương hoá quan hệ; mở rộng thị trường, tạo cơ hội cạnh tranh ;tạo ra điều kiện để thu hút vốn, công nghệ tiên tiến nhằm thúc đẩy quá trìnhcông nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế Bởi vì, đối với một nền kinh tếkém phát triển như nước ta, thi hành chính sách mở cả là biện pháp khắcphục khó khăn về vốn, về kỹ thuật và công nghệ tiên tiến, về thị trường vàkinh nghiệm quản lý một cách tốt nhất Toàn cầu hóa là điều kiện kháchquan tốt nhất, thuận lợi nhất cho chính sách mở cửa của chúng ta Đóng cửa

để phát triển kinh tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội là trái với quy luật kháchquan Thực tiễn những năm qua, bằng luật đầu tư nước ngoài, đã thu hútnhiều nước tư bản và các Công ty tư bản nước ngoài đầu tư vào nước ta;làm cho nền kinh tế nước ta có những bước tiến đáng kể Như, so với 6%tổng số vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam thời kỳ 1988 - 1991, năm

1997 đạt tới 34% số dự án với 19% tổng giá trị tài sản, thu hút 40% laođộng Chỉ tính đến cuối năm 1997 đã có hơn 2000 dự án đầu tư trực tiếpcủa nước ngoài được cấp phép với tôngr số vốn đăng ký là 30 tỷ USD,

trong đó 1/3 đã được thực hiện [xem , 190] Nhưng, quá trình đó đòi hỏiĐảng phải quán triệt đầy đủ và giải quyết đúng đến giữa phát triển kinh tế

và an ninh quốc gia, giữ vững tiêu "Độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội".Thực tiễn cho thấy, trong xu hướng toàn cầu hoá, lợi thế về kỷ thuật và vốnthuộc về các nước tư bản phát triển Qúa trình thực hiện hợp tác quốc tế vềkinh tế, giai cấp tư sản không từ bỏ âm mưu xoá bỏ chế độ XHCN của nó,bằng biện pháp hoà bình kinh tế Nên, trong phát triển kinh tế đối ngoạiĐảng cần giữ vững và thực hiện vai trò lãnh đạo toàn diện và tuyệt đôí củamình, không buông lỏng vai trò lãnh đạo, không mất cảnh giác trong quátrình hợp tác

Vai trò lãnh đạo của Đảng ta, là nhân tố quyết định việc bảo đảmđịnh hướng XHCN sự phát triển nền kinh tế thị trường Song, cần lưu ýrằng, không có nghĩa là Đảng trực tiếp can thiệp vào quá trình phát triểnkinh tế Trước đây Bác Hồ đã từng khẳng định Đảng ta là Đảng cầm quyền.Nhưng quyền lực của Đảng đó là vai trò định hướng chính trị, là hạt nhânlãnh đạo chính trị Quyền lực của Đảng, được thể hiện thông qua quyền lựccủa Nhà nước và các tổ chức trong hệ thống chính trị Để bảo đảm địnhhướng XHCN trong quá trình lãnh đạo phát triển nền kinh tế thị trường ởnước ta, Đảng cần phải đổi mới phương thức lãnh đạo cho phù hợp vớichức năng là "hạt nhân lãnh đạo chính trị" Phương thức lãnh đạo của Đảng

có vai trò quan trọng, nếu chỉ có đường lối chủ trương đúng mà không cóphương thức lãnh đạo phù hợp; không giải quyết tốt mối quan hệ giưãĐảng với Nhà nước và các tổ chức đoàn thể nhân dân, thì hiệu quả vẫnchưa cao, thậm chí có thể vô hiệu hoá cả đường lối, chủ trương Vì vậy, cầnphải có sự phân định chức năng và phương pháp thực hiện chức năng củaĐảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị xã hội một cách cụ thể, rõ ràng làđiều cần thiết Nhất là sự phân định chức năng lãnh đạo chính trị của Đảng,vai trò quản lý của Nhà nước" Xem ,12

Để đảm bảo có sự định hướng chính trị đúng đắn con đường pháttriển nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, ngoài việc Đảng phảixây dựng đường lối chính trị định hướng cho sự phát triển kinh tế về hướng

đi Như: xác định phương hướng, mục tiêu phát triển cho từng thời kỳ; conđường và giải pháp thực hiện của nền kinh tế; Đảng còn phải thực hiện tốtkhâu chỉ đạo thực tiển Quá trình chỉ đạo thực tiễn, Đảng phải lãnh đạo toàn

bộ hệ thống chính trị và guồng máy xã hội, mà trước hết là Nhà nước, tổchức thực hiện bằng được các mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội

đã đề ra Trước mắt, Đảng cần lãnh đạo Nhà nước việc thể chế hoá, luậtpháp hoá các nghị quyết của Đảng; thiết kế tổ chức bộ máy; đào tạo, bố trícán bộ, quản lý và rèn luyện cán bộ; kiểm tra thực tiễn các chủ trương,đường lối của Đảng Đảng phải tăng cường tổng kết thực tiễn, phát triển lýluận cách mạng nhất là lý luận về kinh tế thị trường đi lên chủ nghĩa xã hội

là thế nào? Vấn đề có ý nghĩa quan trọng và cấp bách hiện nay, đó là côngtác tổ chức và công tác cán bộ của Đảng Về vấn đề này, trước hết, Đảngcần lãnh đạo, thiết kế tổ chức bộ máy của Đảng cũng như các tổ trong hệthống chính trị sao cho tinh gọn có đủ năng lực lãnh đạo, điều hành phùhợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế Mặt khác, phải làm cho Đảng vàcác tổ chức chính trị ngày càng gắn bó mật thiết với nhân dân, bảo vệ lợiích thiết thực và chính đáng của quần chúng nhân dân, phát huy quyền làmchủ của nhân dân trong việc xây dựng chế độ mới Nhất là việc chăm loxây dựng Nhà nước mạnh -một Nhà nước thể hiện tập trung quyền làm chủcủa nhân dân và là công cụ xây dựng, bảo vệ và phát triển nền dân chủ xãhội chủ nghĩa

Để nền kinh tế thị trường ở nước ta phát triển đúng định hướngXHCN, ngoài việc phát huy vai trò nhân tố chủ quan của Đảng như chúngtôi đã phân tích ở trên Còn được thể hiện ở vai trò của Nhà nước Bởi vì,chúng ta biết rằng việc nâng cao vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước là xu

hướng khách quan đối với tất cả các nước không phân biệt chế độ chính trịtrong thời đại ngày nay Do đó, nền kinh tế thị trường ở nước ta, để pháttriển đúng định hướng XHCN thì vai trò của Nhà nước lại càng quan trọng.Điều đó xuất phát từ bản chất của Nhà nước ta với tính cách là chủ thể quản

lý xã hội nói chung và nền kinh tế thị trường nói riêng, luôn định hướng vàđiều khiển mọi hoạt động kinh tế nhằm đảm bảo mục tiêu XHCN, vì lợi íchcủa toàn xã hội Bảo đảm định hướng XHCN sự phát triển nền kinh tế ởnước ta, Vai trò nhân tố chủ quan của Nhà nước thể hiện trên các nội dungsau:

Thứ nhất:Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, giám sát vĩ mô

đối với nền kinh tế

Dựa trên định hướng chính trị về phát triển kinh tế của Đảng đãvạch ra, Nhà nước trong quản lý nền kinh tế cần kết hợp chặt chẽ việc khaithác những điều kiện kinh tế khách quan hiện có với việc tạo lập ra nhữngđiều kiện mới, như tạo lập thị trường, phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế , làmcho nền kinh tế thị trường phát triển Từng bước phát triển tốt mặt tích cực

và ngăn ngừa, khắc phục mặt tiêu cực của kinh tế thị trường để tăng trưởng

và phát triển kinh tế, phục vụ mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội côngbằng, dân chủ và văn minh, phục vụ lợi ích đại đa số nhân dân lao động

Thực tiễn hơn 10 năm đổi mới nền kinh tế ở nước ta, đã chứngminh "cơ chế thị trường đã phát huy tác dụng tích cực to lớn đến sự pháttriển kinh tế xã hội Nó chẳng những không đối lập mà còn là nhân tốkhách quan cần thiết của việc xây dựng và phát triển đất nước theo conđường XHCN"  ,26 Thực tiễn đó đã cho thấy, Nhà nước ta đã lợi dụngmột cách có hiệu quả quá trình cạnh tranh trong cơ chế thị trường và xã hộihoá quá trình sản xuất hàng hoá để phát triển lực lượng sản xuất Nhà nước

đã khơi dậy và phát huy tác dụng các tiềm năng của đất nước, của các chủ

thể kinh tế Từ đó, làm cho nền kinh tế nước ta có bước phát triển đáng kể,phù hợp với mục tiêu XHCN mà Đảng ta đã vạch ra.

Tuy vậy, nền kinh tế thị trường nước ta cho tới nay, sự phát triểncòn đang ở trình độ hạn hẹp; sự hội nhập vào quá trình thị trường thốngnhất và phân công hợp tác quốc tế chưa mạnh mẽ Để thực sự làm cho nềnkinh tế thị trường ở nước ta với tính cách là công cụ để đi lên CNXH pháttriển cao Đòi hỏi, trong quản lý vĩ mô đối với nền kinh tế, Nhà nước cầntạo lập các điều kiện mới, nhất là những điều kiện pháp lý và xây dựng cơ

sở hạ tầng kinh tế Nhằm lôi cuốn, thu hút các chủ thể kinh tế ở các thànhphần kinh tế, tăng mức đầu tư phát triển sản xuất, làm cho qúa trình xã hộihoá nền sản xuất ở nước ta không ngừng phát triển Muốn vậy, Nhà nướctrong quản lý vĩ mô đối với nền kinh tế, phải từng bước tạo lập thị trườnglàm cho thị trường trong nước phát triển và có sự thống nhất, đồng bộ trêntất cả các mặt Như thị trường vốn, thị trường sức lao động, thị trường côngnghệ qua đó để làm cho thị trường trong nước đủ điều kiện và đủ có khảnăng và nhanh chóng tiếp cận với thị trường quốc tế

Nền kinh tế thị trường, mặt tích cực của nó là làm cho quá trình xãhội hóa sản xuất phát triển, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển Vì, trongnền kinh tế thị trường, lợi nhuận luôn là động lực thôi thúc các chủ thể kinh

tế Từ đó, các chủ thể kinh tế không ngừng đổi mới công nghệ, ứng dụngkhoa học - kỹ thuật; đổi mới cung cách quản lý, giảm chi phí sản xuất, nângcao năng suất lao động; mở rộng quy mô sản xuất làm tăng khả năng sứccạnh tranh của mình Song, kinh tế thị trường, đồng thời cũng chứa đựngnhững mặt hạn chế tiêu cực của nó Như: sự nhân hoá về mức thu nhập xãhội; tăng khả năng thất nghiệp đối với người có trình độ kỹ thuật thấp; gây

ô nhiễm môi trường và lãng phí tài nguyên Ngoài ra các vấn đề tiêu cựctrong sản xuất kinh doanh như tệ làm hàng giã, buôn lậu, đầu cơ, lừa đảo phát triển Do nền kinh tế thị trường ở nươc ta không phải là mục tiêu, mà