Khái niệm dẫn đề và chủ đề trong diễn ngôn Mỗi một văn bản chính luận bao giờ cũng gồm nhiều đoạn văn nhỏ và cómột chủ đề nhất định được biểu đạt ở câu đầu đề và ở các câu chủ đề của từn
Trang 2chuyên luận này, chúng tôi tập trung đi sâu vào vấn đề chủ đề và biểu hiện củanội dung diễn ngôn chính luận Trong phạm vi chuyên luận này, chúng tôi giớihạn phạm vi tư liệu là một số văn bản chính luận bằng tiếng Anh trên các báoWashington Post và New York Times.
2 Phạm vi tư liệu khảo sát
Phạm vi tư liệu mà chuyên đề hướng tới khảo sát là những văn bản chínhluận trên hai tờ báo lớn là Washington Post và New York Times, ngoài ra là một
số bài trên một số tờ báo khác Sở dĩ chuyên luận đặt ra vấn đề phạm vi tư liệunày là bởi đây là những kênh thông tin bằng báo viết có từ rất lâu đời, rất uy tín.Tính lịch sử của hai tạp chí này đảm bảo độ tin cậy của tư liệu mà chuyên luậnkhảo sát
The Washington Post hay Bưu báo Washington là nhật báo lớn nhất và
có thể là một trong những tờ báo lâu đời nhất ở Washington, D.C., thủ đô Hoa
Kỳ Nó nổi tiếng toàn thế giới vào đầu thập niên 1970 về cuộc điều tra vụWatergate do hai nhà báo Bob Woodward và Carl Bernstein thực hiện Vụ nàydẫn đến việc tổng thốngRichard Nixon phải từ chức Nó được coi là một trongnhững nhật báo Mỹ lớn nhất, cùng với The New York Times nổi tiếng về phóng
sự tổng quát và tin tức quốc tế,The Wall Street Journal nổi tiếng về tin tức tàichính, và Los Angeles Times Dĩ nhiên, tờ Post nổi bật do các phóng sự về NhàTrắng, Quốc hội, và các khía cạnh khác của chính phủ Hoa Kỳ
Khác với hai tờ báo Times và Journal, The Washington Post nghĩ đếnmình là một tờ báo một miền và hiện không xuất bản một số khắp nước hàngngày để phân phối ngoài vùng bờ biển đông Tuy nhiên, nó gửi qua bưu điệnmột "Số Hằng tuần Quốc gia", sưu tập các bài báo trong các số của tuần đó.Phần nhiều độc giả của số in ở Đặc khu Columbia và các ngoại ô ở Maryland vàmiền bắc Virginia
Trang 3Vào tháng 10 năm 2005, số phát hành trung bình trong ngày thường là715.181 và tổng số phát hành vào chủ nhật là 983.243, theo Cục Kiểm tra Tạpchí (Audit Bureau of Circulations), là tờ báo phổ biến thứ năm trong nước tínhtheo tổng số phát hành, sau The New York Times, The Los Angeles Times, TheWall Street Journal, và USA Today Tuy số phát hành (giống như hầu hết các tờbáo giấy khác) đang giảm, The Washington Post là một trong những tờ báo có tỷ
lệ thâm nhập thị trường cao nhất trong các nhật báo thành phố.https://vi.wikipedia.org
The New York Times (tên tiếng Việt: Thời báo Niu-Oóc, Thời báo Nữu Ước hay Nữu Ước Thời báo) là một nhật báo được xuất bản tại Thành phố New
Yorkbởi Arthur O Sulzberger Jr và được phân phối ở khắp Hoa Kỳ và nhiềunơi trên thế giới Nó trực thuộcCông ty New York Times, công ty đó cũng xuấtbản khoảng 40 tờ báo khác, trong đó có International Herald Tribune và The
Boston Globe Tờ báo này được tên hiệu "Bà tóc bạc" ("Gray Lady") và thường
được gọi là tờ báo danh giá (newspaper of record) của Hoa Kỳ
The New York Times, một trong những tờ báo quan trọng nhất trong lịch
sử Hoa Kỳ, được thành lập ngày18 tháng 9 năm 1851 bởi Henry JarvisRaymond vàGeorge Jones Ông Raymond cũng là một trong những giám đốcthành lập Associated Press năm1856 Adolph Ochs mua báo Times năm 1896,
và dưới chỉ huy của ông, tờ báo này xây phạm vi phát hành quốc tế và được nổitiếng trên toàn thế giới Năm 1897, ông đặt ra khẩu hiệu "All The News That's
Fit To Print" của báo này, nhiều người coi nó là một câu chọc đến những tờ báo
cạnh tranh với nó ở Thành phố New York (hai tờ New York Worldvà New York
Journal American) mà nổi tiếng về mang tính giật gân Sau khi di chuyển tòa
soạn của tờ báo đến tòa nhà mới trên Đường số 42, khu vực đó được đặttên Quảng trường Times năm 1904 Chín năm sau, tờ Times mở cửa một nhàphụ ở số 229 Đường 43, vị trí hiện nay, về sau họ bán Tòa nhà Times năm 1961
Trang 4Tờ Times đầu tiên chỉ có mục đích in bản mỗi sáng trừ sáng chủ nhật; tuy
nhiên, trong Nội chiến Hoa Kỳ, tờ Times bắt đầu in ra tờ chủ nhật giống các nhậtbáo khác Nó được traoGiải Pulitzer về những bản tin tức và những bài về Chiếntranh thế giới thứ nhất và năm1918 Năm 1919, nó gửi tờ báo qua Đại TâyDương tới Luân Đôn lần đầu tiên
Bởi vì tờ báo này được đọc ở nhiều nơi, nó được xuất bản ở những thànhphố Ann Arbor, Michigan; Austin, Texas; Atlanta, Georgia; Billerica,Massachusetts; Canton, Ohio;Chicago, Illinois; College Point, NewYork; Concord, California; Dayton, Ohio (chỉ vào chủ nhật); Denver,Colorado; Fort Lauderdale, Florida; Gastonia, Bắc Carolina; Edison, NewJersey; Lakeland, Florida; Phoenix, Arizona; Minneapolis,Minnesota; Springfield, Virginia;Kent, Washington; Torrance, California;
và Toronto (Canada) https://vi.wikipedia.org
2 Chủ đề của diễn ngôn
2.1 Khái niệm dẫn đề và chủ đề trong diễn ngôn
Mỗi một văn bản chính luận bao giờ cũng gồm nhiều đoạn văn nhỏ và cómột chủ đề nhất định được biểu đạt ở câu đầu đề và ở các câu chủ đề của từngđoạn Có nghĩa là mỗi đoạn văn trong bài chính luận đều nhằm làm rõ nghĩa chochủ đề chung của toàn bộ bài chính luận Điều đó có nghĩa giữa câu chủ đề củađoạn và đầu đề văn bản luôn có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Chúng tôi quanniệm rằng đầu đề văn bản là câu thể hiện nội dung chính của toàn bộ văn bản.Câu tiêu đề thường có vị trí ở đầu bài chính luận và thường được thể hiện bằnghình thức nổi bật Một số tác giả khác gọi tiêu đề là đề dẫn và chúng tôi cũngthống nhất sử dụng thuật ngữ đề dẫn trong chuyên luận này Nói một cách khái
quát “dẫn đề là đoạn văn nằm giữa tiêu đề và phần còn lại của văn bản, cung cấp thông tin chính yếu của văn bản, được trình bày bằng kiểu chữ, cỡ chữ, màu
Trang 5sắc nổi bật nhằm thu hút sự chú ý của người đọc” Trịnh Sâm, ? , Về một số
mô hình của dẫn đề báo chí tiếng Việt
Có thể thấy rằng hầu hết các câu chủ đề đều có nội dung chính như đãđược nêu tại dẫn đề (headline), tất nhiên các câu chủ đề phát triển cụ thể hơnnooiju dung đã được nêu như hoàn cảnh, lí do, thời gian sự kiện, Mối quan hệgiữa dẫn đề, chủ đề và sự phát triển của chủ đề thường được thể hiện thông quacác phép liên kết Theo Trần Ngọc Thêm (TRần Ngọc Thêm, 1985, Hệ thốngliên kết văn bản tiếng Việt, Hà Nội NXB KHXh, tr 284) thì có hai phương thứcthường được sử dụng phổ biến nhất là phép lặp từ vựng và đôi khi bằng phépthay thế từ đồng nghĩa và chủ đề được diễn đạt tại đầu đề (đề dẫn), được duy trìtại câu chủ đề
Thực sự thì tính liên kết đã tạo nên sự thống nhất trong toàn văn bảnchính luận Đặc biệt đối với ngôn ngữ Anh, thường trong các bài chính luận trênhai tạp chí Washington Post và New York Times tính lô gic rất cao Chúng tahãy cùng xét các ví dụ sau:
Ví dụ 1
Dẫn đề (head line): Boeing to Buy MC Donaell Douglas
Câu chủ đề (topic sentence): Boeing, the world's largest commercial
aircraft maker, said Sunday it would buy its long-time rival McDonnell Douglas for $ 13.3 billion in stock, creating the world's largest intergrate
Trang 6the final weekend, but faces a tightening race across the South and mountainWest, according to a 50-state Associated Press survey
2.2 Đề dẫn trong diễn ngôn chính luận tiếng Anh
Trong chuyên luận này, chúng ta tạm thời trừu xuất mối quan hệ cả hìnhthức cũng như nội dung giữa dẫn đề với hệ thống tiêu đề và dẫn đề với phần cònlại của văn bản, có thể tiến hành mô hình hóa chúng dưới những dạng thức khácnhau Nếu coi đề dẫn là một cấu trúc nén kín thông tin thì cũng có những cáchcấu trúc nhất định Dựa vào bộ máy khái niệm báo chí cổ điển, tác giả TrịnhSâm TRịnh Sâm, ?, Về một số mô hình của đề dẫn báo chí tiếng Việt đã lượcquy chúng thành mô hình phân bố 5W+H Trong đó 5W là who, what, when,why, where tức là ai, cái gì, ở đâu, khi nào, vì sao và H là how có nghĩa như thếnào Sau đó tác giả cũng có sự phân chia cụ thể hơn như sau:
(1) Dẫn đề chứa 3 yếu tố
a WHO và WHAT, HOW
VD1: Morell and Vickers: An open letter to Donald Trump
(https://www.washingtonpost.com/)
b WHO và WHAT, WHY
Trang 7VD2: Real-Time Election Day Projections May Upend News Tradition
c WHO và WHAT, WHEN
VD3: Hillary Clinton’s Doctor Says Pneumonia Led to Abrupt Exit From9/11 Event
(http://www.nytimes.com/2016/09/12)
d WHO và WHAT, WHERE
VD4: Michelle Obama Brings Voters’ Trust to Hillary Clinton’s Campaign
White House Letter
http://www.nytimes.com/2016/09/12
(2) Dẫn đề chứa 4 yếu tố
a WHO và WHAT, WHERE, WHEN
VD5: Against a Backdrop of War, Ad Portrays Donald Trump asReckless
http://www.nytimes.com/2016/09/11
b WHO và WHAT, WHERE, WHY
VD6: In a Shift, U.S Includes Families in Hostage Rescue Efforts
(http://www.nytimes.com/2016/09/12)
(3) Dẫn đề chứa 5 yếu tố
a WHO và WHAT, HOW, WHY, WHERE
VD7: Hillary Clinton Has Pneumonia: What That Means
b WHO và WHAT, HOW, WHY, WHEN
VD8: Hillary Clinton Calls Many Trump Backers ‘Deplorables,’ andG.O.P Pounces
http://www.nytimes.com/2016/09/11
(4) Dẫn đề chứa 6 yếu tố WHO và WHAT, HOW, WHY, WHEN,WHERE
Trang 8VD9: Donald Trump Praises Phyllis Schlafly as a Conservative ‘Hero’ atHer Funeral
http://www.nytimes.com/2016/09/11
Như vậy, tác giả Trịnh Sâm thống kê có 9 mô hình.Việc xuất hiện môhình nào, tần suất cao hay thấp, lệ thuộc vào nội dung đã được trình bày ở tiêu
đề, phần còn lại, và cả thể loại của văn bản
Thực tế, dẫn đề hay còn gọi là tiêu đề có vai trò quan trọng nhất trong bàidiễn ngôn chính trị vì nó không những nêu lên nội dung chính yếu mà còn làmnổi bật hiệu ứng thị giác, kích thích trí tò mò của người đọc Christianen [dẫntheo Evans, H (1972), News Headlines London: William Heiemann, tr45] gọidẫn đề là “ngôn ngữ mạnh mẽ, mang tính đặc ngữ và hội thoại” vì vậy mà dẫn
đề diễn ngôn thường có nhiều biện pháp tu từ như ẩn dụ, chơi chữ hay là sửdụng các thành ngữ Sở dĩ như thế là bởi vì dẫn đề thường được viết rất ngắngọn và cũng thường là câu khẳng định với dạng ngữ pháp trần thuật, câu đầy đủthành phần hay là câu tỉnh lược Dẫn đề thường có xu hướng miêu tả các sựkiện, hành động chính hơn là miêu tả về thời gian, địa điểm Có thể theo dõi sựkhái quát của chúng tôi về các dạng câu dẫn đề trong bảng sau:
Danh ngữ Compromise in the air
Câu trần thuật Trump tells Post he is unwilling to say Obama was
born in the U.S
https://www.washingtonpost.comCâu nghi vấn - Did baboon help an AID patient?
- ‘When will he stop this ugliness?’: Clinton blastsTrump’s refusal to say Obama was born in U.S
Câu mệnh lệnh Make it federal
Câu cảm thán Well, that was painful!
Câu với kí tự đặc biệt
(dấu :, dấu “”, ‘’,…)
Trump: Clinton’s bodyguards should ‘disarmimmediately’ and ‘see what happens to her’
https://www.washingtonpost.comCâu trích dẫn (trực
tiếp hoặc gián tiếp)
- Israel says a Hebron deal now depends on Arafat
- Bernie Sanders: ‘This is not the time for a protestvote’
Trang 9Về mặt ngữ pháp, theo khảo sát của chúng tôi, đa số các câu đề dẫn đềuđược viết ở dạng chủ động, trong một số trường hợp việc sử dụng dạng bị độngthường thể hiện những hàm ý nhất định Hơn nữa, các động từ trong đề dẫn cũngthường ở dạng hiện tại đơn giản Evans (1972) cho rằng việc sử dụng động từ ởthì hiện tại đơn có khả năng đưa người đọc vào giữa các sự kiện và làm chongười đọc có cảm giác là sự kiện vừa mới diễn ra Nếu đã là những sự kiện xảy
ra rồi thì động từ lại được chia ở dạng nguyên thể trong một câu tỉnh lược.Trong đề dẫn rất nhiều trường hợp ngoài có thêm tiêu đề phụ nhằm làm rõ nétthêm Chúng ta hãy cùng theo dõi bảng thống kê sau:
Thì Hiện tại đơn - A Trump Empire Built on Inside Connections
and $885 Million in Tax Breaks
- Hillary Clinton Struggles to Gain Traction inFlorida, Despite Spending
DT nguyen the - Mandela abd De Clerk to hold talk
- Many US children to lose disability benefits
Thể Chủ động - 3 human species may have coexisted
- High count backs poor in parental rights cases
- Cita suspends a cader
Bị động - Chun’s death sentence is overturned
- FBI agent is charged with spying for Moscow
- Smoling is directly link to cancer
Đề dẫn có thêm tiêu đề phụ Trade Monosters Agree on Global High-Tech
pact At least 25 cuountries to join far-reaching deal to cut tariffs
Như vậy, đối với đề dẫn (tiêu đề) của văn bản chính luận thường có dạngthức ngắn gọn, có tính khái quát cao và có chức năng tạo sự thu hút đối vớingười đọc
Trang 102.3 Câu chủ đề trong diễn ngôn chính luận
Câu chủ đề trong diễn ngôn chính luận có vai trò phát triển ý, làm rõnghĩa cho chủ đề chính của toàn văn bản được nêu ở đề dẫn Câu chủ đề là câumang nội dung khái quát, lời lẽ ngắn gọn, thường đủ hai thành phần chính vàđứng ở đầu hoặc cuối đoạn văn Một đoạn văn trong toàn thể bài diễn ngônchính luận được tính từ chữ viết hoa ở đầu cho đến dấu chấm xuống dòng Câuchủ đề cũng rất đa dạng về mặt ngữ pháp, gồm câu đơn, câu phức, câu ghép, câuhỗn hợp
Chúng ta hãy cùng xét các ví dụ sau:
Ví dụ 10:
Clinton: Trump owes Obama an apology over ‘birther’ issue
Democratic presidential nominee Hillary Clinton said Friday that there is
"no erasing" Republican Donald Trump's promotion of the false “birther” theory that President Obama was not born in the United States, and said Trump owes Obama an apology.
“We know who Donald is For five years, he has led the birther movement
to delegitimize our first black president His campaign was founded on thisoutrageous lie," Clinton said "There is no erasing it in history.”
She spoke shortly before Trump on Friday acknowledged for the first timethat Obama was born in the United States That ended the businessman's longhistory of stoking unfounded doubts about the nation’s first African Americanpresident, a history that made some moderate Republicans and persuadablevoters uncomfortable
https://www.washingtonpost.com
Trang 11Đây là một đoạn trích trong bài phát biểu của bà Hilary Clinton nhân cuộc
đua vào nhà trắng Chúng ta thấy rằng đề dẫn là Trump owes Obama an apology over ‘birther’ issue có nghĩa Trump nợ Obama một lời xin lỗi về sự
việc birther và câu chủ đề của đoạn được triển khai rõ hơn, giải thích lí do vì sao
khi Clinton nhấn mạnh President Obama was not born in the United States (tổng thống Obama không sinh ra tại Mĩ) trong câu chủ đề Democratic presidential nominee Hillary Clinton said Friday that there is "no erasing" Republican Donald Trump's promotion of the false “birther” theory that President Obama was not born in the United States, and said Trump owes Obama an apology.
about Mr Obama’s birthplace — in an interview with The Washington Post thatwas published on Thursday — comes less than two months before the generalelection and as he has been working more aggressively to court minority voters
Late Thursday, in an effort at damage control, a Trump spokesman issued
a statement saying that “Mr Trump believes that President Obama was born inthe United States.”z
Câu đề dẫn nêu lên chủ đề chung và đã được nhấn mạnh, giải thích
rõ hơn ở câu chủ đề.
Câu chủ đề thường có vai trò rất quan trọng trong cấu trúc chung của bàidiễn ngôn chính luận Bush [Bush, C.R 1965, News writing and reporting
Trang 12public afairs Philadenphia: Chilton Book Company, tr 46] đã đưa ra ba chứcnăng quan trọng của câu chủ đề:
(1) Thông báo nội dung chính hoặc phần cốt lõi của sự kiện, do người viếtquyết định Nói một cách khác là tùy thuộc vào ý định của người viết mà mộtkhía cạnh này hay khác của sự kiện được đưa vào phần chính Đôi khi chứcnăng này còn gọi là làm nổi bật
(2) Đưa người đọc nhập vào tin
(3) Làm cho người đọc có thể hiểu được sự kiện, thông qua sự việc này sửdụng từ hay dựng lại sự kiện
Như vậy là Bush cũng quan tâm đến yếu tố chủ quan của người viết trongviệc câu chủ đề nổi bật vào khía cạnh này hay khía cạnh khác của bài diễn ngônchính luận Tuy nhiên hầu hết các diễn ngôn chính luận đều có câu chủ đề khôngchỉ nêu lên được nội dung chính mà còn tóm tắt được sự kiện
Câu chủ đề cũng đặt ra các yếu tố như 5W+H như đề dẫn ở trên nhưng cóthể thấy rằng đa số các câu chủ đề thường là câu phức, ghép hoặc hỗn hợp đểnêu lên những sự kiện chính xảy ra thường trả lời cho câu hỏi ai/cái gì và làmgì/xảy ra Trong câu chủ đề các yếu tố như thời gian, địa điểm không phải làluôn luôn xuất hiện Câu chủ đề hướng trọng tâm đến việc trả lời cho hai câu hỏi
ai làm gì/cái gì xảy ra Trần Ngọc Thêm cho rằng [Trần Ngọc Thêm, 1985, hệthống liên kết văn bản tiếng Việt, Hà Nội NXB KHXH, tr 283] “Chủ đề củatoàn văn bản được phân chia ra các chủ đề con và thể hiện qua phần nêu của cácphát ngôn Như thế, liên kết chủ đề của văn bản chính là sự tổ chức những phầnnêu của phát ngôn”
Chúng ta hãy cùng xét các ví dụ sau:
Ví dụ 12: Inaugural Address John F Kennedy (Diễn văn nhậm chức John F Kennedy)