Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm nghiên cứu về cơ thể sống, sự tiến hóa của các giới sinh vật và nguồn gốc của con người. Kiến thức của bộ môn khá trừu tượng ở nhiều lĩnh vực nên học sinh rất khó nắm bắt kiến thức. Những kiến thức sinh học gắn liền với thực tế, gần gũi với đời sống, giúp học sinh giải thích được các hiện tượng sinh học trong thực tiễn sản xuất thường ngày. Nhưng học sinh còn khá lúng túng khi vận dụng kiến thức vào thực tiễn, vì phần thực hành của học sinh còn yếu. Những tiết thực hành chỉ mang tính chất chứng minh vấn đề, nhiều bài thực hành nội dung quá dài, khó thực hiện nên nhiều giáo viên còn ngại và ít quan tâm. Trên cơ sở muốn nâng cao chất lượng giờ thực hành, tôi đã đưa ra giải pháp đổi mới phương trong dạy học thực hành bằng cách sử dụng linh hoạt các phương pháp trong giờ thực hành đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học thực hành.
Trang 1MỤC LỤC
I Tóm tắt đề tài Trang 3
II GIỚI THIỆU
III PHƯƠNG PHÁP
III.1 Khách thể nghiên cứu
III.2 Thiết kế nghiên cứu
III.3 Quy trình nghiên cứu
III.4 Đo lường
IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ
IV.2 Phân tích dữ liệu
IV.3 Bàn luận
V KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
V.1 Kết luận
V.2 Khuyến nghị
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
Trang 2I TÓM TẮT ĐỀ TÀI
Trong những thập niên gần đây xã hội đã có những những thay đổi rất lớn về công nghệ thông tin, nó đã góp phần không nhỏ vào sự nghiệp giáo dục trong trường phổ thông hiện nay Sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm nghiên cứu về cơ thể sống, sự tiến hóa của các giới sinh vật và nguồn gốc của con người Kiến thức của bộ môn khá trừu tượng ở nhiều lĩnh vực nên học sinh rất khó nắm bắt kiến thức Những kiến thức sinh học gắn liền với thực tế, gần gũi với đời sống, giúp học sinh giải thích được các hiện tượng sinh học trong thực tiễn sản xuất thường ngày Nhưng học sinh còn khá lúng túng khi vận dụng kiến thức vào thực tiễn, vì phần thực hành của học sinh còn yếu Những tiết thực hành chỉ mang tính chất chứng minh vấn đề, nhiều bài thực hành nội dung quá dài, khó thực hiện nên nhiều giáo viên còn ngại và ít quan tâm
Trên cơ sở muốn nâng cao chất lượng giờ thực hành, tôi đã đưa ra giải pháp đổi mới phương trong dạy học thực hành bằng cách sử dụng linh hoạt các phương pháp trong giờ thực hành đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học thực hành Nghiên cứu được tiến hành trên hai nhóm tương đương: Học sinh hai lớp 10 trường THPT XXX Lớp 10A là lớp thực nghiệm và 10B là lớp đối chứng Kết quả cho thấy tác động đã có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả thực hành của sinh: lớp thực nghiệm đã rất hứng thú khi đến giờ thực hành, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn để giải thích hiện tượng tốt hơn so với lớp đối chứng Kết quả báo cáo thực hành và điểm bài kiểm tra đầu ra của lớp thực nghiệm có kết quả cao hơn lớp đối chứng Điều đó chứng minh rằng đổi mới phương pháp trong thực hành Sinh học có hiệu quả
II GIỚI THIỆU
Thực hành Sinh học là một trong những khâu rất quan trọng trong bộ môn sinh học Nhưng hiện nay, việc thực hành còn gặp nhiều khó khăn do trang thiết bị và đồ dùng
Trang 3thí nghiệm còn thiếu hoặc chưa đảm chất lượng, cũng như việc giáo viên còn chưa nắm rõ các bước giảng dạy một tiết thực hành
Việc nắm chắc các bước trong dạy thực hành, cũng như tạo được một tiết thực hành hấp dẫn, theo tôi thiết nghĩ đổi mới phương pháp trong dạy học thực hành đặc biệt ứng dụng công nghệ thông tin sẽ đem lại kết quả cao trong học tập
Giải pháp thay thế: Đổi mới phương pháp trong dạy học thực hành chủ yếu bằng
ứng dụng công nghệ thông tin trong những tiết thực hành khó, thời gian dài
Giáo viên cung cấp cho học sinh địa chỉ trang wed, nêu mục tiêu, yêu cầu cần đạt, cung cấp hình ảnh đoạn phim có liên quan yêu cầu học sinh khai thác để tiến hành thực hành
Vấn đề ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học đã được một số tác giả đề cập đến Ví dụ:
- Bài Công nghệ mới với việc dạy và học trong các trường Cao đẳng, Đại học của
GS.TSKH Lâm Quang Thiệp
- Bài Những yêu cầu về kiến thức, kĩ năng CNTT đối với người giáo viên của tác giả
Đào Thái Lai, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
Các tài liệu trên chủ yếu bàn về sử dụng CNTT như thế nào trong dạy học nói chung
mà chưa có tài liệu, đề tài nào đi sâu vào việc ứng dụng CNTT trong dạy học thực hành sinh học lớp 10
Tôi muốn có một nghiên cứu cụ thể hơn và đánh giá được hiệu quả của việc đổi mới phương pháp dạy học thực hành thông qua việc ứng dụng CNTT, hỗ trợ cho giáo viên khi dạy các tiết thực hành khó, thời gian dài Qua quá trình học sinh tự tìm kiếm thông tin, xây dựng nội dung báo cáo cũng như học sinh thông qua đoạn phim giáo viên cung cấp nắm được các thao tác thực hành Từ đó, truyền cho các em lòng tin vào khoa học, say mê tìm hiểu khoa học cùng các ứng dụng của nó trong đời sống
Vấn đề nghiên cứu: Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy thực hành sinh
học có làm tăng hiệu quả bài thực hành Sinh học trong trường THPT không?
Giả thuyết nghiên cứu: Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy thực hành
Sinh học có làm tăng hiệu quả bài thực hành Sinh học trong trường THPT
Trang 4III PHƯƠNG PHÁP
III.1 Khách thể nghiên cứu
Trường THPT XXX là một trong những trường của thành phố (tỉnh) YYY chú trọng trong việc ứng dụng công nghệ thông tin vào đổi mới phương pháp dạy học, trường đang được trang bị hệ thống máy tính, máy chiếu tới từng phòng học của học sinh Phòng thực hành của trường được trang bị khá đầy đủ Ban giám hiệu rất quan tâm đến vấn đề thực hành ở các tổ bộ môn Hơn thế nữa là một giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy bộ môn Sinh học thấy được những khó khăn, những việc cần làm cho học sinh và bộ môn của mình
Lớp 10B, 10A là 2 lớp chất lượng cao của khối 10 Học sinh 2 lớp khá đồng đều nhau, khả năng nắm bắt kiến thức nhanh, trình độ sử dụng công nghệ thông tin, đặc biệt vấn đề khai thác internet của các em khá thành thạo
Bảng 1: Thống kê học lực, giới tính của hai lớp 10B, 10A
Tổng Nam NữGiới tính Giỏi KháHọc lực đầu nămTB GiỏiKết quả KT sinh họcKhá TB
III.2 Thiết kế nghiên cứu
- Sử dụng thiết kế 2: Kiểm tra trước và sau tác động đối với các nhóm tương đương
Bảng 2 Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương
Tôi sử dụng bài kiểm tra khảo sát đầu năm lớp 10 làm bài kiểm tra trước tác động Điểm trung bình của lớp đối chứng là 76.25, của lớp thực nghiệm là 76.875 và p = 0,336 > 0,05, từ đó kết luận sự chênh lệch điểm trung bình của hai nhóm thực nghiệm
và đối chứng là không có ý nghĩa, hai nhóm được coi là tương đương
Bảng 3 Thi t k nghiên c uết kế nghiên cứu ết kế nghiên cứu ứu
trước tác động
tác động
Trang 5Thực nghiệm
(lớp 10A)
O1 Dạy học có ứng dụng
CNTT trong thực hành sinh học
O3
Đối chứng
(lớp 10B)
CNTT trong dạy học thực hành sinh học
O4
III.3 Quy trình nghiên cứu
* Chuẩn bị bài của giáo viên:
Giáo án 1 : Soạn thông thường dạy trên lớp bằng phương pháp truyền thống
Giáo án 2: Soạn có sử dụng CNTT để tiến hành thực hành
(Hai giáo án soạn tương đương về mặt kiến thức, kỹ năng)
* Tiến hành dạy thực nghiệm:
Thời gian tiến hành thực nghiệm vẫn tuân theo kế hoạch dạy học của nhà trường và theo thời khóa biểu để đảm bảo tính khách quan Cụ thể:
Bảng 4 Th i gian th c nghi mời gian thực nghiệm ực nghiệm ệm
3
sinh vật
11
hiển vi Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh
*Phương pháp đổi mới đã được áp dụng trong thực hành Sinh học 10 và dưới đây tôi xin đưa ra 2 bài cụ thể.
BÀI 6 THỰC HÀNH ĐA DẠNG THẾ GIỚI SINH VẬT
Bước 1 Cung cấp tài liệu tham khảo và địa chỉ mạng internet
http//www.youtube.com/watch
http//www.khoahoc.com.vn/khampha/sinh-vat-hoc
http//video.viettri.com/xem-phim-video/the-gioi-dong-vat
Trang 6Từ điển Sinh học phổ thông Tác giả: Huỳnh Thị Dung
Học tốt Sinh học 10 nâng cao Tác giả: La Thị Thu Cúc
Bước 2 Hướng dẫn chuẩn bị thực hành ở nhà:
a Nêu mục tiêu đạt được:
- Nêu được sự đa dạng thế giới sinh vật thể hiện ở các cấp độ tổ chức và đa dạng trong 5 giới
- Học sinh thấy được giá trị của sự đa dạng và sự cần thiết phải bảo tồn đa dạng sinh vật
b Phân công nhiệm vụ cụ thể:
Tổ 1 chuẩn bị sự đa dạng của giới khởi sinh, nguyên sinh
Tổ 2 chuẩn bị sự đa dạng của giới nấm
Tổ 3 chuẩn bị sự đa dạng của giới thực vật
Tổ 4 chuẩn bị sự đa dạng của giới động vật
c Yêu cầu chuẩn bị: bài trình chiếu hoặc đoạn phim thể hiện sự đa dạng trong giới sinh vật Phần báo cáo kết quả của nhóm
Bước 3 Báo cáo kết quả trong giờ thực hành:
- Các tổ lần lượt lên báo cáo các phần chuẩn bị của mình, các tổ khác theo dõi để nhận xét
- Giáo viên nhận xét phần chuẩn bị, ý thức tham gia báo cáo, phần nhận xét giữa các
tổ, sau đó đưa ra đoạn phim về đa dạng các giới sinh vật( nếu đủ thời gian)
- Giáo viên đưa ra một số câu hỏi củng cố:
+ Căn cứ vào đâu để xác định độ đa dạng về thành phần loài
+ Sinh vật rất đa dạng nếu một loài nào đó bị tuyệt diệt thì có ảnh hưởng đến loài khác không?
+ Vậy bảo tồn sự đa dạng giới sinh vật có cần thiết không? Theo em cần phải làm gì
để thực hiện được?
BÀI 19 QUAN SÁT TẾ BÀO DƯỚI KÍNH HIỂN VI THÍ NGHIỆM CO VÀ PHẢN CO NGUYÊN SINH:
Bước 1 Cung cấp tài liệu tham khảo và địa chỉ mạng internet
http//www.youtube.com/watch
Trang 7http//www.khoahoc.com.vn/khampha/sinh-vat-hoc
http//video.viettri.com/xem-phim-video/the-gioi-dong-vat
Từ điển sinh học phổ thông Tác giả: Huỳnh Thị Dung
Học tốt sinh học 10 nâng cao Tác giả: La Thị Thu Cúc
Sinh học tế bào Tác giả: Khuất Hữu Thanh
Bước 2 Yêu cầu chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
a Giá viên: dung dịch muối ăn 8%, dao lam, kim mũi mác, phiến kính, lam kính, đĩa kính, ống nhỏ giọt, nước cất, kính hiển vi, kẹp thí nghiệm
b Học sinh: 1 quả cà chua chín, 1 lá thài lài tía
Bước 3 Tiến hành thực hiện buổi thực hành:
- Giáo viên hướng dẫn lại cách sử dụng kính hiển vi
- Giới thiệu những chú ý trong thực hành để đảm bảo an toàn
- Giáo viên giới thiệu đoạn phim hướng dẫn cách tiến hành
- Giáo viên yêu cầu học sinh tiến hành làm thí nghiệm theo tổ
- Giáo viên mời các nhóm trình bày kết quả thí nghiệm, so sánh với các nhóm khác, giải thích kết quả nhóm mình
- Giáo viên nhận xét cách tiến hành, kết quả, giải thích của các nhóm
- Giáo viên cho học sinh làm thu hoạch vào vở
- Giáo viên đặt thêm câu hỏi củng cố:
+ Tại sao khi ngâm rau sống trong nước muối lại có hiện tượng héo? Cho biết nồng
độ nước muối?
+ Tại sao khi ngâm rau muống chẻ vào nước sạch lại thấy sợi rau cong lên?
*Phương pháp thông thường không sử dụng CNTT:
BÀI 6 THỰC HÀNH: ĐA DẠNG THẾ GIỚI SINH VẬT
Bước 1: Chuẩn bị của học sinh:
- Lập hệ thống sự đa dạng các giới sinh vật vào giấy Ao
- Sưu tầm 1 số mẫu sinh vật thuộc các giới sinh vật
Bước 2 Báo cáo thực hành tại lớp
- Giáo viên nêu mục tiêu cần đạt
- Giáo viên mời các nhóm treo kết quả và trình bày
Trang 8- các nhóm nhận xét chéo nhau.
- Giáo viên nhận xét phần trình bày của các nhóm
Bước 3 Giáo viên đặt câu hỏi củng cố:
+ Căn cứ vào đâu để xác định độ đa dạng về thành phần loài
+ Sinh vật rất đa dạng nếu một loài nào đó bị tuyệt diệt thì có ảnh hưởng đến loài khác không?
BÀI 19 QUAN SÁT TẾ BÀO DƯỚI KÍNH HIỂN VI THÍ NGHIỆM CO VÀ PHẢN CO NGUYÊN SINH:
Bước 1 Yêu cầu chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
a Giá viên: dung dịch muối ăn 8%, dao lam, kim mũi mác, phiến kính, lam kính, đĩa kính, ống nhỏ giọt, nước cất, kính hiển vi, kẹp thí nghiệm
b Học sinh: 1 quả cà chua chín, 1 lá thài lài tía
Bước 3 Tiến hành thực hiện buổi thực hành:
- Giáo viên hướng dẫn lại cách sử dụng kính hiển vi
- Giới thiệu những chú ý trong thực hành để đảm bảo an toàn
- Giáo viên nêu mục tiêu và mời 1 học sinh đọc cách tiến hành
- Giáo viên yêu cầu học sinh tiến hành làm thí nghiệm theo tổ
- Giáo viên mời các nhóm trình bày kết quả thí nghiệm, so sánh với các nhóm khác, giải thích kết quả nhóm mình
- Giáo viên nhận xét cách tiến hành, kết quả, giải thích của các nhóm
- Giáo viên cho học sinh làm thu hoạch vào vở
- Giáo viên đặt thêm câu hỏi củng cố:
+ Tại sao khi ngâm rau sống trong nước muối lại có hiện tượng héo? Cho biết nồng
độ nước muối?
+ Tại sao khi ngâm rau muống chẻ vào nước sạch lại thấy sợi rau cong lên?
III.4 Đo lường
Để xác định chính xác kết quả thực nghiệm, tôi đã tiến hành kiểm tra trắc nghiệm để đánh giá khả năng nắm bắt kiến thức cũng như việc nắm trắc các thao tác thực hành Cách kiểm tra: Bài kiểm tra giống nhau về nội dung, hình thức, số câu
Nhờ một giáo viên trong nhóm Sinh học (đồng chí X) cùng trường chấm
Trang 9IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ:
IV.1 PHÂN TÍCH DỮ LIỆU
Bảng 5: Thống kê kết quả kiểm tra sau thực nghiệm
sĩ số
Giới tính Kết quả KS đầu năm Kết quả sau thực nghiệm
Bảng 6 So sánh điểm trung bình bài kiểm tra sau thực nghiệm
Như trên đã chứng minh rằng kết quả 2 nhóm trước thực nghiệm là tương đương Sau tác động kiểm chứng chênh lệch ĐTB bằng T-Test cho kết quả p = 0,013, cho thấy sự
chênh lệch giữa ĐTB nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng rất có ý nghĩa, tức là
chênh lệch kết quả ĐTB nhóm thực nghiệm cao hơn ĐTB nhóm đối chứng là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động
Mức độ ảnh hưởng SMD = 0,5 Điều đó cho thấy mức độ ảnh hưởng của đổi mới phương pháp trong dạy học thực hành Sinh học có ảnh hưởng đến kết quả học tập của nhóm thực nghiệm ở mức trung bình
Giả thuyết của đề tài: “đổi mới
phương pháp trong dạy học
thực hành Sinh học 10” đã được
kiểm chứng
72 74 76 78 80 82 84 86
trước thực nghiệm sau thực nghiệm
Lớp thực nghiệm Lớp đối chứng
Hình 1 Biểu đồ so sánh ĐTB trước tác động và sau tác động của nhóm thực nghiệm
và nhóm đối chứng
Trang 10IV.2 BÀN LUẬN:
Kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực nghiệm là 83.958, kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm đối chứng là 78.75 Độ lệch điểm số giữa hai nhóm là 5.208; Điều đó cho thấy điểm trung bình của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng có sự khác biệt rõ rệt, lớp được tác động có điểm trung bình cao hơn lớp đối chứng
Sự chênh lệch giá trị trung bình của hai bài kiểm tra sau tác động là SMD=0,5 Điều
đó có nghĩa mức độ ảnh hưởng của tác động là ở mức trung bình (theo tiêu chí Cohen)
Phép kiểm chứng T-test ĐTB sau tác động của hai lớp là p = 0.013 < 0.05 Kết quả này khẳng định sự chênh lệch ĐTB của hai nhóm không phải là do ngẫu nhiên mà là
do tác động
*Hạn chế: Việc đổi mới phương pháp trong dạy học thực hành đòi hỏi giáo viên phải
thành thạo sử dụng CNTT, khai thác mạng internet và soạn được giáo án điện tử
V KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
V.1 Kết luận
Việc đổi mới phương pháp dạy thực hành sinh học bằng ứng dụng CNTT đã nâng cao kết quả học tập của học sinh Giáo viên dễ dàng hơn khi hướng dẫn học sinh tiến hành thực hành, rút ngắn thời thực hành, học sinh có thời gian để củng cố Trong phương pháp đổi mới học sinh chủ động hơn trong tiết thực hành, làm quen với việc tiếp cận công việc nghiên cứu khoa học, sắp xếp các phần kiến thức phù hợp đúng mục tiêu đặt ra Học sinh thấy mình tự tin hơn trong học tập
V.2 Khuyến nghị
a Đối với BGH
- Tăng cường cơ sở vật chất đặc biệt là những trang thiết bị để ứng dụng CNTT trong giảng dạy như: máy tính, máy chiếu projector…
Trước tác động Sau tác động
Trang 11- Tăng cường mở các lớp bồi dưỡng tin học nói chung và bồi dưỡng việc ứng dụng CNTT trong dạy học, khai thác internet…
b Đối với giáo viên
- Để tiết dạy thực hành tốt cần có khâu chuẩn bị thật chu đáo, dụng cụ, hóa chất, mẫu vật phải đầy đủ, chính xác, chuẩn Nếu không chắc chắn giáo viên cần làm trước để kiểm tra
- Với tiết dạy thực hành có sự chuẩn bị chủ yếu của học sinh để đến lớp báo cáo, giáo viên cần giám sát chặt chẽ khâu chuẩn bị của học sinh, định hướng nội dung trình bày, giới hạn thời gian trình bày Về phía giáo viên cần chuẩn bị máy tính, máy chiếu và phần nhận xét thật chính xác
- Không ngừng tự học, tự bồi dưỡng để hiểu biết về CNTT, biết khai thác thông tin trên mạng Internet, có kĩ năng sử dụng thành thạo các trang thiết bị dạy học hiện đại
- Luôn luôn bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, đổi mới phương pháp dạy học
Trong thời gian có hạn đề tài không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự giúp đỡ của các thầy cô giáo, các đồng chí đồng nghiệp để đề tài của tôi ngày một hoàn thiện góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học thực hành nói riêng và
sự nghiệp giáo dục nói chung
Xin chân thành cảm ơn !
………, ngày … tháng … năm 20…
Người thực hiện
