KHU DU TRU SINH QUYEN DONG BANG SONG HONG

Trong số hơn 36 vườn quốc gia, khu dự trữ sinh quyển ở nước ta, có khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng – một vùng đất ngập nước ven biển điển hình cho hệ sinh thái rừng ngập mặn ở n

Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng GVHD: Ths Trần Đức Minh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA ĐỊA LÝ

TP HỒ CHÍ MINH THÁNG 11 NĂM 2009

Mục lục

MỤC LỤC 3

LỜI MỞ ĐẦU 4

A KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN LÀ GÌ? 6

B KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN SÔNG HỒNG 6

C CÁC VẤN ĐỀ BẢO TỒN Ở KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN SÔNG HỒNG 22

PHỤ LỤC 25

TÀI LIỆU THAM KHẢO 26

Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng GVHD: Ths Trần Đức Minh

Lời mở đầu

Lời mở đầu

Cong cong hình chữ S, bờ biển Việt Nam kéo dài từ Bắc tới Nam – từ Móng Cái cho đến mũi Cà Mau tận cùng của Tổ Quốc Với đường bờ biển uốn khúc tạo nên những dạng địa hình rất độc đáo, trong đó hình thành nên nhiều vùng ngập mặn_một trong những phế nang của lá phổi xanh Thế giới_có giá trị đa dạng sinh học cao, có vai trò quan trọng trong việc cân bằng sinh thái Trong số hơn 36 vườn quốc gia, khu dự trữ sinh quyển ở nước ta, có khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng – một vùng đất ngập nước ven biển điển hình cho hệ sinh thái rừng ngập mặn ở nước ta

Tuy nhiên, nơi đây đang đứng trước nguy cơ bị đe dọavề bảo tồn thiên nhiên và môi trường, đang dóng lên hồi chuông báo động về mất cân bằng sinh thái dẫn đến tiêu diệt dần các loài sinh vật có giá trị sinh học.

Chúng ta hãy cùng nhau khám phá khu dự trữ này để tìm hiểu thêm về những nét đẹp thiên nhiên của quê hương Việt Nam.

Sinh viên thực hiện

Khu dự trữ sinh quyển là hệ thống những vùng cócác hệ sinh thái trên cạn, hệ sinh thái ven biển, các hệ

sinh thái biển hoặc kết hợp của tất cả các thành phần đó

và được quốc tế công nhận trong phạm vi chương trình

của UNESCO về con người và sinh quyển Tất cả các

khu dự trữ sinh quyển hình thành một mạng lưới trên

toàn thế giới và trong đó các thành viên đều mang tính

tự nguyện Hệ thống các khu dự trữ sinh quyển thế giới

gồm 459 khu thuộc 97 quốc gia

Việc thiết lập khu dự trữ sinh quyển nhằm thực hiện chức năngbảo tồn đa dạng di truyền, hệ sinh thái và cảnh quan Khu dự trữ sinhquyển còn thực hiện chức năng phát triển, thúc đẩy phát triển kinh tếbền vững về sinh thái cũng như các giá trị văn hoá truyền thống

Ngoài ra, nó còn trợ giúp nghiên cứu, giám sát, giáo dục, trao đổithông tin giữa các địa phương, quốc gia, quốc tế về bảo tồn và phát triểnbền vững

B Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng

I Khái quát chung về khu dự trữ sinh quyển sông Hồng

1 Vị trí địa lý:

Nằm về phía tây nam của vùng duyên hải Bắc Bộ thuộc đồng bằngsông Hồng

2 Quyết định thành lập:

Khu dự trữ sinh quyển này có tên đầy đủ là “ khu dự trữ đất ngập nước ven biển liên tỉnh châu thổ sông Hồng” Đây là một khu dự trữ sinhquyển thế giới do UNESCO công nhận ngày 2 tháng 12 năm 2004 chomột phần đất phía Nam vùng duyên hải Bắc bộ (thuộc đồng bằng sông

tại Việt Nam cho đến hết năm 2007 Bao gồm Vườn quốc gia XuânThủy và khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Tiền Hải.

3 Quy mô – diện tích:

Có tổng diện tích lớn hơn 105 ngàn ha, nằm trên địa bàn 3 tỉnh:

Ninh Bình: thuộc huyện Kim Sơn có rừng ngập mặn KimSơn

Nam Định: thuộc các huyện Giao Thủy, Nghĩa Hưng Cóvườn quốc gia Xuân Thủy

Thái Bình: thuộc các huyện Thái Thụy, Tiền Hải Baogồm khu bảo tồn thiên nhiên Tiền Hải

Tuy tên là "Khu dự trữ sinh quyển đồng bằng sông Hồng" nhưng nơiđây gồm 2 bộ phận cấu thành với khoảng cách đường biên gần 30km(2 phía so với huyện Hải Hậu) Về vị trí có thể chia khu dự trữ sinhquyển châu thổ này thành 2 khu vực:

Phía Bắc với vùng ven biển cửa sông Hồng (cửa Ba Lạt)gồm 3 huyện Thái Thụy; Tiền Hải và Giao Thủy nổi tiếng với bãi biểnQuất Lâm và Vườn quốc gia Giao Thủy

Phía Nam với vùng ven biển cửa sông Đáy (cửa sông Đáy)gồm 2 huyện Nghĩa Hưng và Kim Sơn Nơi có những địa danh mà chỉnghe tên đã ấn tượng mạnh trong lòng du khách như Bình Minh, RạngĐông, Phát Diệm

4 Mục tiêu – nhiệm vụ:

Bảo tồn hệ sinh thái đất ngập nước điển hình của vùng cửaSông Hồng, các loài động, thực vật đặc trưng của hệ sinh tháiđất ngập nước, đặc biệt là các loài thuỷ sinh và chim di trú, chimnước…

Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng GVHD: Ths Trần Đức Minh

Họ sinh sống chủ yếu dựa vào nghề đánh bắt cá, nuôi trồng thủysản và kinh doanh dịch vụ, sống thành từng nhóm và quanh năm suốttháng lênh đênh trên biển

6 Các phân vùng

a Vùng chuyển tiếp

Vùng chuyển tiếp có diện tích 54.541 ha còn được gọi là vùng pháttriển bền vững, nơi cộng tác của các nhà khoa học, nhà quản lý và ngườidân địa phương Tạo điều kiện thuận lợi và đẩy mạnh các hoạt độngphát triển kinh tế, du lịch, dịch vụ đi đôi với tuyên truyền giáo dục nângcao nhận thức cộng đồng Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng cónăm vùng chuyển tiếp thuộc địa giới hành chính của 5 huyện

Vùng chuyển tiếp huyện Thái Thụy: 10.579 ha (Nội địa:6.234 ha; biển: 4.345 ha thuộc các xã Thụy Hải, Thị trấn Diêm Điền.Thái Đô)

Vùng chuyển tiếp huyện Nghĩa Hưng: 9.745 ha (Nội địa:6.345 ha; biển: 3.400 ha thuộc các xã Nghĩa Thắng, Nghĩa Phúc, NghĩaHải, Nghĩa Lợi)

Vùng chuyển tiếp huyện Kim Sơn:10.034 ha (Nội địa:6.634 ha; biển: 3.400 ha thuộc các xã Kim Mỹ, Kim Tân, Cồn Thoi, BìnhMinh)

Ranh giới vùng chuyển tiếp được xác định dựa trên địa giới hànhchính xã nằm dọc theo đê biển

b Vùng đệm

Vùng đệm có diện tích 36.849 ha Là vùng tiếp giáp với vùng lõi,có thể tiến hành các hoạt động kinh tế, nghiên cứu, giáo dục và giải trínhưng không ảnh hưởng đến mục đích bảo tồn trong vùng lõi Khu dự trữsinh quyển châu thổ sông Hồng có năm vùng đệm thuộc địa giới hànhchính của 5 huyện: Thái Thụy và Tiền Hải thuộc tỉnh Thái Bình; GiaoThuỷ và Nghĩa Hưng thuộc tỉnh Nam Định; Kim Sơn thuộc tỉnh NinhBình

Vùng đệm huyện Thái Thụy: 8.463 ha (Nội địa: 5.230ha; biển: 3.234 ha thuộc các xã Thụy Trường, Thụy Xuân)

Vùng đệm huyện Tiền Hải: 9.050 ha (Nội địa: 6.600ha; biển: 2.450 ha thuộc các xã Nam Hưng, Nam Phú, Nam Thịnh)

Vùng đệm huyện Giao Thủy:8.250 ha (Nội địa: 6.000ha; biển: 2.250 ha thuộc các xã Giao Thiện, Giao An, Giao Lạc, GiaoXuân)

Vùng đệm huyện Nghĩa Hưng: 6.232 ha (Nội địa:4.432 ha; biển: 1.800 ha thuộc các xã Nam Điền, Rạng Đông)

Vùng đệm huyện Kim Sơn: 4.854 ha (Nội địa: 3.454ha; biển: 1.400 ha thuộc các xã Kim Hải, Kim Trung, Kim Đông)

Ranh giới vùng đệm được tính từ đê biển ra phía ngoài bãi bồi thấpnhất khi nước triều xuống Toàn bộ diện tích rừng ngập mặn được khôiphục và trồng mới cùng với các bãi nuôi vạng, hệ thống đầm nuôi thuỷsản giáp chân đê biển đều nằm trong vùng đệm Đây là khu vực rấtquan trọng cho các loài chim di cư từ vùng lõi cũng như các nơi khác đếnkiếm ăn và trú ngụ Việc quản lý đặt dưới sự chỉ đạo của cơ quan vàchính quyền địa phương trong việc kết hợp hài hoà giữa phát triển kinhtế tạo nguồn thu nhập cho người dân địa phương và bảo tồn rừng ngậpmặn vừa có tác dụng phòng hộ vừa góp phần tăng nguồn lợi thuỷ hảisản Một vùng hành lang nối giữa vùng đệm Giao Thủy và Nghĩa Hưngthuộc địa phận huyện Hải Hậu

c Vùng lõi

Vùng lõi có diện tích (14.167 ha) Mục tiêu quản lý vùng lõi là bảotồn đa dạng sinh học, hạn chế các hoạt động của con người Khu dự trữsinh quyển châu thổ sông Hồng có hai vùng lõi

Vùng lõi 1: 4.100 ha (Nội địa: 3.100 ha; biển 1.000 ha)thuộc Vườn quốc gia Xuân Thuỷ

Vùng lõi 2: 4.000 ha (Nội địa: 3.000 ha; biển 1.000 ha)thuộc Khu Bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Tiền Hải

Việc bảo tồn đa dạng sinh học vùng lõi gắn liền với việc bảo tồnrừng ngập mặn và những bãi bồi ven biển, cửa sông Không giống nhưcác khu bảo tồn trong nội địa, vùng lõi trong khu dự trữ sinh quyển nàyvẫn thường xuyên chịu sức ép của việc khai thác và đánh bắt thuỷ sảnquá mức Có thể nói rất khó phân chia diện tích vùng lõi hay vùng đệm,bởi vì việc đánh bắt thuỷ sản ở vùng đệm sẽ trực tiếp làm suy giảm đa

Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng GVHD: Ths Trần Đức Minh

dạng sinh học vùng lõi Các bãi bồi nuôi vạng hay các loài thuỷ sảnkhác không chỉ làm mất đi vẻ đẹp cảnh quan mà còn làm đảo lộn cácchuỗi và lưới thức ăn trong tự nhiên

7 Hệ sinh thái:

Sinh cảnh đặc sắc nơi đây là những cánh rừng ngập mặn rộng hàngngàn ha, đầm lầy mặn, bãi bồi ven biển và cửa sông Những cánh rừngnày được ví như bức tường xanh bảo vệ đê biển, làng xóm khỏi bị tànphá bởi gió bão, nước biển dâng, và cả thảm hoạ sóng thần nếu xảy ra.Ngoài ra, rừng ngập mặn còn là nơi nuôi dưỡng sinh đẻ của các loài hảisản, là môi trường thuận lợi cho sự phát triển của các loài sinh vật nơiđây

8 Đa dạng sinh học:

a Hệ động vật:

Khu vực có khoảng 200 loài chim, trong đó có gần 60 loài chim di

cư, hơn 50 loài chim nước Nhiều loài quý hiếm được ghi trong sách đỏthế giới như: cò thìa, mòng bể, rẽ mỏ thìa, cò trắng bắc,

Như một vườn ươm cho sự sống của biển, rừng ngập mặn cung cấpnguồn lợi thuỷ sản phong phú cùng với 500 loài động thực vật thuỷ sinhvà cỏ biển cung cấp nhiều loài thuỷ hải sản có giá trị kinh tế cao nhưtôm, cua, cá biển, vạng, trai, sò, cá tráp, rong câu chỉ vàng v.v

b Hệ thực vật:

Vì đặc tính của vùng là khu dự trữ đất ngập nước, nên thực vậtvùng này cũng rất đặc trưng Đa số là các loại cây sinh sống chủ yếutrong rừng ngập mặn như sú, vẹt…

Rừng sú, vẹt ngập nước

9 Thổ nhưỡng:

Năm 2006, diện tích đất ngập mặn ven biển phía Bắc là 122.000

ha, trong đó có khoảng 35% là diện tích có rừng, 41% không có rừng,còn lại là diện tích đầm nuôi tôm

10 Tiềm năng du lịch:

Với cảnh quan rừng ngập mặn bạt ngàn cùng với sự đa dạng sinhhọc, bao trùm bởi vùng biển rộng bao la, khu dự trữ sinh quyển thế giớiđồng bằng sông Hồng có tiềm năng rất lớn về du lịch sinh thái, thămquan và tìm hiểu về thế giới tự nhiên Nơi đây có rất nhiều loài sinh vậtđược đưa vào danh mục các loài cần được bảo vệ như: cò mỏ thìa(Platalea minor), mòng bể, rẽ mỏ thìa…

II Vườn quốc gia Xuân Thủy (tỉnh Nam Định).

Là khu bảo tồn dự trữ sinh quyển đất rừng ngậpmặn.Một bộ phận cấu thành khu dự trữ sinh quyển sông

Hồng (vùng lõi của khu dự trữ) Đây là rừng ngập mặn đầu

tiên ở Việt Nam được quốc tế công nhận theo công ước

Ramsar1, là rừng ngập mặn thứ 50 của thế giới

1 Công ước Ramsar: Công ước bảo tồn những vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế đặc biệt như nơi cư trú của những loài chim nước Ramsar – Iran, năm 1971

Vị trí vườn quốc gia Xuân Thủy

Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng GVHD: Ths Trần Đức Minh

2 Quá trình hình thành:

Được thành lập theo Quyết định số 01/2003/QĐ - TTg của Thủtướng Chính phủ về việc chuyển hạng Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngậpnước Xuân Thuỷ thành Vườn quốc gia

Tháng 01/1989, khu bãi bồi ở phía nam cửa sông Hồng thuộc huyệnXuân Thủy (tỉnh Nam Định) được UNESCO công nhận chính thức gianhập công ước Ramsar Đây là Khu Ramsar thứ 50 của thế giới, đầu tiêncủa khu vực Đông Nam Á và duy nhất của Việt Nam suốt 16 năm (đếnnăm 2005, Việt Nam mới có Khu Ramsar thứ 2 là khu Bàu Sấu củaVườn quốc gia Cát Tiên)

Năm 1993, ngành Lâm nghiệp đã đề xuất xây dựng Khu RamsarXuân Thủy trở thành Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước XuânThủy, thuộc hệ thống các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiênViệt Nam

Ngày 19/1/1995, Bộ Lâm nghiệp đã quyết định phê duyệt luậnchứng kinh tế kỹ thuật Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước XuânThủy Từ đó, trở đi Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Xuân Thủychính thức được thành lập, Khu bảo tồn trực thuộc Chi cục Kiểm lâmNam Hà (nay là tỉnh Nam Định)

Ngày 02/01/2003, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định chuyểnhạng Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Xuân Thủy thành Vườnquốc gia Xuân Thủy

3 Quy mô - diện tích:

Tổng diện tích là 7.100 ha, trong đó có 3.100 ha diện tích đất nổi córừng và 4.000 diện tích ngập nước.Vùng đệm Vườn quốc gia Xuân Thủycó diện tích 8.000 ha, bao gồm phần còn lại của cồn Ngạn và 5 xã thuộchuyện Giao Thủy

4 Hoạt động du lịch:

Hiện tại đến với Xuân Thủy còn khó khăn do giao thông khôngthuận tiện, cơ sở hạ tầng còn thiếu đầu tư, tuy nhiên Xuân Thuỷ có tiềmnăng to lớn về du lịch sinh thái Du khách đến Vườn quốc gia XuânThuỷ có thể ngắm nhìn những đàn chim di trú, những loài chim nướckiếm ăn, bay lượn và cũng có thể thưởng thức các đặc sản biển ngaygiữa vùng đất ngập nước này

Hiện nay, Vườn quốc gia Xuân Thủy đang đạt được 3 cái nhất trongkhu vực Đông Nam Á: đa dạng sinh học cao nhất, năng suất sinh học lớnnhất, hệ sinh thái nhạy cảm nhất

5 Tài nguyên sinh học:

a Hệ sinh thái :

Vùng đất ngập nước

Xuân Thủy được hình thành

cách đây khoảng 150 năm, từ

hệ thống bãi cồn tự nhiên do

phù sa sông Hồng lắng đọng

Hàng năm, người dân nơi đây

trồng cây vẹt để phòng hộ

dân sinh ven biển theo truyền

thống “lúa lấn cói, cói lấn vẹt,

Một góc vườn quốc gia Xuân Thủy

Cây sú ở rừng ngập mặn

Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng GVHD: Ths Trần Đức Minh

vẹt lấn biển" Do quá trình phát tán tự nhiên của nhiều loài cây bản địavới nhiều loài cây tự nhiên bổ sung như: sú, mắm biển, bần chua, ô rô,có kèn… đã dẫn đến tổ hợp nhiều loài cây thứ sinh chiếm ưu thế, pháttriển thành rừng ngập mặn tự nhiên, có nhiều tầng tán, độ che phủ vàsinh khối lớn khác nhau

Tại Vườn quốc gia Xuân Thủy, các nhà nghiên cứu đã thống kêđược 219 loài chim thuộc 41 họ, trong đó có 9 loài có tên trong sách đỏquốc tế: rẽ mỏ thìa, cò thìa, choắt mỏ thìa, mòng biển mỏ ngắn, bồ nôngchoắt chân màng lớn, cò lạo Ấn Độ, choắt mỏ vàng, cò trắng TrungQuốc

Vẹm xanh

Các loại động vật đặc trưng

Hàng năm, vào tháng 11, 12 đàn chim từ phương Bắc di cư xuốngphía nam tránh rét đã chọn Xuân Thủy làm điểm dừng chân, kiếm ăn đểtích lũy năng lượng cho hành trình dài hàng ngàn cây số Vào lúc caođiểm, số lượng chim di trú lên tới 40 vạn con, thuộc hơn 100 loài

Đặc biệt ở Việt Nam, chỉ Vườn quốc gia Xuân Thủy mới có cò thìavà choi choi mỏ thìa, có lúc cò thìa chiếm tới 20% số lượng hiện có củatoàn thế giới

Theo chương trình Birdlife tại Đông Dương về tìnhtrạng đa dạng của 6 vùng chim quan trọng ở khu vực venbiển đồng bằng Bắc Bộ thì đây là khu có tầm quan trọngcao nhất về mặt sinh học và bảo tồn chim Bởi thế,Birdlife đã có hẳn một dự án “Tăng cường sự hỗ trợ củacộng đồng cho công tác bảo tồn ở Vùng Chim quan trọngXuân Thủy”

d Thực vật:

Vườn hiện có 120 loài thực vật bậc cao với rất nhiều loài rong tảocó giá trị kinh tế cao, trong đó có gần 20 loài thích nghi với điều kiệnsống ngập nước nên đã cấu thành khu rừng ngập mặn

Có thể nói, rừng ngập mặn giữ vai trò định hình hệ sinh thái, cốđịnh phù sa để tạo nên các cồn bãi mới, tạo nguồn năng lượng sơ cấp,làm vườn ươm và cung cấp thức ăn dồi dào cho các loài thủy sinh, đồngthời

Sau 20 năm liên tục được quan tâm bảo vệ, hiện nay, Vườn quốcgia Xuân Thủy đã được mở rộng hơn rất nhiều, tuy nhiên vấn đề bảo tồn

đa dạng sinh học, môi trường sinh thái kết hợp với phát triển kinh tế, du

Cò thìa

Khu dự trữ sinh quyển sông Hồng GVHD: Ths Trần Đức Minh

lịch ở khu vực Ramsar này vẫn chưa có được sự hài hòa hiệu quả Hiệntại, nơi đây đang đứng trước rất nhiều thách thức do mất cân bằng sinhthái

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này được các nhà chuyên mônnhận định là do:

Sự thay đổi khí hậu toàn cầu, ô nhiễm môi trường đã hạn chế sựsinh trưởng và thay đổi môi sinh, nguồn thức ăn cho các loài chim, thú

Các hoạt động đánh bắt, nuôi trồng thủy, hải sản hoạt động sảnxuất, kinh doanh của các hộ cư dân sinh sống xung quanh hay các hoạtđộng săn bắn, bẫy chim…

Đối mặt với các vấn đề trên, các nhà chức năng đã đề ra các biệnpháp nhằm bảo vệ khu vực mang giá trị sinh học này:

Hợp tác với các tổ chức Môi trường quốc tế nhằm bồidưỡng chuyên môn nghiệp vụ về kỹ năng quản lý và các vấn đề về bảotồn thiên nhiên

Dùng nguồn vốn từ dự án “Nâng cao và đẩy mạnh việcquản lý rừng đất ngập nước thuộc Công ước Ramsar" do Đại sứ quán HàLan tại Việt Nam tài trợ cấp cho các hộ gia đình phát triển chăn nuôi vàtrồng cây ăn quả phát triển nghề phụ

Kết hợp với các doanh nghiệp tư nhân trên địa bàn tỉnhNam Định triển khai các lớp dạy nghề tại chỗ như: làm mây tre đan xuấtkhẩu nhằm nâng cao thu nhập và giải quyết công ăn việc làm, giảm thờigian nông nhàn cho nhân dân

Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều người vẫn không theo nghề mới màlại đi theo nghề cũ, hàng ngày vào Vườn quốc gia khai thác bừa bãinguồn lợi thủy, hải sản, phá hủy môi trường sống tự nhiên

III Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Tiền Hải

(tỉnh Thái Bình).

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tiền Hải được công nhận trong Quyếtđịnh số 4895/KGVX, ngày 05/09/1994 của Văn phòng Chính phủ vớidiện tích đề xuất ban đầu là 12.500 ha Được điều hành bởi Ban quản lýkhu bảo tồn thiên nhiên Tiền Hải Đây là một trong những vùng lõi quan