Nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” trong tác phẩm vụ án của franz kafka

Đồng thời chúng tôi cũng hi vọng quá trình tìm hiểu về tác giả và tác phẩm Vụ án của ông, sẽ học tập và tích lũy được những kinh nghiệm quý báu trong công việc nghiên cứu khoa học, một

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

ĐINH THỊ DUYÊN

NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN “CÁI PHI LÝ”

TRONG TÁC PHẨM VỤ ÁN CỦA FRANZ KAFKA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

SƠN LA, NĂM 2015

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

ĐINH THỊ DUYÊN

NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN “CÁI PHI LÝ”

TRONG TÁC PHẨM VỤ ÁN CỦA FRANZ KAFKA

Chuyên ngành: Văn Học Nước Ngoài

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Người hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Ngọc Thúy

SƠN LA, NĂM 2015

Lời cảm ơn

Khóa luận tốt nghiệp được hoàn thành với sự hướng dẫn khoa học và sự giúp đỡ tận tình của Thạc sĩ Nguyễn Thị Ngọc Thúy, nhân dịp khóa luận được công bố, em xin chân thành cảm ơn và tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô Nguyễn Thị Ngọc Thúy, người đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ tận tình cho em trong quá trình thực hiện khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn phòng đào tạo, sự quan tâm, tạo điều kiện giúp đỡ của tập thể thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, của các ban ngành chức năng, của tập thể lớp K52 ĐHSP Văn-GDCD

Với nội dung khóa luận này em mong nhận được những ý kiến đóng góp của thầy

cô và các bạn!

Em xin chân thành cảm ơn quý thầy cô và các bạn!

Sơn La, tháng 5 năm 2015

Người thực hiện Đinh Thị Duyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

2.1 Tình hình nghiên cứu Franz Kafka trên thế giới 2

2.2 Tình hình nghiên cứu Franz Kafka ở Việt Nam 7

3 Phạm vi nghiên cứu 11

4 Đối tượng nghiên cứu 11

5 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 11

6 Phương pháp nghiên cứu: 11

7 Đóng góp của khóa luận 12

8 Cấu trúc của khóa luận 13

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 14

1.1 Tác giả 14

1.2 Tác phẩm 20

1.2.1 Tóm tắt cốt truyện 21

1.2.2 Kết cấu 23

1.3 Quan niệm về “cái phi lý” trong triết học và văn học 25

1.3.1 Quan niệm về “cái phi lý” trong triết học 26

1.3.2 Quan niệm về “cái phi lý” trong văn học 26

CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN PHI LÝ 29

2.1 Không gian phi địa danh 30

2.2 Không gian bị biến dạng 31

2.2.1 Không gian đời tư 31

2.2.2 Không gian tòa án 33

2.3 Không gian mê cung 35

Tiểu kết 37

CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT PHI LÝ 39

3.1 Bắt đầu từ cái tên 39

3.2 Những chân dung méo mó 40

3.3 Hành động phi lý, tâm lý hóa 42

3.4 Nhân vật cô đơn đi tìm sự cô đơn 43

3.5 Nhân vật của sự thức tỉnh nghiệt ngã 44

Tiểu kết 45

CHƯƠNG 4: CHI TIẾT PHI LÝ 47

4.1 Chi tiết phi lý mang tính huyền thoại 47

4.1.1 Chi tiết y phục 48

4.1.2 Chi tiết cửa 49

4.2 Chi tiết phi lý và cốt truyện “kiểu giấc mơ” 50

4.2.1 Biến cố khởi đầu 50

4.2.2 Đa tầng truyện 51

4.2.3 Chi tiết “nhiễu” mạch truyện 52

Tiểu kết 53

KẾT LUẬN 54 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế kỉ XX, thế kỉ mà trọng tâm nó là châu Âu, đã diễn ra nhiều cuộc đổi thay, nhanh chóng, gấp gáp, dữ dội Cho đến nay kí ức phương Tây vẫn còn hằn in rõ những

sự đảo lộn giá trị cuộc sống, giá trị nhân văn từ hai cuộc chiến tranh thế giới

“Thế kỉ XIX: Thế giới là tôi

Thế kỉ XX: Tôi không phải là thế giới”

(V Bela) [20; 938]

Trong bối cảnh đầy sôi động của buổi đầu thế kỉ XX, thế kỉ chứng kiến hai cuộc chiến tranh thế giới vô cùng tàn khốc, văn học nghệ thuật cũng bắt đầu làm cuộc cách mạng với phong trào tiên phong Các văn nghệ sĩ không còn hài lòng với những quy tắc sáng tác truyền thống, họ muốn phá vỡ tất cả để giải phóng văn học nghệ thuật, cho văn học nghệ thuật được tự do biểu đạt nhằm đáp ứng với tình hình chính trị xã hội mới Nhiều trào lưu trường phái mới ra đời như: trường phái biểu tượng, trường phái

đa đa, trường phái siêu thực, trường phá vị lai trong bản giao hưởng tư tưởng ấy đôi khi vút lên những thanh âm trong trẻo khi có quá nhiều luồng tư tưởng đua tranh nhau được khẳng định, được lột xác, thoát thai Bởi vậy, có những nhà văn ta không thể xếp

họ vào trường phái nào, nhưng những sáng tác của họ thật sự là những cái mốc của

tiến trình văn học thế giới Họ là những “hiện tượng bột phát đặc biệt mà đồng nghiệp

đương thời của họ không thể theo kịp để làm thành một trường phái Tác động và ảnh hưởng của họ chỉ diễn ra sau một thời gian thế giới mới hết ngỡ ngàng Và khi hiểu ra

thì người ta mới thấy rằng họ là những hiện tượng tới hạn không thể lặp lại Kafka

chính là một hiện tượng như vậy” [17; 6]

Cùng với Marcel Proust (1871-1922), James Joyce (1882-1941), Franz Kafka được coi là một trong những người mở đầu trong việc đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết Những cách mới mẻ trong việc xây dựng hệ thống nhân vật, cốt truyện, cách tổ chức không gian, thời gian, ngôn từ của tiểu thuyết hiện đại có đóng góp không nhỏ của

người tìm đường Franz Kafka Từ Kafka người ta có thể thấy rõ rằng có nhiều cách

khác nhau để biểu hiện tư tưởng nhà văn trên trang viết; nghệ thuật đã và sẽ không phải là sự bắt trước hiện thực một cách trần trụi Có thể thấy rằng Kafka chính là chiếc cầu nối nghệ thuật văn xuôi phương Tây, từ đỉnh cao nghệ thuật tiểu thuyết thế kỉ XIX, H Balzac (1799 - 1850), sang tiểu thuyết hiện đại thế kỉ XX với những phá cách

táo bạo và có phần cực đoan ở tiểu thuyết mới và kịch phi lý sau này Franz Kafka đã

ra đi gần một thế kỷ, khi thời gian đã tiến hành sự phán xét nghiệt ngã mà rất công

bằng của nó làm lắng xuống những niềm say mê xung quanh “thiên tài nghịch dị” (Lê Huy Bắc) hay “người Do Thái tiên tri bé nhỏ” (Đặng Thị Hạnh) thì những tác phẩm

của ông vẫn làm say mê, hấp dẫn mọi người đọc, nhất là những bạn đọc trẻ ưa thích sự

bí ẩn và nhạy cảm với cuộc đời

Kafka không lựa chọn cho mình cách viết ồn ào, bóng bẩy, phô trương, hào nhoáng, lung linh Franz Kafka lại lựa chọn cho mình cách viết bình thản, lạnh lùng

nhiều khi đến khô khốc rời rạc mà ông đã từng cảm nhận rằng: “Những câu văn lủng củng với nhiều chỗ trống có thể nhét được cả hai tay vào Một câu cao, một câu thấp, tùy tiện; câu nọ chèn câu kia, như lưỡi chèn vào răng sâu hoặc răng giả vậy; có câu còn thô thiển chòi lên trước khiến cho cả truyện cứng đơ trong sự ngơ ngác đáng buồn” (Nhật ký, ngày 5 tháng 11 năm 1911) [3; 818], kỳ lạ thay có sức lôi cuốn mãnh

liệt Franz Kafka có tầm ảnh hưởng đến nền văn học thế giới chính vì vậy mà khi gõ vào dịch vụ tìm kiếm nào đó với từ khóa “Franz Kafka” ta sẽ thấy hiện lên ít nhất 130.000 tư liệu về ông chỉ tính riêng bằng tiếng Anh thứ ngôn ngữ mà ông chưa bao giờ sử dụng Chính vì vậy ngay từ lần đầu tiên tiếp xúc với tác phẩm của Franz Kafka, thế giới nghệ thuật đặc sắc của ông đã thôi thúc tôi đến với đề tài này Chính vì vậy,

chúng tôi mạnh dạn chọn Franz Kafka và tác phẩm Vụ án làm đối tượng chính cho đề

tài khóa luận “nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” trong tác phẩm vụ án của Franz Kafka” vừa để minh chứng vừa để thấy rõ hơn thiên tài và sức cuốn hút, vẻ độc đáo

của thế giới nghệ thuật Franz Kafka Đồng thời chúng tôi cũng hi vọng quá trình tìm

hiểu về tác giả và tác phẩm Vụ án của ông, sẽ học tập và tích lũy được những kinh

nghiệm quý báu trong công việc nghiên cứu khoa học, một phẩm cách không thể thiếu của người giáo viên

Với những suy nghĩ như vậy, chúng tôi đã tìm đến thế giới nghệ thuật trong tác

phẩm Vụ án của Franz Kafka bằng cả niềm say mê, nể phục

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu Franz Kafka trên thế giới

Không giống với nhiều nhà văn khác, vinh quang sự nghiệp đến ngay từ tác phẩm đầu tay, hay trong lúc nhà văn dồi dào sinh lực, tràn đầy sức sống Franz Kafka bước vào văn đàn thế giới một cách âm thầm và lặng lẽ cho đến lúc ra đi (1924) vẫn không

để lại dấu ấn hay tiếng vang gì Lúc còn sống, tác phẩm của ông được in rất ít, chủ yếu

là một số truyện ngắn: Chiêm ngưỡng (1913), Lời phán quyết và người tài xế (chương một của nước Mỹ) (1913), Biến dạng (1915) (tuyển tập Franz Kafka , dịch là hóa thân), Trại cải tạo và Một thầy thuốc ở nông thôn (1915), Vô địch nhịn ăn (1924)

Nhưng từ sau khi ông mất, người ta đã thấy sự ảnh hưởng của ông đối với công chúng Năm 1924, trong báo “Quyền lợi đỏ” của Đảng cộng sản Tiệp Khắc đã viết về

ông: “một nhà văn viết bằng tiếng Đức đã giã từ chúng ta, một trí tuệ tinh tế và trong sạch, từng ghê tởm thế giới này và mổ xẻ nó bằng con dao không xót thương của lẽ phải Kafka thâm nhập vào cơ chế xã hội, ông thấy nỗi đau của kẻ này, quyền lực và giàu sang của kẻ khác Trong những bài viết của mình, ông tấn công vào kẻ mạnh của thế giới này bằng phương tiện trào phúng và bằng một hình thức chứa đựng đầy hình ảnh” (dẫn theo Đặng Anh Đào) [10] Lời nhận xét đầy xót xa, cay đắng mà hùng hồn

ấy đã cho thấy cái nhìn thấu đáo, bao quát hệ thống tác phẩm cũng như tác phẩm của ông Milela Jesenka, người tình của Kafka viết trên tờ báo Nhân dân tháng 6 năm ấy

thì nhận thấy rằng: “Những cuốn sách (của ông) đã để lại một thực tập về thế giới hoàn chỉnh đến nỗi người ta không thể thêm vào đó một chữ nào [11]

Tới năm năm 1935, B Brecht vẫn nhận định: “Đối với tôi, tôi ưa thích văn học Tiệp Khắc hiện đại nói chung hơn tất cả các nền văn học tư sản Trong khi viết điều này, tôi nghĩ tới Hasek, Kafka và Bezruc” [18; 907] Song nhiều tác phẩm quan trọng của ông đã mất Vụ án (1925), Lâu đài (1926), Nước Mỹ (1927) có được điều này là

nhờ công lao của người bạn thân Kafka, nhà văn M Bord Từ 1933, tác phẩm của ông được dịch và lưu truyền ở nước ngoài

Từ năm 1939, người ta thấy bắt đầu xuất hiện “thế giới Kafka”, khi con người chỉ còn là một con số trong các trại tập trung phát xít, khi thế giới phương Tây đột nhiên phát hiện ra ung nhọt vô phương cứu chữa ở cái thân thể tưởng như tráng kiện của mình, khi một sáng nào đó, những gã áo đen (hoặc áo nâu, tùy theo đồng phục kiểu

phát xít Đức hay Ý) xuất hiện ở ngôi nhà mình ở, và thế là: “Anh đã bị kết tội” (Vụ án) Với tình hình như vậy người ta bắt đầu đi sâu tìm hiểu nội dung ý nghĩa cho các

tác phẩm của ông, khám phá các phương diện về nội dung hình thức nghệ thuật trong văn xuôi của Kafka Từ đây lịch sử nghiên cứu, phê bình về Kafka mới thật sự có bước tiến

Kafka, sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, được coi như “một phát hiện” đối với thế giới Phương Tây, dù một phần tác phẩm của ông đã nổi tiếng từ lúc ông còn sống, như đã nói trên (Đặng Anh Đào) Tên tuổi của Kafka được đặt cạnh Dostoievski,

James Joyce, William Faulkener, những tác giả lớn viết về “thân phận con người trong thế giới hiện đại” Cùng với M Poust, Kafka được coi là nhà văn có đổi mới kỹ thuật

thời gian trong tiểu thuyết Xung quanh “hiện tượng” Kafka có nhiều ý kiến khác nhau

về luồng tư tưởng về tác phẩm của ông có nhiều trường phái văn học nhận ông là bậc thầy M Bord, bạn thân của Kafka cho rằng tác phẩm của ông thấm nhuần tinh thần

Do Thái giáo Ông còn nhận thấy: Kafka đã “thể hiện suy nghĩ và lời nói trong các khuôn hình và không có gì phải hoài nghi về những hình ảnh và sự kiện còn đang ám ảnh mà ông đã sáng tạo ra, ở mức độ nào đó đã nắm bắt được cái hồn và bản chất của những trải nghiệm cũng như nhận thức của thế kỷ XX” Điều này là hoàn toàn có cơ sở

ngay trong giây phút hiện tại này, chúng ta đã phản ánh trong tác phẩm Những người theo thuyết phân tâm học gọi Kafka là “thiên tài của thác loạn”, họ đã tìm thấy trong tác phẩm của ông uẩn ức về nỗi khiếp sợ của người cha lên tinh thần ông Điều đó

chính Kafka sau này đã thừa nhận: “thậm chí nhiều năm sau tôi vẫn còn bị ám ảnh bởi bố tôi, một con người vĩ đại, người có quyền lực tối đa ấy, lại chẳng vì một lý do

gì đang đêm ông đến đưa ra khỏi giường và mang tôi đi” [4; 18] Các nhà văn thuộc

chủ nghĩa Hiện sinh, chủ nghĩa cho rằng Kafka là người trường phái mình Các nhà

Tiểu thuyết Mới lại cho rằng: “cùng với M Poust, James Joyce, Kafka là người đã

“khai tử” cho “tiểu thuyết bô lão” kiểu Balzac” [13; 85]

Đáng chú ý nhất vào những năm 1960, là ý kiến của nhà văn Pháp R Garaudy

trong hai bài viết của ông: “Về một chủ nghĩa hiện thực vô bờ bến (1963) và “Vì một chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XX” (1968) R Garaudy chủ yếu nói đến “huyền thoại”

trong tác phẩm của Kafka, ông ca ngợi Kafka trong việc sáng tạo ra một hiện thực mới

– “hiện thực có tầm Prometheus” Những hình tượng của Kafka được R Garaudy

nâng lên thành những “mô hình”, những “huyền thoại” đi trước thời đại, nhân vật K

trong tác phẩm Lâu đài đã trở thành “người báo tin cuộc đời mới, mang quanh mình một quầng ánh sáng và bí ẩn” Và tác giả khẳng định: “chủ nghĩa hiện thực trong thời đại chúng ta là công việc sáng tạo những huyền thoại (myth) là chủ nghĩa hiện thực có tầm Prometheus” [7], sứ mệnh của tác phẩm nghệ thuật không phải là tái hiện thế giới

mà là biểu hiện những hoài bão của con người Mặc dù những ý kiến của Garaudy có

thể có khiên cưỡng ít nhiều, song nó cũng mở ra hướng nhìn mới về hiện thực và cách phản ánh về hiện thực Dù ít dù nhiều Garaudy đã chỉ ra “tính huyền thoại”, đây là nét chung mà nhiều nhà nghiên cứu phương Tây tìm thấy trong tác phẩm Kafka

Một người không thể không nhắc tới là Milan Kundera, nhà lý luận tiểu thuyết

đặc sắc, “nhà văn Tiệp Khắc viết bằng tiếng Pháp”, một người rất tâm huyết với những sáng tác của Kafka, ông phát hiện ra và chỉ ra “tính nước đôi” trong tiểu thuyết

và nhân vật tiểu thuyết Kafka Với M Kundera, Kafka là một người đánh thức trí

tưởng tượng, vốn là ngọn nguồn của mọi loại hình nghệ thuật: “Sự tưởng tượng bị ngủ quên trong thế kỷ XIX được Franz Kafka thình lình đánh thức dậy, và ông đã thành công trong cái việc mà những nhà siêu hiện thực sau ông đã cố sức nhưng không làm được: trộn lẫn cái mơ và cái thật” [3; 23] Những ý kiến của ông về “tính chất Kafka”

là những gợi mở quý báu cho những người nghiên cứu về Kafka sau ông

Cho tới cuối những năm 1980, một tiểu thuyết gia Đức, Martin Walser vẫn xác nhận ảnh hưởng của một nhà văn như Kafka: “Kĩ thuật viết của Kafka nhằm đột nhiên gây một sự trục trặc trong thế giới ổn định, đối với tôi đặc biệt có hiệu quả” [9; 107] Còn nhà kí hiệu học Umberto Eco lại phát hiện ra “tính chất mở” ở tác phẩm của

Kafka: “Tác phẩm của Kafka tiêu biểu cho loại tác phẩm mở: Vụ án, Lâu đài, Đợi chờ, Kết án, Tra tấn không thể được hiểu theo nghĩa đen” Dịch giả Primo Levi, người

Ý gốc Thái, đã từng dịch Vụ án của Kafka thì nhận xét: “ông để độc giả tự xoay sở về

ý nghĩa những câu truyện hoang tưởng đó chỉ riêng cuốn Vụ án có chừng 20 cách giải thích” Tuy nhiên, có một điểm chung là hầu như những phát biểu của Kafka đều chủ yếu tập chung hai tiểu thuyết Vụ án và Lâu đài Các truyện ngắn của ông ít được

nhắc đến hơn

thiệu như một đại diện tiêu biểu Với việc nêu ra các lớp ý nghĩa của các tác phẩm -

chẳng hạn cuộc hành trình của nhân vật K trong Lâu đài có thể là “sự tìm kiếm cộng đồng”, “con đường tìm Thiên Chúa”, “sự phê phán thói quan liêu” hay “lời tiên tri”

– tác giả đã nhấn mạnh tính chất đa nghĩa trong tiểu thuyết của Franz Kafka Dựa vào đây, ít nhiều chúng tôi cũng có được cái nhìn toàn diện hơn về những ẩn ý của tác phẩm, từ đó thấy được quan niệm nghệ thuật của Franz Kafka

Gần đây, trên hai trang văn học talawas.org và tienve.org [24] có đăng tải một

số bài viết của dịch giả Jennifer Tran về các truyện ngắn của Kafka Tác giả viết nhận

định về sự gần gũi giữa Chekhov và Kafka khi nghiên cứu đoạn mở đầu truyện Cây vĩ cầm của Rothschild của Chekhov với Một thầy thuốc nông thôn của giả Kafka Tác giả Phạm Thị Hoài khi dịch truyện ngắn Josephine, nữ ca sĩ hay Dân chuột đã cảm nhận được âm hưởng “giễu cợt, riết róng, ám ảnh và tuyệt vọng Tràn đầy tính nước đôi như mọi tác phẩm khác của Kafka” Reiner stach, một học giả về Kafka ở Hamburg, vừa công bố cuốn tiểu sử mới về nhà văn Kafka mang tên: The Decisve Years (tạm dịch là: Những năm tháng quyết định), “lại đặc biệt chú ý đến giá trị của

511 bức thư và ảnh mà Kafka gửi cho Felice Bauer – người mà cuối cùng nhà văn vẫn quyết định cắt đứt sau hai lần hứa hôn”, Stach cho rằng ngày Kafka gặp lại nhà M Bord, ngày 13/8/1912, là ngày “sẽ góp phần làm thay đổi bộ mặt của một nền văn học viết bằng tiếng Đức trên bản đồ văn học thế giới” [25; 1] Khi bước vào con đường

văn học phi lý Albert Camus đã từng coi Kafka và Dostoievski là thần tượng của ông

Nathalie Sarraute, một đại diện tiêu biểu của tiểu thuyết Mới cũng nhận định: “Kafka là thiên tài của thời đại chúng ta, Kafka là nhà tiên tri báo trước kỉ nguyên của con người phi lý, con người không có sự sống” Trong bài viết về sáng tác của Franz Kafka, A karelsski đã khẳng định: “Cuộc các mạng thầm lặng của Kafka, trước hết ở chỗ trong khi vẫn giữ toàn bộ cấu trúc truyền thống của giao tiếp ngôn ngữ, tính mạnh lạc và logic cú pháp – ngữ pháp, tính mạnh lạc của hình thức ngôn ngữ của nó, ông đã đưa vào hệ thống có tính phi logic, tính rời rạc, tính phi lý quá quắt đầy phẫn khích của nội dung” [16; 187] Có thể thấy rằng, đây là ý kiến chính xác thể hiện cái nhìn, sự

đánh giá về thế giới nghệ thuật của Kafka trong việc nhận thức và mô tả “cái phi lý”

Đó cũng chính là sự gợi mở quan trọng cho đề tài khóa luận này

Ở Việt Nam, cũng đã có một số nhà nghiên cứu, phê bình nhắc tới cái phi lý

trong tác phẩm Kafka Tác giả Phạm Văn Sỹ trong cuốn Về tư tưởng và văn học Phương Tây hiện đại cho thấy “Kafka muốn tạo kiểu sáng tác mang tính huyền thoại

về sự phi lý của tồn tại và con người” Còn trong công trình Cái kỳ ảo trong tác phẩm của Balazac, PGS.TS Lê Nguyên Cẩn đã thấy trong tác phẩm của Kafka “Những cái thông thường, những cái hợp quy luật cứ bị cái phi lý lôi đi tuồn tuột, mất tăm mất dạng” [7; 54] Tác giả Trương Đăng Dung trong bài viết Thế giới nghệ thuật của Franz Kafka cũng đã đưa ra cái nhìn sâu sắc về “cái phi lý” trong tác phẩm Kafka, “về thế giới phi lý, về sự tha hóa của con người trong vòng vây của những nhà thiết chế quyền lực vô hình” [20; 939] Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Dân là người bỏ ra nhiều

công sức để nghiên cứu về văn học phi lý, đặc biệt là “cái phi lý” trong tác phẩm

Kafka Với hàng loạt bài viết: Kafka với cuộc chiến chống phi lý [7], cuốn nghiên cứu văn học – lý luận và ứng dụng [8] với bài viết: “cái phi lý trở thành đối tượng nhận thức” [7; 182] Tác giả cũng khẳng định rằng cái mới của Kafka trong văn học đương thời là “đã khai phá một mảng đề tài khó xử lý: cái phi lý cả cuộc đời” [8; 18]

Năm 2002, cuốn văn học phi lý [8], tác giả Nguyễn Văn Dân khảo luận và giới

thiệu, tổng hợp những bài viết trước đây của ông, đem lại một cái nhìn mới có thể nói

là “tổng quát” hơn về “cái phi lý” trong thế giới nghệ thuật Kafka Tác giả còn khẳng định vai trò mở đường quan trọng của Kafka đối với dòng văn học phi lý và phân tích đưa ra ý kiến của mình về đặc điểm “cái phi lý” trong tác phẩm Kafka

Những phát hiện và tổng hợp của tác giả Nguyễn Văn Dân về văn học phi lý và

“cái phi lý” là những gợi mở hết sức quan trọng cho người viết trong quá trình tìm

hiểu nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” trong tác phẩm Vụ án của Kafka

Tác giả Lê Huy Bắc lại chỉ ra một khía cạnh khác trong nghệ thuật mô tả “cái

phi lý” của Kafka: “cái phi lý là mảng hiện thực độc đáo nữa của Kafka Biểu hiện đầu tiên của cái phi lý ở Kafka là nhân vật không hề biết mình từ đâu tới, tồn tại vì lý

do nào Kiểu nhân vật hoang mang – lạc lối ” [3; 128]

Dù tiếp cận ở nhiều khía cạnh khác nhau và nhiều ý kiến còn riêng lẻ song đây

thật sự là những gợi mở quan trọng cho chúng tôi tập trung vào đề tài Nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” trong tác phẩm Vụ án của Franz Kafka

Franz Kafka đã qua đời gần một thế kỷ, vậy mà sự trôi nổi quanh thế giới nghệ thuật

và con người ông vẫn không ngừng lặng, mỗi ngày nó lại phát lộ những hướng tìm tòi mới, niềm say mê vẫn luôn mới mẻ

2.2 Tình hình nghiên cứu Franz Kafka ở Việt Nam

Kafka và tác phẩm của ông đến Việt Nam có phần bình lặng hơn, chủ yếu trong giới phê bình và mới chỉ bắt đầu rộ lên ở thập kỷ 1970 Tiêu biểu cho giai đoạn này là các công trình nghiên cứu của hai tác giả Đỗ Đức Hiểu và Hoàng Trinh Giáo sư Đỗ

Đức Hiểu trong công trình phê phán văn học Hiện sinh chủ nghĩa [16], gọi Kafka là

“bậc tiền bối” của văn học hiện sinh chủ nghĩa, một loại văn học suy đồi, có mục đích xấu xa, phủ nhận chủ nghĩa hiện thực Tác giả cho rằng: “Thế giới Kafka là thế giới đầy lo âu, một thứ lo âu siêu hình, không nguyên nhân cụ thể, không thể lý giải ( ), tính chất thần bí bao trùm tác phẩm của Kafka” [15; 90] Giáo sư Hoàng Trinh trong

công trình nghiên cứu Phương Tây – văn học và con người [23], nhận thấy Kafka là một nhà văn viết về “thân phận con người” trong thế giới “tha hóa”, “huyền thoại”

Tác giả khẳng định Kafka là nhà văn thoát ly hiện thực đời sống xã hội, không dám

dấn thân, “không đủ sức nhìn ra bộ mặt thật của xã hội”, mang tinh thần bi quan và bất lực, mặc dù ông vẫn phát biểu rằng Kafka “đã lặng lẽ trút vào tác phẩm của ông

cả nỗi căm giận, oán ghét của những con người không tổ chức, không tiền đồ, thậm chí không có một chỗ để sống cho yên tấm thân” [23] Điều này cũng dễ hiểu, bởi vì

thời gian này,đất nước ta đang trong giai đoạn đấu tranh quyết liệt, một mất, một còn với đế quốc Mỹ ở Miền Nam, các nhà phê bình chân chính cần vững vàng đứng trên quan điểm phê bình Mác xít, nhằm ngăn chặn luồng tư tưởng phương Tây phản động, dựa vào văn học để lôi cuốn quần chúng Đồng thời cũng để tránh sự xáo trộn, không

có lợi cho cách mạng, trong tư tưởng văn học nghệ thuật nước nhà ở giai đoạn chính trị nhạy cảm trong giai đoạn này

Đến cuối những năm 80, 90 của thế kỷ XX rải rác có một số công trình nghiên

cứu nhắc đến Franz Kafka trong cuốn về tư tưởng và văn học hiện đại phương Tây, trên quan điểm phê bình Mác xít, tác giả Phạm Văn Sỹ nhận định: “đúng là trong tác phẩm Kafka chúng ta có thể thấy một số yếu tố hiện thực về tình trạng bất công, tình trạng quan liêu của xã hội đương thời ( ),những tư tưởng siêu hình của Kafka phủ lên những yếu tố đó, cái thế giới hiện thực của con người bị bao phủ bởi lớp sương

mù của thế giới huyền thoại” [3; 314] Trong Tạp chí Văn học nước ngoài số 4, năm

1996, tác giả Nguyễn Văn Dân với bài viết Kafka với cuộc chiến chống phi lý đã chủ

yếu tập trung vào phân tích tính chất phi lý như một “đối tượng nhận thức” trong tác

phẩm của Franz Kafka Nguyễn Văn Dân cho rằng: “Trong mọi trường hợp, cái phi

lý của Kafka là những tấn bi kịch của con người hiện tồn trong thế giới đương thời Kafka không phải đi tìm kiếm cái phi lý ở đâu xa như các nhà văn lãng mạn”[8] và

“Kafka đã chủ trương chỉ lưu tâm đến những con người bình thường, đến những nỗi

lo đời thường của họ”[8] Như vậy, quan điểm của Nguyễn Văn Dân đã thêm một

lần khẳng định quan niệm nghệ thuật của Kafka thông qua tác phẩm là về sự bất an của con người trong một thế giới phi lý

Tác giả Đặng Anh Đào, một chuyên gia nghiên cứu Kafka ở Việt Nam, hay

nhắc đến Kafka trong công trình nghiên cứu của mình Cuốn tài năng và người thường thức [12] Đặng Anh Đào khẳng định: “Kafka: viết huyền thoại về thân phận con

người” Trong cuốn Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại [10], tác giả

khẳng định vai trò tiên phong của Kafka trong việc khám phá những hướng đi mới

trong tiểu thuyết Khi viết về Kafka trong giáo trình Văn học Phương Tây, tác giả lại

“nhận thấy sự gần gũi của ông với chủ nghĩa biểu tượng ở đầu thế kỷ” [4; 643] Trong một công trình nghiên cứu khác, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại,

Đặng Anh Đào đã chỉ rõ những nét đổi mới về nghệ thuật trên nhiều phương diện trong tiểu thuyết mới của phương Tây Khi phân tích những nét đổi mới này, Đặng Anh Đào đã lấy tác phẩm của Franz Kafka làm dẫn chứng minh họa Chẳng hạn, để giải thích cho sự di động điểm nhìn từ người kể chuyện sang nhân vật, Đặng Anh Đào

viết: “Di động điểm nhìn… chính là một đổi mới mà người khai phá chính là Kafka, nó

là một cách để “khách quan hóa” hiện tượng Song điểm nhìn của nhân vật Kafka, do chỉ tập trung vào một ám ảnh, lại có một ý nghĩa chủ quan đặc biệt Bên cạnh đó, một

số chi tiết nhìn qua con mắt của nhân vật chính lại có hướng ngược lại, khách quan hóa” [12; 39] Những phân tích dạng như trên của Đặng Anh Đào đã giúp ích chúng

tôi rất nhiều trong việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật của Franz Kafka – được xem như biểu hiện cụ thể của quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới của tác giả

Nhà nghiên cứu Trương Đăng Dung trong bài viết Thế giới nghệ thuật của Franz Kafka, in trong Franz Kafka, tuyển tập tác phẩm, NXB Hội nhà văn, Trung tâm văn hóa Đông Tây, 2003, khẳng định: “đối tượng trung tâm của thế giới nghệ thuật của Kafka là sự tha hóa, nỗi lo âu, sự lưu đày và cái chết” [20; 941], và Kafka “đã thể hiện bản chất của thời đại mình một cách độc đáo, và mở ra những khả năng mới cho tiểu thuyết hiện đại” Với luận điểm trên, Trương Đăng Dung đã nhấn mạnh quan

niệm nghệ thuật của Franz Kafka về con người và thế giới thể hiện qua các tác phẩm,

đã đóng vai trò mở đường khai lối cho văn học hiện đại

Nhà nghiên cứu Đặng Thị Hạnh cũng công bố một số bài viết và có những nhận định ấn tượng về sáng tác của Kafka Trên tờ Tạp chí Ngày Nay, số 10/2004 với bài

viết Mắt của Kafka màu gì? [13], tác giả đã đưa ra những luận điểm khẳng định bản

chất con người, tính cách và những ám ảnh trong đời sống thường ngày ảnh hưởng đến sáng tác của Kafka như thế nào Tác giả cũng đưa ra những ý kiến phân tích về văn

phong, ngôn từ , ý nghĩa của tác phẩm của Kafka: “Đọc Kafka, ta thường phải đọc lại bởi sau khi có cảm giác đọc một cái gì đấy rất trong sáng , dễ hiểu, ta lại thấy hình

như có một ý nghĩa gì đấy ta chưa nắm được [13; 50], “thứ văn xuôi trong veo của Kafka không hề là dễ dịch”, bởi “màu mắt của Kafka còn khó xác định nữa là chữ nghĩa của ông” [13; 51] Nhận định của bà trong lời giới thiệu về Franz Kafka in trong Tuyển tập truyện ngắn phương Tây thế kỷ XX (tập I): “tình cảm gia đình, bối cảnh xã hội, thay đổi lịch sử tất cả những vấn đề này ở Kafka đều gắn với dấu ấn của “sự lâu đầy và sự phi lý” [13; 43] Đặng Thị Hạnh đã dẫn lời Suskov để khẳng định giá trị độc đáo trong tác phẩm Kafka: “Một trong những nguyên nhân quan trọng làm cho sáng tác của Kafka không chết theo ông, không phải chỉ có ở sức mạnh gây ấn tượng lớn cho các ảo ảnh của ông, mà còn ở tính chất chân thành của sự cảm thụ thế giới có tính bi đát là đặc tính riêng của tất cả các tác phẩm Kafka, không trừ một tác phẩm nào” [13; 45]

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu vẫn xoáy chủ yếu vào tiểu thuyết và nghệ thuật

tiểu thuyết Kafka, mà hai cuốn Lâu đài, Vụ án được nhắc đến nhiều nhất, vấn đề được nhắc đến nhiều vẫn là vấn đề “huyền thoại”, “thân phận con người” trong tác phẩm của

Kafka Và chủ yếu là các công trình, các bài nghiên cứu lẻ tẻ chứ chưa có chuyên luận riêng nào về Kafka Năm 2003, nhà xuất bản văn hóa thông tin và Trung tâm ngôn ngữ

Đông Tây xuất bản cuốn Franz Kafka, tuyển tập tác phẩm [20], tập hợp các tác phẩm

của Kafka đã được dịch ở Việt Nam là các bài viết của những nhà nghiên cứu đầu ngành

đã cho thấy bước tiến mới trong quá trình nghiên cứu, dịch Kafka ở Việt Nam

Năm 2006, cuốn Nghệ thuật Franz Kafka [2] của Lê Huy Bắc đã được Nhà xuất

bản giáo dục ấn hành và tới tay độc giả Sau một thời gian dài nghiên cứu, có thể nói đây là cuốn chuyên luận đầu tiên ở Việt Nam có tính chất khái quát, tổng hợp sâu sắc

về thế giới nghệ thuật của Franz Kafka Tác giả đã đưa ra những nhận định hết sức táo

bạo về Kafka như: “Thiên tài nghịch dị”, “Người tẩy não nhân loại”, “Người khai sinh hiện thực” hay “Người viết kinh thánh hiện đại” Điều đặc biệt là trong cuốn sách này tác giả đã đi sâu phân tích các truyện ngắn để chỉ ra bản chất và đặc trưng “Nghệ thuật gián tiếp” của Franz Kafka cùng với tính huyền thoại và các biểu tượng trong tác

phẩm của nhà văn Công trình này đã đánh một dấu mốc quan trọng trong phê bình

văn học, đặc biệt trong việc in dấu tên tuổi cũng như thế giới nghệ thuật của Franz Kafka vào những độc giả ở Việt Nam

Mới đây, năm 2007 luận văn Nghệ thuật biểu hiện cái phi lý trong tác phẩm Franz Kafka [22] của Nguyễn Thị Thắng đã đi sâu nghiên cứu các tác phẩm của Franz

Kafka để tìm ra nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” của Franz Kafka Luận văn có đóng góp trong việc nghiên cứu về Kafka ở Việt Nam, hướng người đọc tới một cách tiếp cận mới trong việc tìm hiểu các tác phẩm Fanz Kafka

3 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi tôi chọn để nghiên cứu đó là nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” trong tác

phẩm Vụ án của Franz Kafka đã được dịch và giới thiệu ở Việt Nam, được in trong cuốn Franz Kafka, tuyển tập tác phẩm

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng chúng tôi chọn để nghiên cứu, khảo sát là tác phẩm Vụ án của Franz Kafka đã được dịch và giới thiệu ở Việt Nam, được in trong cuốn Franz Kafka tuyển tập tác phẩm

5 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

về tác phẩm của ông càng không đơn giản Song chúng tôi rất muốn bằng sự hăng say nghiên cứu khoa học của mình sẽ góp phần quảng bá rộng hơn hình ảnh, con người và

giá trị nghệ thuật trong sáng tác của Kafka đến những thế hệ độc giả tiếp theo

5.2 Nhiệm vụ

Nhiệm vụ của khóa luận này là làm sáng tỏ nghệ thuật mà Kafka sử dụng để biểu hiện cái phi lý trong tác phẩm Vụ án của ông Qua đó thấy được những sáng tạo nghệ thuật của ông độc đáo, khác lạ so với các nhà văn đương thời

6 Phương pháp nghiên cứu:

Để hoàn thành khóa luận này chúng tôi tiến hành nghiên cứu tác phẩm Vụ án của

Franz Kafka theo hướng thi pháp học kết hợp với một số thao tác:

6.1 Phân tích – bình giá

Tôi sử dụng phương pháp này để phân tích các chi tiết nghệ thuật như: Biểu tượng y phục, nhân vật, không gian, thời gian qua đó thấy và hiểu rõ hơn cái phi lý

trong tác phẩm Vụ án của Franz Kafka Để thấy Kafka khác với các nhà văn cùng thời,

thể hiện rõ sự sáng tạo của Kafka

6.2 Thống kê – phân loại

Với tác phẩm này chúng tôi lựa chọn phương pháp thống kê để thống kê để thống

kê các nhân vật dị tật trong tác phẩm, qua đó có thể thấy Kafka xây dựng trong tác phẩm những nhân vật kì dị đầy bất thường trong một thế giới ngập tràn cái phi lý Tôi cũng lựa chọn phương pháp phân loại để phân loại các chi tiết nghệ thuật để

dễ dàng đi sâu tìm hiểu

6.3 So sánh

Tôi cũng sử dụng phương pháp so sánh để so sánh lối viết văn của Kafka với các nhà văn khác để thấy rõ hơn lối viết văn sáng tạo của Franz Kafka

7 Đóng góp của khóa luận

Mạnh dạn thử sức với đề tài này, chúng tôi mong muốn được góp một tiếng nói

“tri âm” khi phân tích sâu hơn một số phương diện nghệ thuật đặc sắc trong tác phẩm

Vụ án của Kafka Có thể nói đây là khóa luận đầu tiên đề cập và phân tích có hệ thống các thủ pháp nghệ thuật tiêu biểu thể hiện “cái phi lý” trong tác phẩm Vụ án của Kafka với tác phẩm Vụ án của tác giả đã được dịch và xuất bản ở Việt Nam Chúng tôi đã

đưa ra những ý kiến khá mới mẻ, trên quan điểm riêng và cá nhân của người nghiên cứu, ở chương một chúng tôi trình bày những vấn đề chung về tác giả, tác phẩm, và những định nghĩa về khái niệm Ở chương hai không gian phi lý, chương ba nhân vật phi lý, chúng tôi vừa hệ thống vừa lý giải sâu sắc hơn các thủ pháp nghệ thuật trong

việc xây dựng nhân vật, chương bốn là những chi tiết phi lý trong tác phẩm Vụ án của

Kafka Từ đó có thể thấy được tài năng nghệ thuật của tác giả Trăn trở với thế giới nghệ thuật của “thiên tài Do Thái” này, chúng tôi không khỏi hi vọng sẽ là chiếc cầu nối để bạn đọc cùng bước lên “trên hành trình chân lý Kafka”

8 Cấu trúc của khóa luận

Sau phần mở đầu và kết luận là các chương: Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Không gian phi lý

Chương 3: Nhân vật phi lý

Chương 4: Chi tiết phi lý

tư của Jacob Kafka, một người mổ thịt Ông Jacob đã đưa gia dình Kafka chuyển tới Praha từ Osek, một làng người Séc có đông dân Do Thái ở gần Strakonice ở bắc Bohemia Từ chỗ là một người chào hàng lưu động, ông vươn lên trở thành một ông chủ bán lẻ quần áo và vật trang trí, thuê tới 15 người làm thuê, sử dụng hình

ảnh quạ gáy xám (trong tiếng Séc gọi là kavka) làm logo thương mại Mẹ của Kafka,

Julie (1856-1934), là con gái một nhà buôn bán lẻ giàu có ở Poděbrady tên là Jakob Lowy và được học hành tử tế hơn chồng bà Cha mẹ của Kafka chắc đã nói một thứ

tiếng Đức pha Yiddish (đôi khi gọi là Mauscheldeutsch), nhưng do tiếng Đức là

phương tiện giao tiếp xã hội nên họ hẳn đã khuyến khích con cái nói tiếng Thượng Đức Jacob và Julie có sáu người con, trong đó Franz là con cả Hai em trai của Franz, Georg và Heinrich, chết yểu trước khi Franz lên bảy; ba em gái là Gabriele (Ellie) (1889–1944), Valerie (Vallie) (1890–1944) và Ottilie (Ottla) (1892–1943)

Gia đình Kafka có một người hầu gái sống cùng họ trong một căn hộ chật hẹp Phòng của Franz thường xuyên lạnh giá Vào tháng 11 năm 1913, gia đình chuyển tới một căn hộ rộng hơn dù trước đó Ellie và Vallie đã lấy chồng và dọn khỏi nhà cũ Đầu tháng 10 năm 1914, không lâu sau khi Thế chiến thứ nhất bùng nổ, các cô em này mất tin tức về chồng họ và lại trở về ngôi nhà mới này Cả Ellie và Vallie giờ đã có con Franz, khi đó ở tuổi 31, rời đến căn hộ yên tĩnh của Vallie và lần đầu tiên ra ở riêng

Herman được nhà viết tiểu sử Stanley Corngold miêu tả là một “thương gia to lớn, ích kỉ, hống hách” [27]; còn chính Franz Kafka gọi ông là “một người họ Kafka thực thụ xét về sự cường tráng, sức khỏe, ăn uống, giọng ầm ĩ, sự hùng biện, tính tự mãn, thói gia trưởng, khả năng chịu đựng, sự nhanh trí, hiểu bản chất con người” [27]

Trong những ngày buôn bán, bà Julie cũng dành có khi tới 12 giờ một ngày để tham gia cùng chồng trong việc kinh doanh của gia đình nên cả hai ông bà đều vắng nhà Cho nên, tuổi thơ của Kafka có phần cô đơn và lũ trẻ trong nhà chủ yếu được nuôi

dưỡng bởi các cô giáo dạy trẻ và người hầu khác nhau Mối quan hệ không yên ổn của

Franz Kafka với người cha thể hiện rõ ràng trong bức “Thư gửi cha” (Brief an den Vater) dài hơn 100 trang, trong đó ông phàn nàn đã chịu tác động sâu sắc từ tính cách

khắt khe và độc đoán của cha ông; trái lại, mẹ ông ít lời và nhút nhát Hình ảnh về người cha gia trưởng có một dấu ấn rõ nét trên văn chương của Kafka

1.1.2 Học tập

Từ 1889 tới 1893, Kafka học ở một trường tiểu học nam sinh Đức (Deutsche Knabenschule) ở Fleischmarkt (tức “chợ bán thịt”), nay là đường Masná, Praha Nền

giáo dục truyền thống Do Thái của ông kết thúc với lễ thành niên Bar Mitzvah ở tuổi

13 Kafka chưa bao giờ phục vụ lễ ở giáo đường Do Thái và chỉ cùng cha tới đó dự bốn ngày lễ chính mỗi năm

sau khi rời trường tiểu học năm 1893, Kafka được nhận vào một trường trung học

nhà nước kiểu cổ điển nghiêm khắc, Altstadter Deutsches Gymnasium, nằm trong

khuôn viên Cung Kinský ở quảng trường Altstadter Tiếng Đức là ngôn ngữ giảng dạy, nhưng Kafka cũng nói và viết được tiếng Séc; bởi ông học tiếng Séc ở trung học khoảng 8 năm, đạt những điểm tốt trong môn này Ông được khen ngợi về tiếng Séc của mình, nhưng chưa từng tự coi mình là thành thạo nó Ông đỗ kì thi tốt nghiệp

trung học (tiếng Đức gọi là Matura) năm 1901

Đăng ký vào trường Đại học Karl-Ferdinands của Praha năm 1901, ban đầu Kafka theo ngành hóa học, nhưng chuyển sang ngành luật chỉ sau hai tuần Mặc dù ông không hứng thú với lĩnh vực này nhưng nó hứa hẹn nhiều cơ hội công việc làm hài lòng cha ông Hơn nữa, ngành luật đòi hỏi khóa học dài hơn, cho Kafka thì giờ để theo các lớp về nghiên cứu tiếng Đức và lịch sử nghệ thuật Ông cũng tham gia vào một câu

lạc bộ sinh viên tên là “Hội trường Đọc sách và Giảng bài của Sinh viên tiếng Đức” (Lese-und Redehalle der Deutschen Studenten), nơi tổ chức các sự kiện văn học, đọc

sách và các hoạt động khác Trong số những bạn bè của Kafka có nhà báo Felix Weltsch học triết, diễn viên Yitzchak Lowy đến từ một gia đình Do Thái nhánh Hasidic chính thống ở Warszawa, và các nhà văn Oskar Baum và Franz Werfel

Vào năm cuối ở đại học, Kafka gặp M Bord, một nghiên cứu sinh ngành luật, và

họ trở thành bạn suốt đời của nhau Bord sớm nhận ra rằng, mặc dù Kafka nhút nhát và hiếm khi nói, những gì ông nói ra thường sâu sắc Kafka là một độc giả nghiện sách

suốt đời; cùng với Bord, ông đã đọc cuốn Protagoras của Plato bằng tiếng Hy Lạp cổ

dưới sự đề xuất của Bord, và các tiểu thuyết Giáo dục tình cảm và Sự cám dỗ thánh Anthoine của Flaubert bằng tiếng Pháp do Bord gợi ý Ngoài ra, ông cũng quan tâm

tới văn học Séc, đồng thời rất yêu thích các tác phẩm của Goethe Kafka nhận bằng tiến sĩ luật ngày 18 tháng Bảy 1906 và làm việc một năm bắt buộc không lương như một thư ký luật cho các tòa án dân sự và hình sự

Cha Kafka thường gọi nghề làm công chức bảo hiểm là một Brotberuf, nghĩa đen là

“nghề kiếm ăn”; còn bản thân Kafka thường tỏ ra khinh miệt nó Ông thăng tiến khá nhanh chóng, đảm nhiệm những chức trách bao gồm việc thực hiện và điều tra các yêu cầu bồi thường, viết báo cáo, và xử lý những thỉnh cầu từ những doanh nhân cảm thấy nhà máy của họ bị xếp vào mức rủi ro cao; điều này khiến họ tốn nhiều tiền đóng bảo

trong vài năm ông làm ở đây Các bản báo cáo được cấp trên của ông đón nhận tích cực Kafka thường hoàn thành công vụ vào lúc 2h chiều, do đó ông có thì giờ dành cho công việc viết văn Cha của Kafka cũng mong ông trợ giúp và tiếp quản cửa hàng bán

đồ trang trí của gia đình Tuy nhiên trong những năm về sau, Kafka thường xuyên bệnh tật, khó lòng làm việc ở công ty lẫn viết lách

Cuối năm 1911, chồng của Ellie là Karl Hermann và Kafka trở thành những đối tác ở nhà máy amiăng đầu tiên ở Praha, tức Prager Asbetwerke Hermann & Co Ban đầu Kafka tỏ ra khá tích cực, dành nhiều thời gian rảnh cho việc kinh doanh này, nhưng về sau ông lấy làm bực bội vì nó lấn vào thời gian viết văn của ông Trong thời gian này ông cũng tìm thấy sự hứng thú và giải trí trong các cuộc biểu diễn ở nhà hát

Yiddish Sau khi thấy một đoàn sân khấu Yiddish trình diễn vào tháng Mười 1911,

suốt sáu tháng sau đó Kafka “chìm đắm trong tiếng Yiddish và văn học Yiddish” [27]

Mối quan tâm này đóng vai trò điểm khởi đầu cho những liên hệ ngày một tăng của ông với đạo Do Thái Đó cũng là khoảng thời gian Kafka trở thành một người ăn kiêng Khoảng 1915 Kafka nhận giấy báo nhập ngũ tham gia vào Thế chiến thứ nhất, nhưng cấp trên của ông trong cơ quan bảo hiểm đã sắp xếp một sự hoãn quân dịch nhờ công việc của Kafka được xem như dịch vụ công thiết yếu Sau đó ông đã cố gắng gia

đoán từ năm 1917 Năm 1918 Cơ quan Bảo hiểm Tai nạn Công nhân cho ông nghỉ hưu

do bệnh tật và ông dành hầu hết phần đời còn lại trong các viện điều dưỡng

1.1.4 Tính cách

Kafka thường lo sợ người ta sẽ thấy ông gớm ghiếc cả về tinh thần lẫn cơ thể Tuy nhiên, những ai gặp ông thì nhận thấy ông có cách cư xử điềm đạm và ít lời, một trí tuệ nổi bật và ít óc hài hước; họ cũng thấy ông điển trai một cách trẻ thơ, bất chấp

vẻ ngoài khắc khổ Brod so sánh ông với Heinrich von Kleist, lưu ý rằng cả hai nhà văn đều có năng lực miêu tả rõ ràng và hiện thực một hoàn cảnh với những chi tiết chính xác Kafka là một trong những người thú vị nhất mà Brod đã gặp; Kafka thích chia sẻ tâm trạng với bạn bè, nhưng cũng giúp họ trong những lúc khó khăn với những lời khuyên đáng giá Theo M Bord, ông là một người đam mê kể truyện, có thể diễn đạt lời nói của mình như thể nó là âm nhạc Bord cho rằng hai nét tính cách nổi bật

nhất của Kafka là “sự chân thật tuyệt đối” (absolute Wahrhaftigkeit) và “sự ngay thẳng đúng đắn” (prazise Gewissenhaftigkeit); và rằng ông khám phá chi tiết, cái thầm kín một cách sâu sắc với một tình yêu và sự chính xác đến nỗi sự vật hiển lộ không ngờ, có vẻ lạ lùng, nhưng đơn giản là đúng” (nichts als wahr) [27]

Mặc dù Kafka ít tỏ ra đam mê luyện tập khi còn bé, sau này ông lại quan tâm tới các trò chơi hay hoạt động thể chất, và tỏ ra là một tay cưỡi ngựa, bơi và đua thuyền

cừ Vào cuối tuần ông thường cùng bạn bè tiến hành những cuộc đi bộ đường trường,

do chính Kafka lên kế hoạch Các mối quan tâm khác của ông bao gồm trị liệu bằng tập luyện, các hệ thống giáo dục hiện đại như phương pháp Montessori hay những phát minh tân kì như máy bay và điện ảnh Đặc biệt, việc viết văn rất quan trọng với Kafka;

ông xem nó như một “dạng lời cầu nguyện” [4] Ông rất nhạy cảm với tiếng ồn và ưa

sự tĩnh lặng khi viết văn

Nhà tâm lý học Marino Pérez-Álvarez từng tuyên bố rằng Kafka có thể mắc một chứng rối loạn nhân cách Văn phong của ông, người ta khẳng định, không chỉ trong

"Hóa thân" mà cả các tác phẩm khác, dường như thể hiện những triệu chứng rối loạn nhân cách từ mức nhẹ tới trung bình, điều giải thích nhiều tác phẩm gây kinh ngạc của ông Nỗi khổ não trong ông có thể thấy trong trang nhật ký ngày 21 tháng 6 năm 1913:

Thế giới thật khủng khiếp chưa trong đầu tôi! Nhưng làm sao để giải phóng chính tôi và giải phóng chúng mà không xé toạc ra Và xé ra nghìn lần trong tôi còn tốt hơn là nó được kìm lại hoặc chôn cất Chính vì việc đó mà tôi sống trên đời này, điều này khá rõ ràng với tôi [4;18]

Và trong Cách ngôn Zurau số 50:

Người ta không thể sống mà không có một niềm tin thường trực vào những thứ bất hoại bên trong hắn ta, mặc dù cả thứ bất hoại đó và cả niềm tin của anh ta vào nó

có thể luôn luôn bị chôn giấu kín với hắn [27]

Tuy Kafka chưa từng kết hôn nhưng ông rất trân trọng hôn nhân và trẻ con Ông

có một số bạn gái, tuy nhiên một vài nhà nghiên cứu vẫn suy đoán về khuynh hướng giới tính của ông; những người khác đề xuất rằng ông có thể đã mắc một chứng rối loạn dinh dưỡng Bác sĩ Manfred M Fichter của Bệnh viện thực hành về Tâm thần

của Đại học Munchenđưa ra “bằng chứng cho giả thuyết rằng nhà văn Franz Kafka mắc một bệnh chán ăn tâm thần không điển hình” [27] và rằng Kafka không chỉ cô

độc và thất vọng mà còn “đôi khi có khuynh hướng tự sát” Trong cuốn sách Franz

Kafka, the Jewish Patient năm 1995, Sander Gilman đã tìm hiểu “tại sao một người

Do Thái có thể bị xem là bị ám ảnh về sức khỏe hoặc đồng tính luyến ái và làm sao Kafka kết hợp những khía cạnh theo những cách hiểu này về người đàn ông Do Thái vào sự tự nhận thức và văn chương của chính ông” [27] Kafka được cho là đã cố tự

tử ít nhất một lần, vào cuối năm 1912

1.1.6 Quan điểm chính trị

Trước Thế chiến thứ nhất, Kafka đã tham dự một số cuộc họp của câu lạc bộ Mladých, một tổ chức vô chính phủ, chống tăng lữ, chống quân phiệt Hugo Bergmann, người học cùng trường với Kafka cả tiểu học lẫn trung học, cắt đứt quan hệ

với Kafka vào năm cuối đại học (1900 - 1901) bởi theo ông này: “Franz đã trở thành một người xã hội chủ nghĩa, còn tôi trở thành một người phục quốc Do Thái năm

1898 Sự tổng hợp của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa phục quốc Do Thái không hề tồn

tại”[27] Bergmann kể rằng Kafka đã cài một bông cẩm chướng đỏ tới trường để thể

hiện sự ủng hộ cho chủ nghĩa xã hội Trong một trang nhật ký, Kafka đã nhắc tới một

triết gia vô chính phủ nhiều ảnh hưởng là Peter Kropotkin: “Đừng quên Kropotkin!” Sau này khi bàn về những người vô chính phủ Séc, ông khẳng định: “Tất cả bọn họ mưu cầu vô ích để hiện thực hóa hạnh phúc con người Tôi cảm thông với họ Nhưng tôi không thể nào tiếp tục bước tới cùng họ lâu dài được” [27]

Trong thời kỳ cộng sản cầm quyền, di sản của tác phẩm Kafka đối với khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu được đem ra tranh cãi gay gắt Các ý kiến thay đổi từ chỗ cho rằng ông chế nhạo sự mục nát quan liêu của Đế quốc Áo-Hung đang suy sụp tới chỗ

đề xuất rằng ông là hiện thân của sự trỗi dậy của chủ nghĩa xã hội Một điểm mấu chốt nữa là chủ đề sự ghẻ lạnh trong văn ông; trong lúc lập trường chính thống là sự mô tả của Kafka về sự ghẻ lạnh không còn có ý nghĩa cho một xã hội được cho là đã loại bỏ

sự ghẻ lạnh giữa người với người, một hội thảo năm 1963 tổ chức ở Liblice, Tiệp Khắc để tưởng niệm 80 năm ngày sinh của ông đánh giá lại tầm quan trọng còn tồn tại của sự minh họa của Kafka về xã hội quan liêu Bản thân việc Kafka có phải là một nhà văn chính trị hay không vẫn là một vấn đề tranh cãi

1.1.7 Quan điểm về dân tộc

Lớn lên, Kafka là một người Do Thái nói tiếng Đức ở Praha, một thành phố do những người nói tiếng Séc và không phải dân Do Thái, thống trị Ông bị mê hoặc sâu

xa bởi nhánh Do Thái Đông Âu, những người ông nghĩ là sở hữu một sức mạnh của đời sống tinh thần mà người Do Thái ở phương Tây không có được Trong nhật ký của ông có rất nhiều chỗ nhắc đến các tác giả tiếng Yiddish Tuy nhiên ông nhiều lần xa

lánh khỏi đạo Do Thái và đời sống Do Thái: “Tôi có điểm chung gì với những người

Do Thái? Tôi khó có thứ gì giống với chính tôi và nên đứng rất kín đáo ở một góc, bằng lòng rằng mình còn có thể thở” [27]

Hawes đề xuất rằng Kafka, mặc dù nhận thức rõ tính Do Thái của chính ông, không đưa nó vào tác phẩm của ông, mà theo Hawes, thiếu các chủ đề, cảnh hay nhân vật Do Thái Theo quan điểm của nhà phê bình văn học Harold Bloom, mặc dù Kafka không thoải mái với di sản Do Thái của mình, ông là một nhà văn Do Thái tinh hoa

Lothar Kahn cũng khẳng định tương tự: “Sự hiện diện của Do Thái tính trong tác phẩm của Kafka không còn là vấn đề bàn cãi” [27] Pavel Eisner, một trong những người dịch Kafka đầu tiên, diễn giải tác phẩm kinh điển Vụ án như Hiện thân của

“mức độ hiện diện của người Do Thái ở Praha vai chính Josef K là bị bắt giữ (một cách tượng trưng) bởi một người Đức (Rabensteiner), một người Séc (Kullich) và một

người Do Thái (Kaminer) Ông bênh vực cho “tội lỗi vô tội” (guitless guilt) thấm đẫm người Do Thái trong thế giới hiện đại, mặc dù không có gì chứng tỏ ông là một người

Do Thái” [27]

Trong tiểu luận “Nỗi buồn ở Palestine?!”, Dan Miron khám phá mối liên hệ của Kafka với chủ nghĩa phục quốc Do Thái: “Dường như những người tuyên bố rằng có một mối quan hệ như thế và rằng chủ nghĩa phục quốc Do Thái đóng một vai trò trung tâm trong đời sống và tác phẩm của ông, và những người phủ nhận hoàn toàn mối quan hệ hay gạt bỏ tầm quan trọng của nó, đều sai Sự thật nằm ở vị trí đâu đó rất khó nắm bắt giữa hai thái cực đơn giản hóa này” [27] Kafka từng xem xét chuyển

tới Palestine với Felice Bauer, và sau đó là với Dora Diamant Khi sống ở Berlin ông học tiếng Hebrew, thuê một người bạn của nhà Brod đến từ Palestine, Pua Bat-Tovim, dạy gia sư cho ông và tham dự các lớp học của giáo sĩ Julius Grunthal ở Cao đẳng Do Thái học Berlin

Livia Rothkirchen gọi Kafka là “nhân vật biểu tượng của thời đại ông” [27]

Những người cùng thời với ông bao gồm nhiều nhà văn Do Thái nhạy cảm với văn hóa

Đức, Séc, Áo và Do Thái Theo Rothkirchen, “Tình huống này cung cấp cho văn chương của họ một nhãn quan toàn thế giới và năng lực tán tụng bên cạnh sự trầm ngâm siêu hình siêu việt Một ví dụ lừng lẫy là Franz Kafka” [27]

1.2 Tác phẩm

Không phải là người đầu tiên nói về “cái phi lý” trong văn học nói về “cái phi

lý” trong văn học, nhưng Kafka được coi là mở đường cho văn học phi lý phát triển mạnh mẽ ở thế kỉ XX Trước thực tại xã hội đầy biến động, Kafka lặng lẽ trút vào tác

phẩm hơi thở, tình cảm, khát vọng của con người về một cuộc sống tốt đẹp vì con người Với con mắt nghệ thuật nhạy bén, sâu sắc, hiện tượng tới hạn không thể lặp lại

ở Kafka trươc hết thể hiện ở cái nhìn , cách biểu hiện không giống ai trong nghệ thuật

viết văn, đặc biệt là nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” “Các tác phẩm của Franz Kafka

là sự lý giải những ấn tượng nghiệt ngã về thế giới phi lý, về sự tha hóa của con người trong vòng vây của những thiết chế quyền lực vô hình” [22; 938; 939]

Vụ án được tác giả viết năm 1914, tuy nhiên nó được in thành sách năm 1925

(sau khi Kafka đã qua đời) bởi một người bạn của ông là M Bord Vừa ra đời, tác

phẩm lập tức được đọc giả đón nhận và trở thành một trong những tiểu thuyết nổi tiếng

thế giới Tìm hiểu về Vụ án chúng ta có thể hiểu được tại sao tác phẩm của Kafka được

đánh giá là những tài sản vô giá trong kho tàng văn chương nhân loại

1.2.1 Tóm tắt cốt truyện

Cốt truyện chỉ sự phát triển của hành động, của tiến trình các sự việc các biến

cố trong tác phẩm Thường theo một trình tự: thắt nút, phát triển hành động (sự biến, cao trào), mở nút Đây là kết cấu của cốt truyện truyền thống, có những tiểu thuyết

không theo trình tự nhưng đều bao gồm những phần này Nhưng ở tiểu thuyết Vụ án ta

sẽ không thấy những dấu hiệu của kiểu kết cấu cốt truyện truyền thống Mở đầu cũng

là một thắt nút “Chắc hẳn là người ta vu oan cho Jôzep K., bởi vì chẳng làm điều gì nên tội, thế mà một buổi sáng kia anh bị bắt”[20; 75] Nhưng cùng với quá trình tìm

hiểu tòa án, quá trình chạy tội của K thì nút thắt đó cứ thắt chặt vào mãi đến cùng làm nhân vật bị chết mà vấn đề vẫn chưa được giải quyết K chết không biết mình bị tội gì, không biết tòa án nào xét xử

Franz Kafka đã bước đầu xóa bỏ cốt truyện văn học giai đoạn sau Bằng việc

xây dựng nên cốt truyện của Vụ án rất đơn giản Các sự kiện, chi tiết, tình tiết xoay

quanh nhân vật có sự khác nhau ở bề mặt và hoàn toàn giống nhau về tính chất Có thể chỉ tóm gọn cốt truyện trong mấy câu Một buổi sáng, K bị bắt nhưng anh không biết mình tội gì, anh đi tìm hiểu nhưng không ai cho anh biết Anh cũng không biết tòa án

xử anh nằm ở đâu, buộc anh tội gì Anh tìm mọi cách để chạy tội nhưng hoàn toàn vô ích Một năm sau, anh được báo có người đến đem anh đi xử án Anh chết không phản kháng coi đó như một điều tất yếu xảy ra Về mặt nội dung và hình thức thể hiện

thì Vụ án không có mở nút nhưng tác phẩm lại mở ra một ý nghĩa phản ánh mới Nó

gieo vào lòng bạn đọc một mối hoài nghi về thế giới, một thế giới bất ổn phi lý đang

diễn ra K chết nhưng nỗi nhục của anh thì lại để lại “Như một con chó! Anh nói, như

để gửi lại nỗi nhục nhã ở đời” [20; 300]

Cũng như những tác phẩm của tác giả văn học Hiện đại, Vụ án sự phá hủy cốt

truyện Chính vì vậy, việc tóm tắt cốt truyện là một thách thức với bạn đọc, chỉ có thể

sơ lược một cách khái quát về tác phẩm như sau:

Jôzep K là người đại diện trong một ngân hàng tại một thành phố Vào buổi sáng ngày sinh nhật thứ ba mươi của mình, K vừa thức dậy thì xuất hiện hai người lạ, họ cho biết K bị bắt và họ là người của tòa án đến giám sát anh K tưởng họ nói đùa

hoặc có nhầm lẫn gì chăng Anh đưa giấy tờ tùy thân để chứng minh mình vô tội nhưng vô ích Vì cả bọn chúng đều không biết K mắc tội gì, chúng chỉ biết một việc duy nhất là giám sát K mà thôi K bị tuyên bắt bởi tòa án mà anh không thể biết nó nằm ở đâu, anh đã mắc tội gì, nhưng anh vẫn được đi làm Nhưng chủ nhật hàng tuần anh phải đến hầu tòa

Sáng chủ nhật đầu tiên, K đến dự phiên tòa ở một chung cư tồi tệ ngoài thành phố Phòng xử án nằm ở tầng áp mái của khu chung cư, K phải khó khăn lắm mới tìm thấy Anh nhận được câu trả lời là trát gọi ghi nhầm tên người Trong phiên tòa đầy kì quái, nhố nhăng và ngột ngạt đó K chủ động bào chữa cho mình bằng cách nói rõ mình vô tội rồi bỏ ra về Chủ nhật sau, K tìm đến tòa để xem tình hình vụ án đi đến đâu Tòa không họp nhưng anh khám phá ra vô số điều ghê tởm của cơ quan tòa án Không khí trong đó ngày càng ngột ngạt làm K không thể đi nổi, hai nhân viên của tòa dìu anh ra cửa Trong khi anh khoan khoái hít thở bầu không khí trong lành thì hai nhân viên kia suýt ngất, vội vã đi vào vì họ đã quen sống trong môi trường tù túng Anh biết rõ mình không mắc tội gì, tòa án cũng không có giấy bắt và buộc anh phạm tội gì, anh nghĩ mình sẽ nhanh chóng kết thúc vụ án, anh dấu không cho ai biết và làm mọi cách để kết thúc vụ án Nhưng đa số những người anh gặp điều biết anh mắc vào một vụ án mà theo họ là nghiêm trọng Ai cũng liên quan đến tòa án tư pháp và họ đều nhận giúp đỡ anh Trong quá trình tìm hiểu anh biết được có rất nhiều người phạm tội tiêu biểu như thương gia Blôc, ông đã tìm đến 6 “luật sư vườn” để giúp mình nhưng

vụ án của ông đã 5 năm không tiến triển gì Jôzep K trong quá trình tìm sự giúp đỡ đã biết một sự thực phi lý về tòa án là tòa đã bắt thì không có tha bổng bao giờ mà chỉ có tạm tha hoặc tạm hoãn, không có trường hợp vô tội vì nhất định tòa án với vô vàn những thứ tinh vi sẽ tìm cho ra bằng được những tội mà trước giờ chưa bao giờ có

Hết hy vọng ngày được tự do nhưng Jôzep K vẫn làm mọi cách để cứu vãn tình thế Anh từ chối luật sư Hun bào chữa cho anh vì anh nhận ra luận sư không làm cho mình gì cả mà chỉ muốn kéo dài vụ án Anh tự viết đơn trình lên tòa án mặc dù biết không giải quyết được gì, và lúc này anh đã bị ám ảnh thật sự Lúc nào anh cũng tưởng người ta đang nói về vụ án của mình Vào buổi tối trước của ngày sinh nhật thứ ba mốt của mình, K ở trong tư thế đã chuẩn bị sẵn, đến chín giờ có hai tên lạ mặt tới dẫn

K đi xử án K vui vẻ lên đường, có nhiều lúc cả ba trông rất thân thiện Đến một công trường đá bỏ hoang, bọn chúng lột đồ của K và loay hoay mãi vẫn không đặt K nằm

được theo đúng tư thế chúng muốn Trong khi K sẵn sàng chấp nhận cái chết thì chúng cứ đứa nọ nhường đứa kia mà chuyền tay nhau con dao trên đầu K., làm cho anh có cảm nghĩ là muốn cầm lấy con dao mà tự chết K quan sát xung quanh đến khi trong đầu bắt đầu có tinh thần phản kháng thì một tên nắm cổ họng anh, tên kia thọc sâu lưỡi dao vào tim anh và ngoáy hai lần Trước khi chết K nói lời cuối nhằm nhắn

nhủ nỗi nhục nhã ở đời rằng “như một con chó” [20; 300]

1.2.2 Kết cấu

Kết cấu là toàn bộ cách thức tổ chức phức tạp và sinh động các yếu tố của tác phẩm Sự tổ chức này không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa các bộ phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự kiện liên kết bên trong

Nó bao gồm tổ chức hệ thống sự kiện, hệ thống chi tiết, hệ thống nhân vật, tổ chức thời gian, không gian nghệ thuật, tổ chức những liên kết cụ thể của cốt truyện bao gồm nhiều tình tiết, chi tiết …để tác phẩm trở thành một chỉnh thể nghệ thuật

Vụ án không phải do Franz Kafka xuất bản mà do người bạn của ông là M

Bord Theo nhà nghiên cứu Đức Helmut Richte thì Bord đã theo ý chủ quan của mình

bỏ đi một số chương Dưới đây là bảng thống kê sự khác nhau về số chương giữa Helmut Richte và M Bord

Sự xâu chuỗi các tình tiết

(Theo Helmut Richte)

Bản in hiện nay (theo M

Bord), (Phùng Văn Tửu dịch)

Trình tự thời gian

Trật tự các chương:

Chương 1 Vụ bắt bớ Jôzep

K chuyện trò với bà

Grubach, rồi cô Bơcxne

Chương 2 Người bạn gái

của cô Bocxne

Chương 3 Ngài biện lý

Chương 4 Hỏi cung lần thứ

Kết thúc mùa xuân, đầu hạ Năm ngày sau

Trong thời kỳ trên Ngày chủ nhật thứ hai

“Một trong những tối sau đó”

Ngày chủ nhật thứ ba

Đã bắt đầu trở lạnh, tiết đầu thu

Cuối tháng chín Tháng mười một Tháng mười một

Gọi hầu tòa tiếp theo, K

nhiều lần từ chối (xem cuối

chương VI và phần mở

chương VII)

Chương 7 Nhằm vào nói

chuyện với Enxa

Chương 8 Ông chú - Leni

Chương 9 Mẩu chuyện: ra

khỏi nhà hát

Chương 10 Luật sư, nhà

công nghiệp và nhà họa sĩ

Chương 11 Ngài Blôc,

thương gia, K tách khỏi

được chỗ khuyết, nỗi lực

mới để thoát khỏi vụ án)

Chương 15 K Tới thăm mẹ

Chương 16 Một giấc mơ

Chương 17 Kết thúc

Nằm trong phần phụ lục Chương 6 Ông chú - Leni Không in trong bản dịch tiếng Pháp

Chương 7 Luật sư, kỹ nghệ gia và họa sĩ

Chương 8 Ông Bloc thương gia – K từ bỏ luật sư của anh

Phụ lục Chương 9 Ở nhà thờ lớn Phụ lục

Phụ lục Không có trong bản này mà

in ở tuyển tập Biến dạng Chương 10

Tháng mười một Tháng mười một Tháng sáu Cuối mùa xuân, đầu hạ

Căn cứ vào trình tự thời gian ta thấy Helmut Richte rất có lý khi sắp xếp các

chương trong Vụ án như vậy Trong giới hạn cho phép chúng tôi chỉ có thể nghiên cứu

được bản dịch của Phùng Văn Tửu dựa theo sự sắp xếp của M Bord

Franz Kafka là một trong những nhà văn khó nghiên cứu nhất trong giới văn học Cái khó thứ nhất là do một số tác phẩm của ông không phải do ông xuất bản

(trong đó có Vụ án) nó được xuất bản khi ông đã mất Thứ hai là tính chất mở của tác

phẩm khiến cho mỗi người hiểu theo một cách khác nhau nên khó nắm bắt ý của tác

giả Thứ ba là những chương viết chưa hoàn thành Vụ án, cuốn tiểu thuyết duy nhất

đã có một kết thúc của Kafka

Dựa theo bảng thống kê trên chúng ta sẽ thấy cấu trúc bề mặt của Vụ án Mỗi

chương là một cảnh lớn, một câu chuyện liên quan đến K nhưng những câu chuyện đó không làm thay đổi được gì cả Bản án của K vẫn mờ mịt và đứng yên điểm nó xuất phát Bên trong cấu trúc bề mặt ấy ta sẽ thấy một cấu trúc ngầm bên trong Có nhiều

vụ án giống như của K., có nhiều người muốn tìm hiểu “pháp luật” nhưng chỉ được

đứng “trước cửa” mà thôi Trong Vụ án có rất nhiều những chi tiết vụn vặt như miểu tả

kỹ cảnh Jôzep K đợi cô Bơcxne để xin lỗi cô về việc xáo trộn phòng cô mặc dù đó không phải lỗi do anh và bà chủ đã sắp xếp lại y như cũ, cảnh K ở trong nhà luật sư Hun bị Leni quyến rũ… Các nhà nghiên cứu gọi lối sắp xếp tình tiết ở tiểu thuyết Kafka là kết cấu “lắp ráp”, cảnh nọ đặt bên cảnh kia theo những tuyến song song mà không khiến sự kiện và hành động tiến triển Đó là một thế giới đã đổ vỡ thành từng mảnh, một con người không thể tạo dựng lại nổi

1.3 Quan niệm về “cái phi lý” trong triết học và văn học

phá một mảng đề tài khó xử lí: “cái phi lý” của cuộc đời Theo Từ điển thuật ngữ Văn học, “cái phi lý” là một thuật ngữ văn học và phê bình văn học nhằm chỉ tình trạng con

người thoát ly niềm tin nguyên thủy và cơ sở tư duy siêu hình, sống cô đơn vô nghĩa

trong cái thế giới xa lạ hiện hữu Trong văn học, cái phi lý: “biểu hiện thành những hình thức phi logic, phi liên quan, mộng ảo hư huyễn” [1; 44], “cái phi lý” đã xuất

hiện phần nào trong văn học thế giới, từ F Rabelais đến các nhà văn lãng mạn như E.T.A Hoffmann, E Poe, L Carroll và ở một số nhà văn hiện đại khác, như là một thủ pháp sáng tác văn học Ở các nhà văn này, hiện thực được tiếp cận bằng bút pháp châm biếm hài hước, bằng các thủ pháp ẩn dụ và ngoa dụ Nhưng đến Kafka thì sự việc hoàn toàn khác hẳn Ở ông, “cái phi lý” trở thành một đối tượng nhận thức Nó không phải đơn thuần chỉ là một hiện tượng xã hội, mà nó có liên quan và thậm chí chi phối vận mệnh của con người, mà muốn tồn tại, con người phải luôn luôn đấu tranh để loại trừ nó Chính vì vậy mà “cái phi lý” của Kafka là “cái phi lý” bi kịch Khi thì cái

phi lí ấy nằm ngay trong bản chất của xã hội: đó chính là cái xã hội phi lí của Vụ án,

mà trong đó nhân vật chính là Jôzep K đã đấu tranh tuyệt vọng chống lại nó Bằng ngòi bút của mình, Franz Kafka đã làm nổi bật lên một xã hội phi lý và bất an cực độ

thông qua nghệ thuật mô tả cái vắng mặt, nghệ thuật thông báo cái không thể thông báo… Điều này đã chi phối đến toàn bộ kết cấu, cốt truyện, không gian, cũng như hệ thống nhân vật của tác phẩm

Với đề tài Nghệ thuật biểu hiện “cái phi lý” trong tác phẩm của Franz Kafka

thì viêc làm rõ khái niệm “cái phi lý” là nút nhấn đầu tiên để chúng tôi tiến hành những khám phá tiếp theo Khái niệm này sẽ được chúng tôi làm rõ ở hai phạm trù: triết học và văn học để đi đến định nghĩa của chúng tôi về khái niệm “cái phi lý” Từ

đó xem xét những biểu hiện cụ thể của nó trong tác phẩm Vụ án

1.3.1 Quan niệm về “cái phi lý” trong triết học

Theo Từ điển triết học “cái phi lý” là “cái không thể hiểu biết được đối với lý

tính và tư duy, không thể diễn đạt bằng những khái niệm logic”

Nguyễn Văn Dân trong cuốn Văn học phi lý [8] đưa ra khái niệm phi lý trong

triết học từ theo hai phương diện:

Thứ nhất, “Trên phương diện logic học, người ta quan niệm những gì tồn tại trái với quy tắc với quy tắc logic đều bị coi là phi lý”

Thứ hai, “trên bình diện lý luận nhận thức, người ta cho rằng tất cả những gì chống lại lý trí, không thể giải thích được bằng tư duy, đều được coi là phi lý Như vậy phi lý là cái phản lý tính Với hàm nghĩa này, khái niệm phi lý mang tính khái quát hơn, vượt ra khỏi địa hạt của logic học, là định nghĩa của nền triết học phương Tây hiện đại phát triển thành chủ nghĩa phi lý tính từ cuối thế kỷ XVII và kéo dài suốt hơn một thế kỷ” [8; 15]

Khái niệm về “cái phi lý” này được các nhà triết học hiện sinh như J.P Sart (1905-1980), A Camus (1913-1960) phát triển thêm một bước nghiêng về tính vực

sâu này có sự ngự trị của cái phi lý” [6; 18] A Camus thì tuyên bố: “phi lý chỉ nảy sinh từ sự bất hòa hợp giữa khát vọng của lý trí với thực tại u tối” [6; 20]

Dù phát triển ở mức độ nào thì chúng ta đều nhận thấy “cái phi lý” liên quan mật thiết với tư duy, nhận thức lý tính của con người Khi tư duy logic và nhận thức lý tính không thể hiểu được, không thể hiểu được, không thể giải thích được thì nó là phi lý

Khái niệm này khi chuyển sang lĩnh vực văn học, nó sẽ được mở rộng hàm nghĩa

1.3.2 Quan niệm về “cái phi lý” trong văn học

Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê chủ biên (viện ngôn ngữ, Trung tâm từ điển

học, Nxb Đà Nẵng, 2002), định nghĩa về cái phi lý: trái với lẽ phải thông thường