Phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người tây nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông (TT)

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Phát huy vai trò bạn đọc học sinh dân tộc ít người - Tây Nguyên trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông" làm vấn đề nghiên cứ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

-  -

LÊ THỊ THẢO

PHÁT HUY VAI TRÒ BẠN ĐỌC HỌC SINH (DÂN TỘC ÍT NGƯỜI - TÂY NGUYÊN) TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG

Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PPDH BỘ MÔN VĂN VÀ TIẾNG VIỆT

MÃ SỐ: 62 14 10 11

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS.PHAN TRỌNG LUẬN PGS.TS.PHẠM THỊ THU HƯƠNG

HÀ NỘI - NĂM 2016

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Vai trò bạn đọc trong tiếp nhận văn học tiếp tục được nghiên cứu và củng cố

tầm quan trọng trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học Văn hiện nay: Vấn đề

dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường theo hướng phát huy vai trò bạn đọc học sinh vẫn chưa được hoàn thiện cả về mặt lí luận lẫn thực tiễn Việc tiếp tục nghiên cứu vấn

đề này vẫn đang là mối quan tâm hiện nay của chuyên ngành phương pháp dạy học, nhất là khi khuynh hướng trả lại tác phẩm cho người đọc đang rất được chú ý

1.2 Phương pháp dạy học văn hiện nay đặt ra yêu cầu chú trọng năng lực tiếp nhận văn học của bạn đọc học sinh: Việc áp dụng lý thuyết tiếp nhận để khẳng định vai

trò chủ thể học sinh ở nhà trường chưa được phát huy, dẫn đến việc dạy học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông chưa thực sự hiệu quả

1.3 Thực trạng dạy học tiếp nhận tác phẩm văn chương ở các trường phổ thông dân tộc nội trú - Tây Nguyên còn tồn tại nhiều vấn đề bất cập: Việc cập nhật những đổi

mới trong dạy học, áp dụng những thành tựu của khoa học nói chung và khoa học giáo dục nói riêng ở các trường trung học phổ thông dân tộc ít người hết sức hạn chế; kết quả dạy học Ngữ văn trong đó có dạy học tác phẩm văn chương chưa cao, chưa đáp ứng được những yêu cầu chuẩn kiến thức kĩ năng hiện nay, nhất là khi dạy học hướng tới hình thành năng lực cho người học

1.4 Nâng cao chất lượng học tập cho học sinh dân tộc ít người góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa, đạo đức, lối sống tốt đẹp của các dân tộc Việt Nam là một nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục: Đảng và Nhà nước đã và đang có nhiều chủ

trương, chính sách đặc biệt đối với công tác giáo dục học sinh nói chung và học sinh dân tộc nói riêng Vì vậy, làm thế nào để nâng cao chất lượng giáo dục học sinh dân tộc vẫn là

đề tài mà nhiều nhà nghiên cứu đã, đang và sẽ tiếp tục quan tâm

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người - Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông"

làm vấn đề nghiên cứu với mong muốn vận dụng lý luận dạy học hiện đại về vai trò bạn đọc vào việc dạy học tác phẩm văn chương cho học sinh dân tộc ít người ở khu vực Tây Nguyên, nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả học tập của học sinh

2 Mục đích - Nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

- Làm sáng tỏ vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người – Tây Nguyên) trong giờ học

tác phẩm văn chương về phương diện lí luận và thực tiễn

- Xác định các nguyên tắc, biện pháp khả thi để phát huy vai trò bạn đọc học sinh

(dân tộc ít người-Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông

- Bổ sung, hoàn thiện lí luận về đổi mới phương pháp dạy học tác phẩm văn chương

trong nhà trường theo quan điểm học sinh là bạn đọc

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận về vai trò bạn đọc học sinh trong việc tiếp nhận tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông; nghiên cứu thực trạng, hoàn cảnh học tập đặc thù của học sinh (dân tộc ít người - Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông hiện nay; đề xuất các nguyên tắc, biện pháp phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người - Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông; tiến hành thực nghiệm tính khả thi của các biện pháp được đề xuất

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng: Đối tượng nghiên cứu của luận án là học sinh (dân tộc ít người -Tây

Nguyên) với tư cách, vai trò là bạn đọc trong giờ học tác phẩm văn chương ở trung học phổ thông

3.2 Phạm vi: Chúng tôi tập trung nghiên cứu vấn đề phát huy vai trò bạn đọc học

sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên) tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú trên địa bàn

năm tỉnh Tây Nguyên; Luận án đặt trọng tâm chú ý vào vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên) trong giờ học Tác phẩm văn chương

4 Giả thuyết khoa học: Nếu xây dựng và áp dụng được các nguyên tắc và biện pháp

nhằm phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở Trung học phổ thông dựa trên cơ sở đời sống văn hóa, tâm lý, năng lực

cảm thụ… của học sinh thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả tiếp nhận văn học trong giờ học

tác phẩm văn chương, đồng thời góp phần vào việc nâng cao đời sống văn hóa ở Tây Nguyên

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

Tổng hợp, phân tích, so sánh, phân loại và hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu, tài liệu trong và ngoài nước liên quan đến vấn đề phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít

người - Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở Trung học phổ thông

5.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát sư phạm; điều tra bằng Ankét; phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động; phương pháp lấy ý kiến chuyên gia; phương pháp thực nghiệm

6 Đóng góp của luận án

6.1 Về lí luận: Luận án đã nghiên cứu hệ thống hóa, tổng hợp các cơ sở lí luận về

vấn đề tiếp nhận văn học của bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương, về đặc thù của chủ thể tiếp nhận Kết quả nghiên cứu của luận án tiếp tục bổ sung, hoàn thiện và khẳng định nội dung lí luận của dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông theo hướng học sinh là bạn đọc sáng tạo, đồng thời hiện thực hóa tư tưởng này vào đối tượng tiếp nhận đặc thù là bạn đọc học sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên); từ đó mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng tư tưởng lí luận đã được khẳng định vào thực tiễn đa dạng,

đặc trưng của mỗi vùng miền trong dạy học văn ở nhà trường phổ thông

6.2 Về thực tiễn: Luận án giúp giáo viên và các cấp quản lí giáo dục địa phương

nhận thức sâu sắc con đường để phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên) như là một nguồn tài nguyên con người với những ưu thế và đặc thù riêng để phát triển giáo dục nói riêng, kinh tế, xã hội, văn hóa,… nói chung; luận án đã xây dựng được các nguyên tắc, biện pháp dạy học để phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên) trong giờ dạy học tác phẩm văn chương theo định hướng phát hiện và hiện thực hóa, giải phóng tiềm năng của bạn đọc học sinh, giúp giáo viên có thể tổ chức giờ dạy học tác phẩm văn chương cho học sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên) đạt hiệu quả cao

7 Bố cục luận án

Ngoài phần Mở đầu, Tổng quan, và Kết luận, Nội dung luận án gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người

- Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở trường Trung học phổ thông

Chương 2: Những nguyên tắc và biện pháp phát huy vai trò bạn đọc học sinh

(dân tộc ít người - Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở Trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1 Tình hình nghiên cứu về vai trò của người đọc trong tiếp nhận tác phẩm văn chương

a Trên thế giới

a.1 Từ thời cổ đại đến trước thế kỉ XX

Từ thời cổ đại, ở cả Phương Đông và Phương Tây, dù chưa có những công trình chính thống và tập trung nghiên cứu nhưng đã xuất hiện những quan niệm khác nhau, “vẽ

ra các kiểu gương mặt người đọc” khác nhau

Ở Phương Đông, quan niệm của Khổng Tử: “Thi khả dĩ hứng, khả dĩ quan, khả dĩ

quần, khả dĩ oán” cho thấy một khía cạnh trong mối quan hệ giữa tác phẩm với người đọc -

sự tác động của văn chương đối với độc giả Đến đời Hán, Đổng Trọng Thư cho rằng: “Thi

vô đạt hỗ”; Nghiêm Vũ đời Tống thì khẳng định: “Chỗ kỳ diệu của thơ trong suốt lung linh, không thể nắm bắt được, như thanh âm giữa trời, sắc đẹp trong dung nhan, ánh trăng dưới đáy nước, hình ảnh trong gương, lời có hạn mà ý vô cùng” Đây là những quan niệm tiêu biểu cho kiểu tiếp nhận “tri âm”, tuyệt đối hóa sự gặp gỡ, đồng điệu giữa nhà văn và người đọc

Đàm Hiến - đời Thanh, khi nói tới thưởng thức của bạn đọc, trong lời tựa của một tập

từ tuyển đã nhận xét: “Dụng tâm của tác giả chưa chắc đã vậy, nhưng dụng tâm của người đọc sao lại không thể như vậy” tiếp nhận văn học như thế thực chất là “kí thác”, lấy ý đồ chủ quan của người đọc làm mục tiêu, lấn át cả chủ quan của nhà văn Tiêu biểu cho cách đọc “ký thác” này có Kim Thánh Thán Như vậy, có thể nói, trong truyền thống tiếp nhận của văn học phương Đông, bên cạnh nhân tố người sáng tác, độc giả đã được quan tâm ở những phương diện nhất định

Ở phương Tây, các phát biểu ngay từ thời cổ đại cũng đã đề cập đến những khía cạnh

liên quan tới các phạm trù cơ bản nhất của lý thuyết tiếp nhận về sau, trong đó có vấn đề người đọc Tiêu biểu như Platon, Arixtốt, Horace…

Như vậy, ngay từ thời cổ đại, dù tự phát hay tự giác, trực tiếp hay gián tiếp, dù chỉ qua những lời “điểm sách bình văn”… chứ chưa trở thành những công trình nghiên cứu hệ thống, cụ thể, tập trung, song sự hiện diện tất yếu và vai trò của người đọc đã được ít nhiều khẳng định Tuy nhiên, người đọc trong những quan điểm trên chỉ xuất hiện như những

“cái bóng vô hình, đơn giản”, đi vào những khía cạnh riêng lẻ hoặc được nhắc đến một cách gián tiếp trong mối quan hệ tương tác với nhà văn, tác phẩm…

a.2 Từ thế kỉ XX đến nay

Việc phát hiện ra người đọc là một trong những khám phá quan trọng nhất trong lí luận văn học những thập niên cuối cùng của thế kỷ XX

Đặc biệt, nhà nghiên cứu văn học Ba Lan là Roman Ingarden (1893-1970) với công

trình“tác phẩm văn hóa nghệ thuật”(1929) đã trở nên nổi tiếng với những quan điểm quan

trọng về tác phẩm văn học và sự đọc Song song với việc khẳng định vai trò người đọc, Ingarden đã khẳng định giá trị tiềm năng của văn bản văn học

Juri Mikhailovich Lotman cũng đã khẳng định, hoạt động giao tiếp nghệ thuật chỉ thực sự được diễn ra khi có sự tương tác qua lại giữa tác giả và người đọc, cần có sự đồng điệu, tương thích về mã giao tiếp hay chính là “tầm đón” như quan niệm của Jauss

Roland Barthes cho rằng việc đọc một tác phẩm văn học không còn là đi tìm cấu trúc nội tại của tác phẩm, mà là mượn “mã” ngôn ngữ của tác phẩm để phân giải và mở rộng ý nghĩa của nó Cấu trúc nội tại của tác phẩm chỉ bao hàm hệ thống ý nghĩa thứ nhất, còn hệ thống ý nghĩa thứ hai là do bạn đọc và nhà phê bình thể nghiệm khi tiếp xúc với tác phẩm Như thế, Barthes đã phá vỡ quan niệm tác phẩm là cấu trúc khép kín, là “hộp đen” của chủ nghĩa cấu trúc và mở rộng biên độ tác phẩm ra sự tiếp nhận của người đọc

Harald Weinrich (sinh 1927) đã định vị trực tiếp vai trò người đọc trong mối quan hệ với nhà văn và tác phẩm, chỉ rõ mối quan hệ tương tác và khẳng định lịch sử văn học không thể không tính đến lịch sử tiếp nhận của người đọc nghĩa là đề cao sự đồng sáng tạo cũng như vai trò bạn đọc trong hoạt động văn học

Vào những năm 60 nửa sau thế kỷ XX đã hình thành nền Mĩ học tiếp nhận với trung tâm là Đại học Konstanz ở Cộng hòa liên bang Đức Họ đã phê phán thuyết văn bản trung tâm của Phê bình mới và Chủ nghĩa cấu trúc Họ khẳng định rằng ý nghĩa của tác phẩm được sản sinh qua sự tương tác giữa văn bản với người đọc Trên cơ sở đó, Mĩ học tiếp nhận đã chuyển giao vị trí trung tâm từ văn bản sang người đọc và lịch sử văn học, do đó, không phải là lịch sử của tác giả với những tác phẩm, mà là lịch sử tiếp nhận của người đọc… Một trong những tên tuổi tiêu biểu nhất của thuyết tiếp nhận thế giới là Hans Robert Jauss

Như thế, bước sang thế kỉ XX, nhất là sau những năm 60, vấn đề người đọc được nghiên cứu một cách rầm rộ với nhiều công trình tầm cỡ và nhiều quan điểm tiến bộ Tiền

thân của nó đã xuất hiện từ trước đó trong các trường phái nghiên cứu như Chủ nghĩa hình thức Nga, Chủ nghĩa cấu trúc, Giải cấu trúc, Phê bình mới,… Mĩ học tiếp nhận chuyển trọng tâm chú ý từ văn bản và quá trình sáng tạo của nhà văn sang trọng tâm người đọc Độc giả đã thực sự “lên ngôi”, đi từ “bóng tối” sau cánh gà ra trước ánh đèn sân khấu Tuy nhiên, cũng có những ý kiến cực đoan đôi lúc đã quá đề cao người đọc, tuyệt đối hóa quá trình kiến tạo ý nghĩa cho văn bản, xem văn bản chỉ là một tập hợp những con chữ đông cứng, vô nghĩa nếu như không có độc giả

b Ở Việt Nam

b.1 Thời trung đại

Trong Văn học trung đại Việt Nam, chúng ta đã từng bắt gặp lời thơ Nguyễn Du gửi

gắm niềm mong ước tìm người tri âm ở hậu thế:

“Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như”

Hay trong bài thơ “Khóc Dương Khuê”, Nguyễn Khuyến viết:

“Câu thơ nghĩ đắn đo không viết

Viết đưa ai, ai biết mà đưa”…

Ý thơ của các tác giả nêu trên mặc dù chưa phải là những quan điểm lí luận chính thống, song bước đầu đã thể hiện ý niệm về sự đồng cảm giữa nhà văn và người đọc cũng như vai trò người đọc trong quá trình sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm

Vào thế kỷ XIX ở nước ta, mối quan tâm chủ yếu của lý luận tiểu thuyết là quan hệ giữa tác giả và tác phẩm, vai trò “người đọc” đã được đề cập, nhưng được xem như là đối tượng tiếp nhận thụ động văn bản tác thẩm do tác giả sáng tạo và đưa tới

b.2 Thời hiện đại

Trong “Vấn đề người đọc tiếp nhận trong lý luận tiểu thuyết ở Việt Nam từ nửa sau thế kỷ XX cho đến nay” đăng trên tác phẩm://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn, tác giả

Nguyễn Ngọc Thiện đã khẳng định: “Trong lý luận về tiểu thuyết nửa đầu thế kỷ XX, vấn

đề người đọc đã được đề cập đến Mặc dầu còn sơ giản, nhưng vấn đề người đọc được xem

là một phương diện quan trọng không thể thiếu, góp vào sự thành công và phát triển của thể loại tiểu thuyết thời kỳ này”

Trong hai thập niên đầu, quan niệm về “người đọc” đã được khai mở từ Nguyễn Trọng Quản Theo Nguyễn Trọng Quản, người viết văn phải viết được những tác phẩm phù hợp với thị hiếu, nhu cầu thực tại của người đọc mới thu hút được nhiều sự quan tâm Quan điểm này được tiếp tục duy trì, khẳng định ở một số tác giả khác như Trần

Thiên Trung trong Hoàng Tố Oanh hàm oan (1916)

Đặc biệt, trong cuộc tranh luận về quan điểm nghệ thuật giữa hai phái mà ta quen gọi

là “nghệ thuật vị nghệ thuật” và “nghệ thuật vị nhân sinh” ở những năm 30 của thế kỷ XX, đại biểu của hai phái cũng có đề cập đến vấn đề tiểu thuyết và người đọc khi bàn về mối quan hệ giữa văn chương và đời sống xã hội, với người đương thời

Song, đáng ghi nhận vào cuối những năm 30, đầu những năm 40 của thế kỷ XX,

Thạch Lam - một NV trong Tự lực văn đoàn - đã quan tâm đến mối quan hệ giữa tác

phẩm và độc giả, đề cao tính chủ động sáng tạo của người đọc Điều này thể hiện ở tập tiểu

luận phê bình “Theo dòng” của ông

Ngoài ra, các tên tuổi như Vũ Hạnh, Tô Thùy Yên, Dương Nghiễm Mậu cũng có

nhiều phát ngôn bàn về vấn đề người đọc Theo các tác giả trên, bản thân nhà văn khi viết

là có nhu cầu giãi bày, giao tiếp với người đọc Vai trò bạn đọc đã được chính nhà văn thừa nhận, khẳng định trong mối quan hệ với nhà văn và tác phẩm của anh ta

Với những ý kiến trên, ta thấy người đọc đã trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình sáng tạo của nhà văn, là động lực sáng tạo của nhà văn

Ở những năm 70 của thế kỷ XX, khi lý luận tiếp nhận mới bắt đầu ở một số nước trên thế giới, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh đã có những phân tích đánh giá có ý nghĩa về vấn đề người đọc Dù rằng còn có một số người phê bình Nguyễn Văn Hạnh coi nhẹ nhân

tố chủ quan của sáng tác, coi nhẹ lập trường tư tưởng giai cấp trong nghiên cứu, song quan điểm của ông cũng đã có tính chất khai mở hướng nghiên cứu mới về Lý luận tiếp nhận Đến thời kỳ những năm 80 (thế kỷ XX) vấn đề người đọc từ điểm nhìn của mĩ học tiếp nhận mới được tiếp thu và nhận thức toàn diện, sâu sắc hơn để hướng đến khắc phục những giới hạn của tư duy lý luận trước đây và được nghiên cứu một cách có hệ thống

Tác giả Trần Đình Sử - một chuyên gia đầu ngành nghiên cứu về lý luận văn học, đã

có rất nhiều công trình đề cập đến vai trò của người đọc trong tiếp nhận tác phẩm văn

chương như: “Lý luận văn học” (Tập 1, NXB Giáo dục 1986), “Lý luận và phê bình văn học”, “Văn học và Thời gian”, “Bạn đọc và Tiếp nhận văn học”… Theo tác giả: “Tác

phẩm gồm hai phần, phần cứng là văn bản, là sự khái quát đời sống có chiều sâu, một hệ thống ý nghĩa đã được mã hóa Phần mềm là sự cảm thụ, giải thích đời sống xã hội, phụ thuộc lòng người đọc”, “hiển nhiên, không thể phủ nhận vai trò của các nhà phê bình tài năng trong việc cắt nghĩa tác phẩm, nhưng kẻ có toàn quyền lại thuộc về lịch sử, thuộc về các thế hệ người đọc hiện tại và mai sau” “Người đọc văn học được xem là kẻ đồng sáng tạo ra tác phẩm không phải chỉ với tư cách làm sống dậy tác phẩm trong cảm thụ (như bù đắp, chắp nối, liên tưởng, cụ thể hóa…) mà còn phát hiện ý nghĩa mới và mối liên hệ chỉnh thể tương ứng với nó Trần Đình Sử còn đặc biệt trực tiếp nhấn mạnh vai trò hoàn kết hoạt

động văn học và đồng sáng tạo tác phẩm văn chương của người đọc

Tác giả Trương Đăng Dung người đã có nhiều công trình nghiên cứu cũng như dịch thuật có giá trị dành cho chuyên ngành lý luận văn học, nhất là về lý luận tiếp nhận Nghiên cứu của Trương Đăng Dung về việc khẳng định vai trò quan trọng của người đọc thể hiện

khá rõ trong công trình: “Tác phẩm văn học như là quá trình” (Nxb Khoa học xã hội,

2004) Ở công trình này, Trương Đăng Dung đã từ những nghiên cứu về bản chất của tư duy lý luận văn học tiền hiện đại đến hậu hiện đại một cách có hệ thống đã chỉ ra rằng, sau khi lí luận văn học hiện đại xác định được vai trò trung tâm tạo nghĩa của văn bản văn học, độc lập với tác giả và môi trường ra đời của nó, lí luận văn học hậu hiện đại đã khám phá

ra quá trình tạo lập đời sống của văn bản văn học không quan hệ với sự tiếp nhận của

người đọc Từ góc nhìn tác phẩm văn chương Trương Đăng Dung cũng đã khẳng định vai

trò người đọc với tư cách là người chuyển văn bản thành tác phẩm, mang đến cho Tác phẩm một cuộc đời, một số phận

Nhà nghiên cứu Phương Lựu cũng là tác giả có nhiều công trình về lý luận văn học nói chung và Lý luận tiếp nhận nói riêng Từ chỗ nghiên cứu về lịch sử hình thành và quá trình phát triển của quan điểm và lí thuyết tiếp nhận, ông đã có những kiến giải về vai trò của người đọc đáng lưu ý Nghiên cứu về trường phái Konstanz, ông đã đồng tình với những điểm khả thủ đồng thời ông cũng chỉ ra “vai trò quan trọng của người đọc là quá rõ ràng, qua đó văn học mới thực hiện được tác dụng xã hội của mình, nhu cầu ngày càng tăng của nó sẽ góp phần thúc đẩy sáng tác văn học phát triển và nâng cao” nhưng “Không thể lấy người đọc là hoạt động trung tâm của hoạt động văn học Có thể thấy, Phương Lựu

đã có cái nhìn tương đối toàn diện và biện chứng về vai trò của người đọc trong mối quan

hệ với nhà văn, văn bản; đã định vị đúng và xác định rõ vai trò của từng yếu tố

Tác giả Nguyễn Văn Dân trong một nghiên cứu có tên “Tiếp nhận văn học một đề tài lớn của nghiên cứu văn học” đã phân tích lịch sử ra đời và phát triển của Lý luận tiếp nhận

văn học Tác giả Nguyễn Văn Dân cũng đã đi sâu nghiên cứu, đánh giá về những quan điểm của H.R.Jauss, ông cho rằng sự ra đời của Mĩ học tiếp nhận thuộc trường phái Konstanz là đúng lúc và có nhiều ưu điểm Ông đồng tình với quan điểm của “mĩ học tiếp nhận” khi nó chú ý đến vai trò tích cực của công chúng, song ông cũng đã nhấn mạnh

“Đành rằng công chúng có vai trò tích cực, nhưng không nên tuyệt đối hóa nó, mà phải

thấy rằng cái vai trò này đã được kết tinh trong tác giả - nhà văn, người cũng là một thành

viên của công chúng”

Đỗ Lai Thúy trong lời giới thiệu Terry Eagleton và chủ nghĩa hậu cấu trúc đã cho

rằng vai trò của người đọc xuất hiện, chí ít, ngang với vai trò của nhà văn, kẻ đồng sáng tạo

Có thể nói rằng, ở Việt Nam cho đến nay, giới nghiên cứu đã nắm bắt được cốt lõi

của vấn đề lý luận tiếp nhận đó là phạm trù người đọc, việc nghiên cứu về phạm trù này

không những có ý nghĩa đối với lý luận văn chương mà còn có ý nghĩa to lớn đối với khoa học giáo dục, cụ thể là đối với việc dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường

2 Tình hình nghiên cứu về vai trò bạn đọc học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương

a Trên thế giới

Cho đến đầu thế kỉ thứ XX vấn đề hiểu trong dạy đọc nói chung, dạy học tác phẩm văn chương nói riêng mới thực sự được đề cập trong các công trình có tính chất khai mở của Edmund Burke Huey (1908) và Edward Thorndike (1917) Quan niệm về đọc từ thế kỉ XVII đến thế kỉ XIX đánh giá năng lực đọc ở hai yêu cầu là trôi chảy và chính xác Bàn đến sự hiểu tức đã bắt đầu chú ý đến vai trò của chủ thể thực hiện hành động đọc – bạn đọc học sinh

Là nhà khoa học giáo dục, tác giả của lí thuyết giao dịch - hồi ứng (the response theory), Louise Rosenblatt đã vận dụng triệt để quan điểm lí luận của mình vào thực tế dạy học văn học ở nhà trường phổ thông Các công trình lí thuyết của bà bao gồm:

transactional-Văn học như là sự khám phá (1938), Người đọc, văn bản, bài thơ, lí thuyết giao dịch về tác phẩm văn học (1978), Kiến tạo ý nghĩa với các văn bản – tuyển tập các bài báo khoa học (2005) Với các khái niệm lí luận cốt lõi như: bài thơ như là sự kiện, đọc li tâm, đọc

thẩm mĩ, giao dịch văn học,… Rosenblatt đã thực sự đưa bạn đọc học sinh vào trung tâm của quá trình kiến tạo ý nghĩa cùng các văn bản Vì vậy, nhiệm vụ của giáo viên văn học là cần “giúp đỡ những con người cụ thể - không phải những hư cấu khái quát nào đó được gọi tên học sinh – để khám phá niềm vui và sự hài lòng với văn học” và “nếu lớp học cho phép học sinh né tránh sự hồi đáp văn học, sẽ không có văn học để dạy mà chỉ có văn bản và thông tin về văn bản mà thôi Giáo viên trở thành người hỗ trợ, khơi gợi những hồi ứng văn học với mục đích làm xuất hiện trong tâm trí học sinh một dòng trải nghiệm, “đốt cháy lên” những cảm xúc thực sự được bắt đầu từ câu chữ, tạo ra không gian ba chiều của thế giới nghệ thuật để độc giả có thể bước vào thế giới ấy, sống những chiều kích của nó, nghiệm ra những giá trị của nó, kết nối nó với những gì đã kinh qua, những “chân trời của hi vọng” để rồi biết bước ra tự đánh giá về trải nghiệm của riêng mình

Richard Beach và James Marshall - hai nhà khoa học ở Đại học Orlando (Florida)

với tác phẩm nổi tiếng Giảng dạy văn học ở trường phổ thông (1991), NXB Harcour

Brace Janovich, Orlando, Florida, cũng đã thể hiện quan điểm đề cao vai trò người học trong giờ học tác phẩm văn chương Hai tác giả đã có những nghiên cứu khá toàn diện về mối quan hệ giữa bạn đọc và văn bản để từ đó đi vào vấn đề dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông, đề cao vai trò tích cực của người học trong quá trình tiếp nhận tác phẩm, vai trò tổ chức tiếp nhận của giáo viên… từ đó đưa ra những định hướng dạy học văn

Vai trò bạn đọc học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương cũng được khẳng định trong các văn bản chương trình và chuẩn môn học của nhiều quốc gia trên thế giới Trong

bộ Chuẩn môn học Ngôn ngữ nghệ thuật tiếng Anh do hai tổ chức Hiệp hội đọc quốc tế

(IRA) và Hiệp hội giáo viên tiếng Anh quốc gia (NCTE) (Mĩ) hoàn thiện và công bố vào năm 1996 cũng đã trực tiếp đề cập đến những yêu cầu đọc văn bản văn học của học sinh

Chương trình dạy học văn của Singapore năm 2013 đặt ra mục tiêu của việc dạy

học văn là những kết quả học sinh đạt được Cách đào tạo trong nhà trường phổ thông đã hướng đến việc tạo dựng nên những bạn đọc thực thụ, hướng đến việc độc lập tiếp nhận văn chương, phát triển tư duy phản biện,…

Điểm qua một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, nhà sư phạm trên thế giới về vấn đề vai trò người đọc nói chung và vai trò học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương nói riêng cho thấy: ở những mức độ khác nhau nhưng tất cả các nghiên cứu đều đặt người đọc – học sinh trong mối quan hệ với văn bản văn chương, với giáo viên để thấy rõ

sự tương tác qua lại và tính độc lập tương đối của từng nhân tố Trong đó, các tác giả đặc

biệt nhấn mạnh vai trò của người đọc – học sinh trong những mối quan hệ này đồng thời khẳng định tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình tiếp nhận, tạo nghĩa cho tác phẩm

b Ở Việt Nam

Giữa tác phẩm và người đọc có mối quan hệ hết sức chặt chẽ; vai trò của người đọc được đề cao trong việc tiếp nhận tác phẩm văn chương Tuy nhiên, từ trước đó và đến những năm 80 của thế kỷ XX trong lý luận và thực tiễn dạy học ở nước ta vai trò bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương chưa được nghiên cứu và đề cập nhiều Lịch

sử giảng dạy văn học ở nước ta có từ rất lâu đời, việc giảng văn trong nhà trường vẫn là công việc của người thầy Quả vậy, sau Cách mạng tháng Tám-1945 cùng với sự ra đời của nền giáo dục cách mạng, việc dạy học tác phẩm văn chương tuy đã được chú trọng nhiều

hơn với các công trình của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu ra đời như: Giảng văn Chinh phụ ngâm (1950) của Đặng Thai Mai; Rèn tư duy qua giảng dạy văn học (1969) của Phan Trọng Luận; Vấn đề giảng dạy văn học theo loại thể (1970) của Trần Thanh Đạm - Hoàng Như Mai - Phan Sĩ Tấn - Huỳnh Lý; Con đường nâng cao hiệu quả dạy văn (1978) của Phan Trọng Luận; Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy và nghiên cứu văn học dân gian (1983) của Hoàng Tiến Tựu nhưng nhìn chung, các công trình này chủ yếu vẫn tập

trung vào việc dạy của giáo viên, chưa quan tâm nhiều đến vai trò của học sinh trong giờ học Vấn đề vai trò bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương có điểm qua nhưng vẫn còn rất khiêm tốn

Đến những năm 80 của thế kỷ XX, vai trò bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương bắt đầu được nghiên cứu đề cập trên cả bình diện khoa học và thực tiễn Trước hết, phải kể đến những đóng góp của tác giả Phan Trọng Luận, giáo sư đã dành nhiều tâm huyết khi nghiên cứu về vai trò bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương và có nhiều công trình, bài viết về phương pháp dạy học tác phẩm văn chương ở phương diện này Kể từ năm 1969, tác giả Phan Trọng Luận đã đặt vấn đề về cảm thụ văn học của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương: “Cảm thụ văn học là một quá trình tâm lý phức tạp và đầy sáng tạo của học sinh”, tác giả cho rằng nhiệm vụ của người giáo viên là phải làm thế nào để học sinh nhận thức được quá trình cảm thụ văn học là một quá trình lao

động sáng tạo Đến năm 1983 chuyên luận “Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học” đã trình bày những vấn đề lý luận khoa học về tính chủ quan, khách quan trong cảm thụ văn chương, mối quan hệ thẩm mĩ của bạn đọc đối với tác phẩm, tính sáng tạo trong cảm thụ văn học … Những vấn đề đó được nhìn nhận từ vai trò bạn đọc học sinh trong tiếp nhận

bài viết “Hình thành những bạn đọc học sinh sáng tạo trong tiếp nhận” ông đã khẳng định:

“Việc đào tạo nên những bạn đọc có khả năng thưởng thức cái đẹp và tìm thấy ý nghĩa nghệ thuật đã trở thành nhiệm vụ của toàn thể xã hội Trong đó, việc giảng dạy văn học ở nhà trường góp phần đào tạo năng lực văn học và giáo dục thẩm mĩ nghệ thuật bằng cách cho các thế hệ học sinh tiếp nhận độc lập, sáng tạo dưới sự dẫn dắt của giáo viên những tác phẩm có giá trị trong di sản văn học nhân đạo và văn học tiến bộ” Cùng với điều đó tác giả

đã chỉ rõ: Học sinh từ chỗ chỉ là đối tượng thụ động nay trở thành “người đọc, đọc trực tiếp, đọc nhiều lần, đọc có cảm xúc và suy nghĩ”, là “người bạn bình đẳng để đối thoại với tác giả, với giáo viên và bạn cùng thời” Vì vậy, dạy học Văn phải để nhân cách học sinh bộc lộ, vận động và phát triển toàn diện, để học sinh được tiếp xúc trực tiếp, được khám phá và thưởng thức “chất văn”, “được thể nghiệm, nếm trải và hiểu sâu thêm những việc đời, việc người, việc mình”,… có nghĩa là đã phát huy vai trò chủ thể sáng tạo, tích cực của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương với các công trình Phương pháp tiếp nhận tác phẩm văn học ở trường Trung học phổ thông (1998), Dạy học văn ở trường phổ thông

(2001)… khẳng định trong quá trình dạy học giáo viên coi trọng vai trò bạn đọc học sinh sẽ phát huy được tính sáng tạo, tích cực để học sinh tự nhận thức, tự thể nghiệm và tự phát triển giúp các em phát triển tâm lý, tính cách ngày càng hoàn thiện hơn, đó chính là đích đến của việc dạy học tác phẩm văn chương trong trường Trung học phổ thông

Phạm Thị Thu Hương trong cuốn “Đọc hiểu và chiến thuật đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông” (NXB Đại học Sư phạm, 2012) đã tập trung vào việc nghiên cứu

“chân dung” bạn đọc trong quá trình tiếp nhận văn bản Từ đó, người giáo viên sử dụng các chiến thuật dạy học để đào tạo học sinh trở thành những bạn đọc có văn hóa, thực sự trải nghiệm niềm vui đọc sách

Tóm lại, vấn đề vai trò bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở các công trình trên cho thấy dù ít hay nhiều, nông hay sâu, trực tiếp hay gián tiếp đã được đề cập, nghiên cứu Việc xác định đúng vai trò quan trọng bạn đọc học sinh để có biện pháp phù hợp, hiệu quả trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông nói chung và ở Trung học phổ thông nói riêng vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu và ứng dụng Phương pháp dạy học văn hiện đại đặc biệt chú trọng vai trò học sinh, đã thay đổi hướng dạy học cũ vốn coi nhẹ, thậm chí phủ nhận vai trò học sinh, tạo nên sự đổi mới có tính nguyên lý hệ hình trong dạy học trong giờ học tác phẩm văn chương: chuyển từ trung tâm văn bản sang trung tâm là học sinh trong quá trình tiếp nhận

Từ quan điểm học sinh là bạn đọc trong dạy học tác phẩm văn chương, một số nhà nghiên cứu đã tập trung tìm hiểu đối tượng người học tại những vùng đặc thù để đề xuất các biện pháp tác động, tạo điều kiện cho học sinh thực sự có cơ hội khẳng định vai trò bạn đọc trong quá trình tiếp nhận các tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông

Tác giả Hoàng Hữu Bội trong “Con đường dẫn học sinh Trung học phổ thông miền núi chiếm lĩnh thế giới hình tượng trong tác phẩm văn chương” đã có những đánh giá,

phân tích thực trạng dạy học tác phẩm văn chương ở miền núi; từ đó chỉ ra những biện pháp khắc phục trở ngại cho đối tượng người học này trong quá trình chiếm lĩnh thế giới hình tượng nghệ thuật như: Giải tỏa tâm lý mặc cảm và tâm lý khép kín; giúp học sinh miền núi vượt qua rào cản ngôn ngữ; giúp học sinh miền núi rút ngắn khoảng cách lịch sử văn hóa…

“Dạy và học văn miền núi” (Vi Hồng – Trần Thế Phiệt – Công trình nghiên cứu cấp

trường, ĐHSP Việt Bắc - 1991); “Mấy suy nghĩ về người giáo viên văn học miền núi”

(Trần Thế Phiệt – Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục 1991); “Về trình độ tư duy của học sinh

trung học miền núi” (Phùng Đức Hải–Nguyễn Bá Dương–Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, 1991); “Giảng dạy tác phẩm văn học theo thể loại ở trường phổ thông Miền núi”,“Việc giải tỏa hàng rào ngôn ngữ cho học sinh dân tộc ít người khi tiếp nhận tác phẩm văn

chương” (Nguyễn Huy Quát, Hoàng Hữu Bội – Tạp chí Nghiên cứu giáo dục 11/1995)…

là những công trình đã quan tâm đến đặc trưng đối tượng Học sinh dân tộc miền núi trong

dạy học tác phẩm văn chương

Tuy nhiên, phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người -Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương chưa có một công trình cụ thể Đây chính là điểm mới, là khoảng trống khoa học để tác giả luận án tập trung nghiên cứu

Tiểu kết

Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy, nghiên cứu vai trò của người đọc trong tiếp nhận tác phẩm văn chương đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm và xác lập được một nền tảng lí luận vững chắc Đây chính là tiền đề lí luận định hướng quá trình nghiên cứu của đề tài Nhóm những công trình nghiên cứu vai trò bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở trường phổ thông đã tập trung xác lập vai trò bạn đọc học sinh nói chung, những hoạt động tiếp nhận tác phẩm tích cực của người học Cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu về phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người - Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở Trung học phổ thông Do đó,

Phát huy vai trò bạn đọc học sinh (dân tộc ít người – Tây Nguyên) trong giờ học tác phẩm văn chương ở Trung học phổ thông là một công trình nghiên cứu có ý nghĩa khoa

học và thực tiễn

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ BẠN ĐỌC HỌC SINH (DÂN TỘC ÍT NGƯỜI - TÂY NGUYÊN) TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Bạn đọc trong quá trình tiếp nhận văn học

1.1.1 Khái niệm bạn đọc

Nội hàm khái niệm Bạn đọc từ góc nhìn lí luận văn học hay lý luận tiếp nhận được

xác lập qua vai trò của nó trong quan hệ với các yếu tố như nhà văn, văn bản cùng với các

kĩ năng hay hoạt động tương ứng

1.1.2 Bạn đọc tiếp nhận tác phẩm từ tầm đón nhận nhất định

H.Jauss là người đã đề xuất khái niệm Tầm đón nhận Tiếp cận khái niệm tầm đón nhận H.Jauss các nhà nghiên cứu hiểu và lý giải bằng nhiều cách khác nhau, song điểm chung giữa các quan niệm đều xem tầm đón nhận là trình độ hiểu biết, kinh nghiệm, vốn

sống, những am hiểu về văn chương, nghệ thuật trước khi tiếp xúc với tác phẩm, những

phẩm chất như đạo đức, văn hóa, thẩm mĩ… mà mỗi bạn đọc cần có đồng thời trở thành

trang riêng có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả tiếp nhận trên hành trình khám phá mỗi tác phẩm của họ Tầm đón nhận hình thành nên ở bạn đọc từ thế giới quan đến nhân sinh quan,

từ khuynh hướng tình cảm đến sở thích thẩm mĩ; điều này sẽ chi phối trực tiếp đến quá trình cảm thụ tác phẩm văn học của bạn đọc Như vậy, tầm đón có vai trò quyết định hiệu quả tiếp nhận Trong nhà trường, mỗi người học, nhóm, lứa tuổi… đều có một tầm đón riêng Điều này tạo nên mức độ phân hóa cũng như sự sáng tạo trong tiếp nhận của bạn đọc học sinh

1.1.3 Tiếp nhận tác phẩm văn học của bạn đọc là một quá trình

Tác phẩm văn học là một quá trình, không chỉ là quá trình sáng tác mà còn có quá trình tiếp nhận Hoạt động tiếp nhận không diễn ra tại một thời điểm nhất định mà có thể kéo dài, liên tục hoặc không liên tục, trải qua nhiều cấp độ khác nhau Hoạt động tiếp nhận cũng không ngay lập tức cho ra một kết quả, một sản phẩm bất biến mà có thể diễn ra những biến đổi từ ngộ nhận, sai lầm cho đến tìm ra chân giá trị và được bồi đắp dần để thêm phong phú, sâu sắc, “làm cho ý nghĩa văn bản mang tính vô tận”; là quá trình “bày tỏ quan điểm thường xuyên thay đổi” “Thực ra không có sự đọc một lần mà mọi sự đọc đều bộc lộ tính liên văn bản… Tác phẩm càng có giá trị thì quá trình tiếp nhận càng bất tận

1.1.4 Bạn đọc sinh thành cùng tác phẩm văn chương

Không phải đến khi tác phẩm xuất hiện rồi mới có người đọc mà bạn đọc sinh thành cùng tác phẩm văn chương Cùng với thời điểm xuất hiện ý đồ, cấu tứ tác phẩm là đã bắt

đầu xuất hiện người đọc: người đọc ẩn tàng, người đọc giả định Điều này thể hiện sự chi phối của người đọc đối với quá trình sáng tạo trên các mặt xử lí đề tài, chủ đề, cách viết…Hơn nữa, nhà văn (trong hoạt động sáng tác) và người đọc (trong hoạt động tiếp nhận) quy định sự tồn tại lẫn nhau Mỗi thành tố là lí do tồn tại của nhau, định danh và quy định chức năng lẫn nhau, sinh thành lẫn nhau

1.2 Vai trò bạn đọc học sinh trung học phổ thông trong giờ học tác phẩm văn chương

1.2.1 Vai trò bạn đọc học sinh-một cuộc cách mạng trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông

Nhận thức về vai trò của bạn đọc học sinh, những chủ thể đích thực trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông thực sự là một thay đổi lớn lao Tất

cả các nguồn lực, tài nguyên dạy học đều được tập trung tác động để hiện thực hóa vai trò

này Môn Ngữ văn đã thấy xuất hiện các cụm từ như: “Học sinh là chủ thể sáng tạo”,

“Học sinh là chủ thể tiếp nhận”, “Học sinh là bạn đọc” Việc chú ý đến vai trò bạn đọc học sinh thể hiện một sự thay đổi lớn trong nhận thức, đồng thời thể hiện sự thay đổi lớn trong hành động Với tư cách là bạn đọc, học sinh sẽ chủ động, tích cực tìm tòi, khám phá các giá trị của tác phẩm, cùng tham gia vào cuộc đối thoại với tác giả để hiểu được cuộc sống được phản ánh trong tác phẩm một cách sâu sắc Dạy học tác phẩm văn chương ở

trường Trung học phổ thông là quá trình giáo viên tổ chức cho học sinh tiếp nhận một cách chủ động và sáng tạo Thầy giáo dạy Văn là người tổ chức quá trình nhận thức cho học sinh, giúp các em chiếm lĩnh giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm Vai trò của học sinh được khẳng định, điểm nhìn văn học của học sinh được thừa nhận, tôn trọng bên cạnh điểm nhìn của giáo viên và các bạn đọc khác ngoài nhà trường Tính dân chủ của giờ học được

đề cao, tính sáng tạo của học sinh được trân trọng Học sinh lúc này không chỉ là chủ thể của những hoạt động nhận thức, cảm thụ bên trong mà còn là chủ thể tương tác với bạn đọc, với giáo viên, tạo nên một “cộng đồng lí giải” tích cực

1.2.2 Học sinh là bạn đọc sáng tạo

1.2.2.1 Những đặc điểm của bạn đọc học sinh trung học phổ thông

Thứ nhất, các em trở thành những chủ thể của xã hội có nhu cầu tự khẳng định, có sự phát triển mạnh mẽ về tự ý thức, tự đánh giá; thể hiện rõ tính tích cực xã hội, hình thành mạnh mẽ thế giới quan Thứ hai, tiếp nhận tác phẩm văn học của học sinh mang tính tập thể Thứ ba, quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học của bạn đọc học sinh phải chịu sự chi phối của quy luật đặc thù do môi trường sư phạm quy định Thứ tư, khi học tác phẩm văn

chương trong nhà trường, học sinh vừa là chủ thể tiếp nhận vừa là đối tượng chịu sự tác động quy luật giáo dục và định hướng của nhà trường, cụ thể hóa thành sự định hướng của sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, của giáo viên

1.2.2.2 Tính chất sáng tạo trong hoạt động tiếp nhận văn học của học sinh

Nói đến tính sáng tạo của bạn đọc học sinh khi tiếp nhận tác phẩm văn chương có

nhiều mức độ và biểu hiện cơ bản như sau: Sự tái hiện mang tính chất sáng tạo; Sáng tạo ở việc phát hiện bổ sung, lấp đầy những khoảng trống để hoàn chỉnh tác phẩm; làm nổi lên

những nét mờ, khắc phục những chỗ bỏ lửng mà nhà văn vô tình hoặc cố ý tạo nên; nhận ra mối liên hệ của các phần xa nhau, ý thức sự chi phối, vận động của chỉnh thể, từ đó có thể tìm ra chiều sâu của tác phẩm; Sáng tạo trong việc đưa hình tượng vào đời sống, kinh nghiệm sống của mình để thể nghiệm, nếm trải hoặc đồng cảm với nhân vật, với nhà văn;

Bổ sung ý nghĩa mới, giá trị mới cho tác phẩm

1.2.2.3 Độ “thị sai” trong tiếp nhận văn học của học sinh

Khi đứng trước một tác phẩm văn học, bạn đọc được đặt ở một tầm đón nhận nhất

định… Để hiểu tác phẩm một cách thấu đáo, thì tầm đón của bạn đọc phải gần với tầm đón của tác giả Tuy nhiên, sáng tạo hay tiếp nhận văn học đều là những hoạt động mang tính

chủ quan cao độ, do đó đã xuất hiện khái niệm khoảng cách (distanz) hay còn gọi là “thị

sai” trong quá trình tiếp nhận Đối với sự tiếp nhận văn học của học sinh trong nhà trường, hiện tượng “thị sai” cũng là một biểu hiện tất yếu Độ “thị sai” của học sinh trong tiếp nhận thường xuất hiện trong những trường hợp sau: Khoảng cách về thời gian; khoảng cách giữa tầm văn hóa, ý đồ sáng tác của tác giả với trình độ hiểu biết của học sinh

Các khoảng cách đó tạo nên bởi: nhan đề nhiều ý nghĩa; cấu trúc ngôn ngữ, hình ảnh

tu từ…; tính đa thanh, đa nghĩa, đa chiều của ngôn ngữ nghệ thuật; những điều bất ngờ, điều không đoán trước được của văn bản… Từ những khoảng cách đó có khi dẫn đến sự phản tiếp nhận như: hiểu sai, võ đoán, suy diễn… thậm chí là thoát ly văn bản, sa vào những liên tưởng chủ quan bất ngờ, điều này đã làm cho tiếp nhận của học sinh bị cản trở

Có thể khắc phục độ “thị sai” của học sinh khi tiếp nhận tác phẩm văn học bằng cách nâng cao tầm đón nhận để kéo gần khoảng cách thẩm mĩ hay chính là giảm độ thị sai như khai thác lợi thế của công nghệ thông tin hỗ trợ, học sinh được mở rộng, nâng cao tầm nhận thức, phát triển tâm lý, tình cảm, thị hiếu thẩm mĩ, từ đây các em có thể tiếp nhận tốt hơn những tác phẩm văn học

1.2.3 Giờ học tác phẩm văn chương - một không gian sư phạm đặc biệt

1.2.3.1 Mối quan hệ liên chủ thể nhà giáo - nhà văn (qua tác phẩm) và bạn đọc học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương

Trong giờ dạy học tác phẩm văn chương, giáo viên trở thành chủ thể định hướng, chủ thể thiết kế các hoạt động để học sinh thi công, học sinh trực tiếp làm việc với văn bản Học sinh là chủ thể tiếp nhận, thực hiện các hành động học tập để chuyển hóa văn bản thành tác phẩm nghệ thuật trong mỗi cá nhân

Mối quan hệ giữa giáo viên - học sinh - tác phẩm là mối quan hệ biện chứng, tương tác Mối quan hệ liên chủ thể giữa ba nhân tố nhà giáo - nhà văn (qua tác phẩm) và bạn đọc học sinh như trên tạo nên cơ chế ba cực tương tác, biện chứng với nhau tạo nên sự vận hành và phát triển của một giờ tiếp nhận tác phẩm văn chương

1.2.3.2 Sự cộng hưởng thẩm mĩ trong giờ học tác phẩm văn chương

Nói đến đồng cảm trong tiếp nhận mới chỉ dừng lại ở sự thấu hiểu, cảm thông, sẻ chia, đồng điệu giữa người sáng tác và người tiếp nhận Nhưng khái niệm “cộng hưởng thẩm mĩ” không dừng lại ở sự đồng cảm nói trên mà nhấn mạnh tính chủ động của người đọc Do đó, nói có sự cộng hưởng thẩm mĩ là khi mối quan hệ giữa sáng tác và tiếp nhận, giữa tác giả và bạn đọc được xác lập; là khi tác phẩm văn chương từ chỗ là một đối tượng thẩm mĩ mang tính khách quan trở thành một nguồn sống khởi động quá trình chuyển biến

và chuyển hóa tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của người đọc

Sự cộng hưởng thẩm mĩ trong tiếp nhận văn học không đơn giản và nhất thiết phải là

sự đồng nhất hay nhất trí hoàn toàn với quan điểm tư tưởng, thẩm mĩ giữa tác giả và bạn đọc

1.2.3.3 Cấu trúc “mở” của giờ học tác phẩm văn chương

Trong dạy học hiện đại, giờ học tác phẩm văn chương phải là một cấu trúc “mở” Các bước lên lớp không còn cứng nhắc, rập khuôn Giáo án lên lớp là bản kế hoạch tổ chức dạy học, nội dung dạy học của giáo viên chuẩn bị là những kiến thức định hướng cơ bản, luôn khuyến khích những phát kiến ấn tượng của người dạy và sự tiếp nhận sáng tạo độc đáo của người học Giờ học “mở” chú trọng việc phát huy những cảm xúc, những thăng hoa, những sự “xuất thần” của thầy và trò khi tiếp nhận kiến thức mới Trong một giờ học mở, giáo viên có thể hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu sâu một vài vấn đề quan trọng, đồng thời

có định hướng gợi mở phần còn lại để học sinh tự tìm hiểu, tự nghiên cứu để hiểu vấn đề Giờ học có cấu trúc “mở” sẽ không kết thúc bài học ở trên lớp khi trống đánh hết giờ,

mà luôn luôn gợi mở ra cho học sinh những con đường mới để học sinh có thể tự học, tự nghiên cứu, mở ra những cảm nhận, suy nghĩ mới Giờ học “mở” phải là giờ học sinh có quyền trao đổi, thậm chí có thể có ý kiến phản biện lại những điều thầy giáo trình bày Cấu trúc “mở” của giờ học tác phẩm văn chương là một giờ học có cấu trúc linh hoạt, đảm bảo những nguyên tắc sư phạm nhưng mềm mại theo tính chất của từng tác phẩm cụ thể, không đóng khung theo một quy định để áp đặt cho cách cảm thụ của học sinh Đó là một cấu trúc

“động”, luôn luôn điều chỉnh phù hợp từng đối tượng học sinh, tập trung chú trọng đến việc phát huy vai trò bạn đọc, tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh, phát huy tối đa tri thức nền mà học sinh có được

1.3 Phát huy vai trò bạn đọc học sinh dân tộc ít người Tây Nguyên

1.3.1.Phát huy vai trò bạn đọc học sinh dân tộc ít người Tây Nguyên nhìn từ chủ trương phát triển nguồn nhân lực của Đảng và Nhà nước

1.3.1.1 Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về chính sách dân tộc

Đầu tư phát triển toàn diện cho đồng bào dân tộc ít người luôn là vấn đề quan trọng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, trong đó có vấn đề phát triển giáo dục

Nhiều văn kiện, nghị quyết đã khẳng định các chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ta là điều kiện thuận lợi hết sức cơ bản, đảm bảo tính khả thi của vấn đề nghiên cứu nói chung và các biện pháp phát huy vai trò bạn đọc học sinh dân tộc ít người Tây Nguyên trong giờ học tác phẩm văn chương nói riêng

1.3.1.2 Chủ trương phát triển nguồn nhân lực của Đảng và Nhà nước ta ở khu vực Tây Nguyên