Các phương pháp thường sử dụng trong tập huấn có sự tham gia

Chương này sẽ giới thiệu một số phương pháp cơ bản thường hay sử dụng trong tập huấn có sự tham gia của người học như phương pháp Động não, Philip 365, Thảo luận nhóm, Quan sát thực tế,

Chương 4 Các phương pháp thường sử dụng

trong tập huấn có sự tham gia

Chương này sẽ giới thiệu một số phương pháp cơ bản thường hay sử dụng trong tập huấn có sự tham gia của người học như phương pháp Động não, Philip (365), Thảo luận nhóm, Quan sát thực tế, Trình diễn thực hành, Thuyết trình, Tư vấn và Đóng vai Các phương pháp này được xây dựng và sử dụng trong tập huấn cho người lớn để khuyến khích môi trường học tích cực và nâng cao hiệu quả tập huấn

Khi chúng tôi nói đến phương pháp có nghĩa là các công cụ sử dụng để giúp cho người học hiểu và tiếp thu tốt nhất Điều này có thể thực hiện khi sử dụng phương pháp nhằm tối đa hoá lượng thông tin trao đổi thông qua sự tham gia tích cực của học viên và thực hành

Mục đích của việc sử dụng các phương pháp này là khuyến khích người học chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm, tạo cho người học tính chủ động sáng tạo, hỗ trợ quá trình chuyển hoá, biến thông tin thu được từ chương trình đào tạo tập huấn thành kiến thức của mình thông qua các hoạt động thực hành và áp dụng thực tế Do vậy các phương pháp sử dụng trong tập huấn có sự tham gia thường hỗ trợ người học trong quá trình tự vận động của họ Có thể nói các phương pháp này chính là chìa khoá để mở cánh cửa cho giao tiếp hai chiều giữa tập huấn viên và học viên

4.1 Phương pháp động não

Phương pháp động não có những ưu điểm như kích thích ý tưởng sáng tạo của học viên Nó yêu cầu học viên suy nghĩ tập trung trong thời gian ngắn Đây là phương pháp dễ sử dụng, đặc biệt là khi sử dụng kết hợp với các phương pháp khác Đây cũng là phương pháp tốt nhất để tìm ra giải pháp cho một vấn đề sử dụng trí tuệ của

cả nhóm lớn (chúng tôi sẽ đưa ra ví dụ cụ thể ở phần 5.5 - chương 5 về cây vấn đề)

Phương pháp động não thường được sử dụng khi nội dung cần trao đổi ngắn và nhiều người biết Phương pháp này còn dùng để giới thiệu nội dung bài giảng và kết hợp với các phương pháp khác Phương pháp này cũng được sử dụng khi số lượng học viên đông và thời gian bị hạn chế

Động não là quá trình tư duy và chia

sẻ ý tưởng để tạo ra tối đa dữ liệu/ý kiến cho một chủ đề nhất định Trong tập huấn có sự tham gia, phương pháp động não là phương pháp dùng

để thu thập nhiều ý kiến về một nội dung cụ thể, trong một thời gian ngắn, với tốc độ nhanh và khi thu thập các ý kiến không phê phán hay đánh giá mà kích thích khả năng tư duy và phản xạ của người học Sử dụng phương pháp này cần tiến hành theo 3 bước sau:

Bước 1: Tập huấn viên nêu vấn đề hoặc đưa ra các câu hỏi cụ thể

Câu hỏi hoặc vấn đề tập huấn viên đưa ra phải rõ ràng, ngắn gọn, dễ hiểu và chỉ nên đề cập đến một nội dung

Bước 2: Học viên suy nghĩ để đưa ra các ý kiến của mình và tập huấn viên thu thập các ý kiến

Học viên có thể nói hoặc ghi các ý kiến của mình vào giấy Nếu yêu cầu học viên ghi chép ý kiến thì tập huấn viên phải chuẩn bị đầy đủ giấy (cỡ bằng ½ tờ A4) và bút từ trước Lưu ý học viên chỉ được ghi 1 ý kiến hoặc 1 nội dung lên 1 tờ giấy nếu không

sẽ gặp khó khăn ở bước tiếp theo Nên khống chế thời gian ngắn cho học viên suy nghĩ, tốt nhất là 3-7 phút Nếu vấn đề phức tạp (như xác định cây vấn đề - phần 5.5, chương 5) thì thời gian suy nghĩ

có thể từ 10-20 phút Tập huấn

viên khuyến khích học viên đưa ra

ý kiến bằng cách cố gắng lấy ý

kiến của tất cả mọi người, đưa ra

các câu hỏi gợi ý và duy trì không

khí và tốc độ nhanh Không tỏ thái

độ phản đối khi có người nêu ý

kiến chưa đúng Nên dừng trao

đổi ý kiến khi thấy không khí phát biểu đã lắng xuống và chuyển sang tổng hợp ý kiến

Trong khi học viên nêu ý kiến tập huấn viên thu thập bằng cách viết lên bảng (nếu học viên nói) hoặc dán lên bảng/giấy khổ to (nếu học viên viết) Tập huấn viên có thể tự ghi hoặc bố trí trợ giảng/ hoặc người ghi giúp Ghi tất cả các ý kiến, kể cả ý kiến chưa phù hợp và sẽ loại bỏ hoặc chỉnh sửa sau Có thể dùng hình hoa mà trong đó, nhụy hoa là câu hỏi/vấn đề đưa ra, còn mỗi cánh hoa là một ý kiến đóng góp Để dễ cho việc phân tích ở bước sau thì tốt nhất là yêu cầu học viên viết lên các tấm thẻ bằng giấy

Bước 3: Bổ sung, tổng hợp ý kiến và chốt lại vấn đề

Ở bước này, tập huấn viên cần bổ sung những ý kiến thiếu nếu cần thiết, chỉnh lại các ý kiến chưa đúng, loại bỏ đi những ý kiến sai, không liên quan và hướng các ý kiến vào nội dung cần trao đổi Trong khi phân tích, sử dụng bút khác màu để nhấn mạnh trọng tâm, bổ sung, chỉnh sửa và khuyến khích ý kiến hay Cuối cùng, tập huấn viên cần chú ý nhấn mạnh ý chính, hoặc nhắc lại các nội dung chính

Khi sử dụng phương pháp động não cũng có những bất lợi nhất định Trong quá trình động não rất khó huy động được sự tham gia của tất cả các học viên và duy trì cho quá trình sáng tạo của họ để đi đúng với định hướng và mục tiêu đề ra Không nên sử dụng phương pháp này với những nội dung hoàn toàn mới, mang tính thực hành cao và dài

4.2 Phương pháp Philip (365)

Phương pháp Philip (365) có ưu điểm như dễ thu hút các thành viên tham gia vì nhóm nhỏ, huy động được nhiều ý kiến cùng một lúc và thực hiện với số lượng học viên tương đối đông Phương pháp này cũng huy động được sự tham gia tích cực của tất cả học viên và có thể thu được những ý kiến hay từ các học viên ngại phát biểu trong một nhóm lớn

Phương pháp này thường được sử dụng khi nội dung cần trao đổi ngắn, có nhiều hơn 5 ý kiến Trong bối cảnh không khí lớp chưa được cởi mở, số lượng học viên đông và hạn chế về thời gian thì áp dụng phương pháp này có thể phù hợp hơn phương pháp động não

Phương pháp Philip (365) là một dạng biến thể của phương pháp động não Sự

khác nhau là với phương pháp Phillip (365) học viên thảo luận theo nhóm 3 người chứ không phải cả nhóm lớn hoặc cả lớp Mục đích của phương pháp này là khuyến khích sự tham gia của nhiều học viên và thu thập được nhiều thông tin Nhóm 3 người trong thời gian 6 phút, đưa ra 5 ý kiến liên quan đến vấn đề đã nêu Sự giới hạn thời gian và số lượng ý kiến sẽ làm cho học viên tập trung và lựa chọn để đưa ra những vấn đề quan trọng Sử dụng phương pháp này cần tiến hành theo 5 bước sau:

Bước 1: Chia nhóm

Tập huấn viên chia lớp thành các nhóm 3 người

Bước 2: Đưa yêu cầu cho nhóm

Tập huấn viên nêu câu hỏi và yêu cầu các nhóm 3 người tiến hành động não trong vòng 6 phút, đưa ra 5 ý kiến cho câu hỏi vừa nêu

Bước 3: Các nhóm tiến hành suy nghĩ

Các nhóm suy nghĩ trong vòng 6 phút và ghi chép ý kiến của nhóm vào giấy

Bước 4: Tập huấn viên thu thập và ghi các ý kiến của các nhóm

(Bước này tương tự như bước 2 của phương pháp động não)

Bước 5: Bổ sung, tổng hợp ý kiến và chốt lại vấn đề

(Bước này tương tự như bước 3 của phương pháp động não)

Điểm hạn chế khi sử dụng phương pháp này là khó kiểm soát các nhóm thảo luận

và hiểu phương pháp Lấy ý kiến của các nhóm có thể mất nhiều thời gian nếu không yêu cầu các nhóm ghi chép ý kiến lên các thẻ giấy Nếu tập huấn viên cần minh hoạ cho cả lớp thì có thể làm gián đoạn thảo luận của học viên

Phương pháp thảo luận nhóm có rất nhiều ưu điểm vì vậy nó được thường xuyên

sử dụng trong tập huấn và đào tạo cho người lớn Với phương pháp này, tập huấn viên có thể quan sát được mức độ tiếp thu của học viên (phần 3.5, chương 3) để có những nhận xét và điều chỉnh nội dung phù hợp Thảo luận nhóm khuyến khích học viên tham gia tích cực, nhất là những người ít nói, nhút nhát Nó tăng tinh thần hợp tác và tương tác trong nhóm Nó tạo điều kiện để củng cố bài học và gây dựng mạng lưới như câu lạc bộ hoặc nhóm sở thích Nó tạo cơ hội cho học viên đưa ra

những thắc mắc và nhận được giải thích

từ các học viên khác Nó huy động trí tuệ, kinh nghiệm, của mọi người để cùng đạt mục tiêu chung vì có nhiều cơ hội hơn khi thảo luận với nhóm nhỏ

Phương pháp thảo luận nhóm thường được sử dụng để phân tích và giải quyết các vấn đề/bài tập cụ thể với nội dung trao đổi quan trọng, tương đối dài và nhiều người biết Phương pháp áp dụng phù hợp khi có nhiều thời gian, địa điểm rộng, đủ văn phòng phẩm và số lượng học viên không quá đông (ví dụ từ 6-30 học viên)

Thảo luận nhóm là một cuộc trao đổi

của từ hai người trở lên về một vấn đề

cụ thể nào đó Trong tập huấn có sự

tham gia, phương pháp thảo luận

nhóm là một hoạt động nhóm nhỏ để

học viên có thể chia sẻ kinh nghiệm, ý

kiến, hay giải pháp cho một vấn đề

nào đó Trong quá trình thảo luận, lớp

được chia thành nhiều nhóm để thảo

luận một hoặc các câu hỏi/nội dung

khác nhau Tập huấn viên đóng vai trò

Có thể chia nhóm ngẫu nhiên bằng cách đếm có lặp lại một dãy số từ 1 đến số nhóm mà tập huấn viên muốn chia Những người có số đếm giống nhau về cùng nhóm Có thể chia nhóm không ngẫu nhiên bằng cách chia theo các tiêu chí như địa

lý, tuổi tác, vị trí và thâm niên công tác, sở thích, giới tính

Không nên để học viên tự chia nhóm, vì có thể dẫn đến chênh lệch giữa các nhóm

về lứa tuổi, giới tính, trình độ, hoạt động nhóm giảm hiệu quả Nhóm nên được thay đổi trong buổi học tuỳ thuộc vào nội dung thảo luận và nếu các nhóm không thực hiện tốt nhiệm vụ của mình Các nhóm cần có vị trí thoải mái để thảo luận, tránh quá gần nhau dẫn đến không tập trung

Bước 2: Chuẩn bị cho thảo luận nhóm

Tập huấn viên đưa ra câu hỏi/nội dung/yêu cầu cho từng nhóm và giới hạn thời gian thảo luận Câu hỏi cần chuẩn bị trước với yêu cầu rõ ràng, cụ thể, dễ hiểu, tốt nhất

là ghi sẵn ra các mẩu giấy để cho các nhóm gắp thăm Đảm bảo rằng các nhóm đã hiểu câu hỏi trước khi tiến hành thảo luận Tránh không nên để các nhóm thảo luận chung một nội dung/câu hỏi

Có thể yêu cầu nhóm phân công nhóm trưởng và người trình bày kết quả Nhiệm vụ trình bày kết quả có thể giao cho những người hay lấn át người khác hoặc những thành viên nhút nhát để khuyến khích sự tham gia của họ

Bước 3: Học viên tiến hành thảo luận

Học viên tiến hành thảo luận theo như hướng dẫn ở bước 2 Thời gian thảo luận thường từ 10-20 phút phụ thuộc vào nội dung

Tập huấn viên hướng dẫn, theo dõi, hỗ trợ các nhóm trong quá trình thảo luận bằng cách giải thích thắc mắc, gỡ bí, giúp các nhóm không đi chệch hướng Tập huấn viên cần thường xuyên theo dõi và nhắc nhở các nhóm về thời gian bằng cách thông báo thời gian còn lại Nên nhớ một nguyên tắc trong quá trình hỗ trợ nhóm là không được làm thay, bổ sung trực tiếp những ý kiến mà nhóm còn thiếu

Bước 4: Đại diện của các nhóm lên trình bày kết quả

Phần trình bày của đại diện nhóm có thể nói,

viết hoặc bằng những hình thức khác phụ

thuộc vào nội dung và thời gian cho phép

Trong trường hợp nhiều nhóm cùng thảo luận

một nội dung, bạn có thể yêu cầu một nhóm

đại diện trình bày kết quả, còn các nhóm

khác bổ sung để tránh lãng phí thời gian và

nhàm chán khi tất cả các nhóm đều trình bày

một vấn đề

Bước 5: Tập huấn viên tổng kết

Tập huấn viên bổ sung những nội dung còn thiếu, phân tích kết quả, và tổng kết lại vấn đề tương tự như phương pháp động não

Cũng giống như các phương pháp khác, phương pháp thảo luận nhóm cũng có một

số hạn chế nhất định Có thể khó kiểm soát trong khi nhóm thảo luận và đôi khi biến thành một cuộc tranh luận vô bổ nếu không có kỹ năng tổ chức, hướng dẫn và giám sát tốt Một vài học viên có thể lấn át các học viên khác trong nhóm Tranh cãi hoặc xung đột trong khi thảo luận dễ nẩy sinh; Thường mất nhiều thời gian và đôi khi các điểm quan trọng lại gây khó hiểu và bị bỏ qua Kỹ năng tốt và khả năng tự tin cao sẽ

hỗ trợ tích cực tập huấn viên nếu những trường hợp này xẩy ra

4.4 Phương pháp quan sát thực tế

Ưu điểm nổi bật của phương pháp này là

có thể dùng để trao đổi nhiều nội dung cùng một lúc Sử dụng phương pháp này sẽ tăng cao hiệu quả ứng dụng nội dung lý thuyết tập huấn vào thực tế sản xuất Thêm nữa, phương pháp này còn tạo được không khí hứng khởi, sôi nổi cho học viên tham gia và huy động nhiều giác quan của người học

Phương pháp quan sát thực tế thường được sử dụng khi phân tích trường hợp/tình huống cụ thể và so sánh để tìm ra ưu điểm/ mặt hạn chế của một vấn đề hay kỹ thuật nào đó Phương pháp này chỉ có thể

áp dụng được trong trường hợp có địa điểm quan sát phù hợp, số lượng học viên ít

và có đủ thời gian

Khi bạn nhìn thì bạn sẽ tin!

Trong phương pháp tập huấn có sự tham gia, phương pháp quan sát thực tế là quá trình trao đổi kiến thức và kinh nghiệm thông qua quan sát thực tế Mục đích là phân tích các ví dụ điển hình về thực tế sản xuất và rút ra những bài học kinh nghiệm,

đưa ra những khuyến cáo để cải

thiện tình hình thực tiễn Tương tự

như phương pháp thảo luận

nhóm, tập huấn viên sẽ chỉ đóng

vai trò hướng dẫn, theo dõi hỗ trợ

các nhóm trong quá trình quan sát

và tư vấn để người học đưa ra

quyết định cuối cùng Đây là một

trong những phương pháp sử

dụng rất có hiệu quả và phù hợp với đối tượng là người nông dân vì họ chính là những người tiến hành nghiên cứu, học hỏi và thay đổi dựa trên những quan sát của mình Hướng dẫn và thực hiện phương pháp quan sát thực tế cũng tiến hành theo trình tự 6 bước sau:

Bước 1: chuẩn bị

Tập huấn viên xác định mục đích và nội dung quan sát để đưa ra tiêu chí cần quan sát chi tiết, cụ thể và phù hợp với mục đích đề ra Khảo sát địa điểm quan sát từ trước và lựa chọn địa điểm nào phù hợp nhất với mục đích quan sát và khoảng cách

so với lớp học Lưu ý việc đảm bảo tuân thủ nguyên tắc vệ sinh tránh lây lan dịch bệnh

Bước 2: Chia nhóm: (xem bước

1- phương pháp thảo luận nhóm ở

chương này)

Cử nhóm trưởng để giúp tập huấn

viên quản lý nhóm và thư ký để

ghi chép trong quá trình quan sát

Bước 3: Đưa nội dung/yêu cầu

và giới hạn thời gian quan sát

Tập huấn viên đưa yêu cầu cho

các nhóm và giới hạn thời gian

(thông thường là 30 phút quan sát và tính thêm thời gian đi di chuyển)

Tập huấn viên đang hỗ trợ nhóm trong quá trình quan sát

Bước 4: Học viên tiến hành quan sát

Học viên tiến hành quan sát, hỏi thêm thông tin từ chủ hộ, thảo luận, thống nhất và ghi chép kết quả của nhóm để trình bày Tập huấn viên phải đi cùng nhóm để hỗ trợ

và giúp nhóm trong quá trình quan sát Nếu tập huấn viên có nhiều hiểu biết và kiến thức về nội dung quan sát là rất có lợi

Bước 5: Đại diện các nhóm trình bày kết quả quan sát:

Sau khi các nhóm trình bày, tập huấn viên nên yêu cầu bổ sung từ các thành viên trong nhóm trước khi chuyển sang bước tiếp theo

Bước 6: Tập huấn viên phân tích, tổng kết kết quả quan sát và tư vấn để đưa

ra giải pháp hợp lý

Tập huấn viên nên sử dụng quan sát thực tế như một bài tập tình huống để trao đổi nội dung chính Do vậy, trong khi phân tích kết quả quan sát, tập huấn viên nên bổ sung hoặc đưa ra nội dung lý thuyết chính cần truyền tải Khi đưa ra các gợi ý khắc phục những bất hợp lý nên cân nhắc để đưa ra các giải pháp mang tính khả thi, phù hợp với điều kiện cụ thể

Phân tích và đưa ra những khuyến cáo tại lớp sau khi đã quan sát là rất quan trọng vì sẽ tạo thêm cơ hội cho học viên xem xét lại vấn đề, rút ra những điều bổ ích

và thu thập thêm thông tin từ tập huấn viên và các học viên khác

Bất lợi chính khi sử dụng phương pháp này là yêu cầu có nhiều thời gian và chỉ áp dụng với số lượng học viên ít

4.5 Phương pháp trình diễn thực hành

Ưu điểm nổi bật của phương pháp này là rất hiệu quả khi dùng để trao đổi kinh nghiệm về những nội dung mang tính kỹ thuật thực hành kỹ năng để tăng mức độ hiểu và nhớ cho học viên Với phương pháp này, học viên có thể kiểm chứng thông tin bằng cách trực tiếp thực hiện thao tác vì vậy tính ứng dụng nội dung tập huấn vào thực tế sản xuất cao

Phương pháp trình diễn thực hành thường được sử dụng khi giới thiệu một qui trình hay kỹ thuật mới/cụ thể nào đó, ví dụ: tiêm phòng, sử dụng vắc-xin, phối trộn thức

ăn, kiểm tra chất lượng hạt giống, phát hiện sâu bệnh

Trong tập huấn có sự tham gia, trình diễn thực hành là phương pháp mà tập huấn viên sử dụng các vật liệu như gia súc sống, cây trồng, mẫu đất để trình diễn thao tác một

kỹ thuật cụ thể nào đó và yêu cầu học viên thực hành Phương pháp này giúp học viên hiểu rõ hơn vì sử dụng kết hợp nhiều giác quan (mục 1.2.1 - chương 1) Đây là một trong những phương pháp mà mức độ ghi nhớ và chuyển tải thông tin từ tập huấn thành kiến thức và kinh nghiệm của người học đạt kết quả cao nhất Sử dụng phương pháp này cần tiến hành theo 7 bước sau:

Bước 1: chuẩn bị

Tập huấn viên chuẩn bị mẫu vật, nguyên liệu và các dụng cụ cần thiết.Chuẩn bị đầy

đủ nguyên vật liệu để tất cả học viên đều có cơ hội được thực hành

Bước 2: chia nhóm và nguyên liệu theo nhóm và giới thiệu yêu cầu thực hành

Tập huấn viên chia lớp thành các nhóm nhỏ để đảm bảo tất cả các thành viên trong nhóm đều được tham gia vào phần thực hành Nguyên liệu cũng cần được chia đều

theo nhóm Tập huấn viên giới thiệu qua về yêu cầu và các nội dung lý thuyết có liên quan đến phần học viên sẽ thực hành

Bước 3: Học viên làm thử

Tập huấn viên yêu cầu các nhóm học viên làm thử theo kinh nghiệm của họ

Bước 4: Tổng kết qua kết quả làm thử của các nhóm

Học viên và tập huấn viên cùng phân tích và đánh giá kết quả làm thử

Bước 5: Tập huấn viên hướng dẫn

Tập huấn viên hướng dẫn cách làm

mới cho học viên cả lý thuyết lẫn thực

hành (xem ảnh bên) một cách rõ ràng

và cụ thể để đảm bảo học viên hiểu và

thao tác được

Bước 6: Học viên thực hành, tập

huấn viên quan sát và hỗ trợ

Tập huấn viên hỗ trợ các nhóm thực hành khi cần Có thể cho học viên thêm thời gian khi thấy học viên thao tác chưa xong

Bước 7: Tổng kết kết quả

Tập huấn viên nên nhận xét các thao tác và kết quả thực hành của các nhóm Sau

đó nhắc lại nội dung lý thuyết để học viên nhớ lâu hơn

Sử dụng phương pháp trình diễn thực hành có những hạn chế như đòi hỏi chi phí tương đối cao về nguyên vật liệu, phạm vị áp dụng tương đối bị hạn chế, tập huấn viên phải có kỹ năng trình diễn tốt và chỉ áp dụng với số học viên ít