TÔ HOÀI VỚI HAI THỂ VĂN CHÂN DUNG VÀ TỰ TRUYỆN

Dẫu không phải là điểm nóng, nhưng luận văn vẫn muốn đóng góp thêm một tiếng nói trong việc nghiên cứu tìm hiểu sự nghiệp sáng tác của nhà văn Tô Hoài nói chung, và hai thể văn chân dung

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

DƯƠNG THỊ THU HIỀN

TÔ HOÀI VỚI HAI THỂ VĂN:

CHÂN DUNG VÀ TỰ TRUYỆN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

Thái Nguyên - Năm 2007

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

DƯƠNG THỊ THU HIỀN

TÔ HOÀI VỚI HAI THỂ VĂN:

CHÂN DUNG VÀ TỰ TRUYỆN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS PHONG LÊ

Thái Nguyên - Năm 2007

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

3 Lịch sử vấn đề 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp mới của luận văn 8

7 Cấu trúc của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ NHÀ VĂN TÔ HOÀI 9

1.1 Nhà văn Tô Hoài 9

1.1.1 Tiểu sử và quá trình sáng tác 9

1.1.2 Quan niệm về nghề văn và người viết văn 13

1.2 Về hai thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài 15

1.2.1 Chân dung văn học của Tô Hoài 15

1.2.2 Tự truyện của Tô Hoài 20

Chương 2: TÔ HOÀI VỚI CÁC CHÂN DUNG VĂN HỌC 23

2.1 Chung quanh khái niệm về chân dung văn học và chân dung văn học của Tô Hoài 23

2.1.1 Khái niệm 23

2.1.2 Các đặc trưng cơ bản của thể chân dung văn học 24

2.1.3 Chân dung văn học của Tô Hoài 28

2.2 Đặc sắc trong chân dung văn học của Tô Hoài 35

22.1 Khắc hoạ chân dung trong không khí văn học thời đại 35

2.2.2 Dựng chân dung theo dòng hồi tưởng 49

2.2.4 Dựng chân dung nhà văn trên cái nền phong tục lạ 54

2.3 Chân dung một số nhà văn và bức chân dung tự hoạ 58

Chương 3: TÔ HOÀI VỚI TỰ TRUYỆN 68

3.1 Chung quanh khái niệm về tự truyện 68

3.1.1 Khái niệm 68

3.1.2 Các đặc trưng cơ bản của tự truyện 72

3.1.3 Tự truyện trong hành trình văn xuôi Tô Hoài 76

3.2 Đặc sắc trong nội dung của tự truyện của Tô Hoài 76

3.2.1 Nhãn quan sinh hoạt, thế sự 85

3.2.2 Tự truyện pha dấu ấn tiểu thuyết 93

3.3 Đặc sắc trong nghệ thuật viết tự truyện của Tô Hoài 3.3.1 Ngôn ngữ 93

3.3.2 Nghệ thuật trần thuật luôn mang một sắc thái riêng 106

KẾT LUẬN 119

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 122

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Mười bảy tuổi Tô Hoài đã có một số sáng tác thơ đăng trên Tiểu

thuyết thứ Bảy (Tiếng reo, Đan áo ) Những bài thơ non nớt về nghệ thuật đã

giúp ông hiểu mình và ông sớm chuyển hướng Từ giã vườn thơ ông đến với

cánh đồng văn xuôi, từ chân trời lãng mạn ông đến với chủ nghĩa hiện thực

tỉnh táo tuy vẫn mang chất trữ tình Cảnh đời thường đã có sức thu hút, hấp

dẫn mãnh liệt đối với ngòi bút của nhà văn Tô Hoài Với hơn sáu mươi năm

viết, ông đã để lại cho nền văn học hiện đại một khối lượng tác phẩm đồ sộ,

hiếm ai trong các nhà văn hiện đại so sánh được Hầu như, ở độ tuổi nào ông

cũng có tác phẩm Vương Trí Nhàn đã từng đánh giá về sức sáng tác của nhà

văn Tô Hoài: “Vừa vào nghề sớm lại vừa kéo dài tuổi nghề, một sự kéo dài

đàng hoàng chứ không phải lê lết trong tẻ nhạt - đời văn Tô Hoài gợi ra hình

ảnh một dòng sông miên man chảy mang trong mình cả cuộc sống bất tận”

[32,tr 180]

1.2 Nói đến thành công trong sáng tác của Tô Hoài là nói đến những sáng

tác cho thiếu nhi đặc biệt là Dế mèn phiêu lưu ký, và những sáng tác về đề tài

miền núi… Nhưng thật là thiếu sót, nếu không nhắc đến hai thể chân dung và

tự truyện Có thể đánh giá đây là mảng viết đặc sắc của Tô Hoài Cho đến bây

giờ, người ta đều nhận ra rằng, cái làm nên giá trị trong văn chương Tô Hoài

là hai thể văn này Với hai thể chân dung và tự truyện đã cho ta thấy một Tô

Hoài không lẫn với ai, hóm hỉnh, thông minh, và sống hết mình với nghề văn,

nghiệp văn Và cũng chính với những thể văn này, lần đầu tiên Tô Hoài đã

đem lại cho độc giả hình ảnh một số “nhân vật lớn” của văn chương nước

nhà ở một cự ly gần, và thấy một sự thật về chân dung của các nhà văn

Chính vì vậy, việc nghiên cứu, chỉ ra những đặc sắc nổi bật, và khẳng

định những đóng góp, những sáng tạo độc đáo của Tô Hoài trong hai thể văn

này, là những vấn đề cần thiết và rất nên làm Bởi nó là một phần tạo nên sức sáng tạo bền bỉ của nhà văn Tô Hoài

1.3 Cỏ dại (1944), qua Tự truyện (1977), Những gương mặt (1988), đến

Cát bụi chân ai (1992), và Chiều chiều (1999) là những mảng viết đặc sắc

của Tô Hoài về chân dung và tự truyện Những tác phẩm này đã để lại cho độc giả ấn tượng về sức viết của Tô Hoài thật mênh mông, đồ sộ, với một sức trẻ kéo dài Nghiên cứu hai thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài là nghiên cứu những phần đặc sắc, những phần tạo nên cái riêng trong phong cách sáng tạo của nhà văn

Tìm hiểu về nhà văn Tô Hoài ta thấy, lâu nay, các nhà nghiên cứu phê bình văn học đã dành nhiều sức lực, tâm huyết cho những sáng tác có giá trị

của Tô Hoài Nhưng những công trình coi hai thể chân dung và tự truyện là đối tượng nghiên cứu chuyên biệt lại chưa được chú trọng Cho đến nay, đây

vẫn là một khoảng trống Nhận thấy điều đó, cho nên chúng tôi đã chọn hai thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn Dẫu không phải là điểm nóng, nhưng luận văn vẫn muốn đóng góp thêm một tiếng nói trong việc nghiên cứu tìm hiểu sự nghiệp sáng tác của nhà văn Tô Hoài nói chung, và hai thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài nói riêng - những thể loại ghi dấu ấn thành công trong sự nghiệp sáng tác của

Tô Hoài, đồng thời dây còn là những thể văn tạo nên cái riêng trong phong cách sáng tạo của ông

2 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi cần phải đọc, tham khảo các tài liệu có liên quan đến hai thể văn: chân dung và tự truyện của Tô Hoài

- Toàn bộ sáng tác về mảng đề tài chân dung và tự truyện của nhà văn Tô Hoài

- Đọc tham khảo những tác phẩm chân dung và tự truyện của một số nhà văn cùng thời

- Đọc những bài nghiên cứu, phê bình về những sáng tác của nhà văn Tô

Hoài, đặc biệt là những bài viết về mảng đề tài chân dung và tự truyện

- Đọc và nghiên cứu một số tác phẩm lý luận làm cơ sở lý luận có liên

quan đến đề tài nghiên cứu

3 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Đương thời, khi xuất hiện, các tác phẩm của Tô Hoài đã được giới nghiên

cứu văn học chú ý Tìm hiểu những công trình nghiên cứu văn chương Tô

Hoài, chúng tôi thấy các nhà nghiên cứu đã tập trung và hai hướng tiếp cận

chủ yếu: tiếp cận trên góc độ tổng quan và tiếp cận từ các tác phẩm cụ thể Có

nhiều công trình nghiên cứu về Tô Hoài, nhưng nghiên cứu về hai thể văn

chân dung và tự truyện của ông thì lại có rất ít, chỉ có một vài ý kiến nằm rải

rác trong các công trình nghiên cứu mang tính khái quát, giới thiệu, mà chưa

thực sự đi sâu nghiên cứu chuyên biệt Trong phạm vi luận văn, chúng tôi chỉ

điểm duyệt những ý kiến có liên quan trực tiếp đến vấn đề nghiên cứu hai thể

chân dung và tự truyện của Tô Hoài

Người đầu tiên nghiên cứu văn chương Tô Hoài là nhà nghiên cứu phê

bình Vũ Ngọc Phan Trong cuốn Nhà văn hiện đại, quyển IV (1944), khi giới

thiệu về Tô Hoài, Vũ Ngọc Phan đã đánh giá về phong cách viết tiểu thuyết

của Tô Hoài

Sau năm 1945, Tô Hoài đã cho ra đời nhiều tác phẩm Số lượng công

trình nghiên cứu văn chương Tô Hoài cũng tăng không ngừng Những nhà

phê bình có tên tuổi yêu thích văn chương Tô Hoài như : Nguyễn Đăng

Mạnh, Hà Minh Đức, Phan Cự Đệ, Phong Lê, Vân Thanh, Trần Hữu Tá,

Nguyễn Văn Long, Vương Trí Nhàn, Đoàn Trọng Huy, …

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã nhận xét khái quát về thể văn tự truyện

của Tô Hoài : "Hồi ký, tự truyện của Tô Hoài là thể văn sở trường nhất của

Tô Hoài… Ở thể văn này, nhân vật trung tâm chính là cái tôi của người viết

Cho nên sự hấp dẫn của văn phong Tô Hoài xét đến cùng là sự hấp dẫn của cái tôi ấy" [43] Trong lời nhận định của mình, giáo sư đã chỉ ra cho độc giả thấy một trong những điều làm nên sức hấp dẫn của tự truyện Tô Hoài, đó chính là " nhân vật trung tâm" - "cái tôi" của tác giả - cái tôi ấy được soi rọi, được thể hiện một cách trung thực " một cái tôi khôn ngoan, tinh quái, thóc mách, lọc lõi, rất mực hiểu mình, hiểu người và có đá chút khinh bạc" [43]

Giáo sư Hà Minh Đức trong Lời giới thiệu Tuyển tập Tô Hoài đã chỉ ra

những nét đặc sắc trong nghệ thuật viết tự truyện : "… Hồi ký và tự truyện của ông kết hợp được dòng kể tự nhiên, xác thực với ý thức phân tích tỉnh táo các hiện tượng và phần tâm sự của tác giả" [10]

Cùng với hướng phát hiện đó, giáo sư Phong Lê đã khẳng định sức lôi cuốn, hấp dẫn của tự truyện Tô Hoài đối với độc giả : "Đọc tự truyện tôi bỗng ngạc nhiên không hiểu sao người ta có thể viết hay đến thế về mình, để qua mình mà hiểu người, hiểu đời, hơn thế hiểu cả một bầu khí quyển chung cho bao thế hệ" [32]

Vân Thanh với bài Tô Hoài qua Tự truyện đã nói đến sự đổi mới về tư tưởng, và phương pháp nghệ thuật tự truyện của Tô Hoài : "Tự truyện được

viết trên cả quá trình 30 năm, có bộ phận nói lên được sự đổi mới của tư

tưởng, phương pháp nghệ thuật của Tô Hoài Nếu Cỏ dại là hồi tưởng về thời thơ ấu được viết vào tuổi hai mươi, trước Cách mạng, thì đến…, Những người thợ cửi, Đi làm, được viết vào tuổi đời năm mươi của nhà văn trong những

năm 70 Điều kỳ lạ là các mảng sống và chi tiết trước đây cũng như bây giờ, vẫn cứ gần như tươi rói trong ký ức nhà văn" [32]

Phạm Việt Chương trong Những gương mặt - chân dung văn học Tô Hoài

đã từng nhận xét : "Chúng ta gặp lại Tô Hoài, tác giả của những tác phẩm phiêu lưu kì thú, khi anh viết một loạt tác giả Việt Nam mà bạn đọc hằng yêu mến Một điều dễ nhận, Tô Hoài sống, lăn lóc cùng các bạn văn thơ của mình

viết về họ bằng bút pháp tả thực Hiện thực trần trụi đọng lại thành kỷ niệm

Giọng văn hóm hỉnh mà không khinh bạc, anh điểm những câu kết gây cho

người đọc nụ cười cố quên đi nỗi buồn nào do anh vừa kể qua…"[32,tr 404]

Đây là những ý kiến đánh giá mang tính chất khái quát nhất và tiêu biểu

nhất về hai thể văn của Tô Hoài : chân dung và tự truyện Ngoài ra còn rất

nhiều bài viết nghiên cứu, bàn luận xoay quanh những sáng tác chân dung và

tự truyện Tô Hoài của các nhà nghiên cứu như : Vương Trí Nhàn, Trần Hữu

Tá, Võ Xuân Quế, Trần Đình Nam…

Ở Cỏ dại, mặc dù không gây được tiếng vang như tập Tự truyện sau này,

song cũng được đánh dấu bằng ý kiến của nhà báo, nhà nghiên cứu Võ Xuân

Quế : "Mặc dù còn có một vài hạn chế nhất định về tư tưởng, song nó đã vẽ

lên được bức tranh chân thực về một vùng quê ở ngoại thành Hà Nội Đó là

cảnh sống nghèo khó, khốn khổ cùng cực, những phong tục tập quán cổ hủ

với những tâm tình u uẩn của người thợ thủ công Nghĩa Đô… Tô Hoài đã

miêu tả thành công các mối quan hệ gia đình, bạn bè, trai gái, làng xóm ở

thôn quê" [45]

Khi nghiên cứu về sáng tác của Tô Hoài, giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh đã

đặc biệt chú ý tới mảng hồi kí trong đó có Cỏ dại Nguyễn Đăng Mạnh đã

khẳng định : "Nghiên cứu Tô Hoài, không thể không đọc Cỏ dại như một tài

liệu cơ bản, vì tác phẩm cho ta biết một cách cụ thể những gì đã tạo nên tâm

hồn ấy, cây bút ấy " [42,tr 53]

Nhận định trên đã chỉ ra cho độc giả thấy vị trí, vai trò đặc biệt quan

trọng của tác phẩm Cỏ dại đối với sự hình thành tư tưởng và phong cách của

cây bút tài năng Tô Hoài

Đến Tự truyện (1973), nhà nghiên cứu Vân Thanh đã đánh giá cao và

cho rằng: “Sau Cỏ dại, Trăng thề, Nhà nghèo… những năm 70, Tô Hoài tiếp

tục bổ sung để có Tự truyện như hôm nay Theo tôi, nói Tô Hoài trong phần

đặc sắc của anh là nói về mảng đề tài miền núi như ta đã thấy, nhưng đến hôm nay không thể không nói đến phần ký ức tuổi thơ và tuổi thanh niên của anh… Tôi cho là Tô Hoài đã thực sự đóng góp vào văn học ta mảng sống buồn bã vật lộn của một thế hệ tuổi thơ - hoặc được nhìn qua cách nhìn trẻ thơ

đề nói một cái gì bản chất của cuộc đời cũ" [32, tr 399, 403]

Cát bụi chân ai (1990) là tác phẩm tiêu biểu cho thể loại chân dung văn học của Tô Hoài Cát bụi chân ai ra đời, gây xôn xao trong dư luận công

chúng, được bàn cãi nhiều, có khen, chê song điều cốt lõi là không ai không thừa nhận giá trị nội dung và tài năng nghệ thuật của tác giả cuốn sách Nó vừa là tác phẩm có giá trị văn học vừa là cuốn tư liệu có giá trị lịch sử bởi đã dựng lại đời sống tinh thần của một số cây bút lớn cũng như môi trường mà nhà văn phản ánh trong đó Nhà văn Xuân Sách từng nhận xét: "Tác phẩm mang dấu ấn đậm nhất phong cách Tô Hoài - từ văn phong đến con người Thâm hậu mà dung dị, thì thầm và không đơn điệu nhàm chán, lan man tí chút nhưng không kề cà vô vị Một chút "u mặc" với cái giọng khơi khơi mà nói ai muốn nghe thì nghe, không bắt buộc, nghe rồi hiểu đừng cật vấn… Và vì thế… sức hấp dẫn chủ yếu là sự chân thực"[32,tr.414] Còn nhà văn Trần Đức Tiến thì cho rằng : "Bằng cuốn sách của mình, lần đầu tiên ông đã cho thế hệ cầm bút chũng tôi nhìn một số "nhân vật lớn" của văn chương nước nhà từ một cự li gần Bây giờ qua Tô Hoài - chúng tôi được nhìn gần : một khoảng cách khá "tàn nhẫn" nhưng vì thế mà chân thực và sâu sắc"[32, tr 413]

Nhà văn Nguyễn Văn Bổng nhận xét : Hồi ký Cát bụi chân ai "kể chuyện

những nhà văn, những người bạn mà tài năng văn học không ai chối bỏ được nhưng đồng thời cũng là những con người bình thường với những tính tốt và tật xấu như mọi người"[4]

Cát bụi chân ai là tác phẩm được bàn cãi nhiều, có người khen kẻ chê,

song cốt lõi không ai không thể không thừa nhận giá tri nội dung và tài năng

nghệ thuật của Tô Hoài Nhìn chung khi viết tác phẩm này nhà văn đã phát

huy được mặt mạnh sở trường của mình, trước hết đó là nghệ thuật dẫn

truyện Hà Minh Đức đã nhận xét về mặt ngôn ngữ : "ngôn ngữ người kể

chuyện trong tác phẩm của Tô Hoài linh hoạt và nhiều màu vẻ Ông chủ động

trong câu chuyện kể kết hợp kể chuyện và miêu tả tạo nên sự diễn biến uyển

chuyển và linh hoạt của mạch truyện"[10]

Những bài viết trên đã trở thành những ý kiến tham khảo rất hữu ích cho

chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn này

Với đề tài Tô Hoài với hai thể văn : chân dung và tự truyện, người viết

mong muốn có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về chân dung và tự truyện - hai

thể văn đặc sắc của Tô Hoài, đồng thời có dịp hiểu rõ hơn cuộc đời cũng như

phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn Tô Hoài

4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Luận văn nhằm giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau:

- Chỉ ra những đặc sắc của thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài

- Khẳng định những đóng góp của Tô Hoài về mảng chân dung và tự

truyện trong quá trình phát triển của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi sử dụng tổng hợp các

phương pháp sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp hệ thống, và một số phương pháp khác

Nghiên cứu một cách có hệ thống về những đóng góp của hai thể văn chân dung và tự truyện của Tô Hoài, qua đó, góp phần tìm hiểu phong cách văn xuôi Tô Hoài và những đóng góp đặc sắc của ông cho nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Toàn bộ luận văn của chúng tôi ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo được trình bày trong 3 chương:

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NHÀ VĂN TÔ HOÀI CHƯƠNG 2: TÔ HOÀI VỚI CÁC CHÂN DUNG VĂN HỌC CHƯƠNG 3: TÔ HOÀI VỚI TỰ TRUYỆN

NỘI DUNG

Chương 1

TỔNG QUAN VỀ NHÀ VĂN TÔ HOÀI

1.1 NHÀ VĂN TÔ HOÀI

1.1.1 Tiểu sử và quá trình sáng tác

Tô Hoài tên thật là Nguyễn Sen, sinh năm 1920 tại quê ngoại làng Nghĩa

Đô, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ - nay là phường Nghĩa Đô, quận Cầu

Giấy - Hà Nội Ông sinh ra, lớn lên gắn bó mật thiết lâu dài với nơi đây Là

con một gia đình nghèo làm nghề dệt lụa thủ công Tô Hoài chỉ học hết bậc

tiểu học, sau đó phải làm nhiều nghề để kiếm sống: dạy học tư, thợ thủ công,

bán hàng, kế toán tiệm buôn…

Tô Hoài đã tự học để trở thành nhà văn Ông là một nhà văn có nghề

nghiệp vững vàng với sức sáng tạo công phu dẻo dai, bền bỉ Cũng giống như

Xuân Diệu, Tô Hoài nêu gương sáng về tinh thần “tay siêng làm lụng mắt hay

kiếm tìm” Bằng sức lao động cần cù hiếm thấy, với hơn 60 năm viết trong

một đời người, cây bút này có những đóng góp đặc sắc trước và cả sau Cách

mạng tháng Tám năm 1945

Trong thời kỳ Mặt trận dân chủ, Tô Hoài tham gia phong trào thanh niên

phản đế Năm 1943, gia nhập nhóm Văn hóa cứu quốc đầu tiên ở Hà Nội Sau

Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài tham gia phong trào Nam tiến rồi lên Việt

Bắc làm báo Cứu quốc Từ năm 1951 về công tác ở Hội văn nghệ Việt Nam,

nhưng vẫn thường xuyên đi với bộ đội, tham gia chiến dịch Biên giới, theo bộ

đội chủ lực tiến vào giải phóng Tây Bắc… Sau hòa bình lặp lại, trong Đại hội

nhà văn lần thứ nhất, năm 1957, ông được bầu làm Tổng thư ký của Hội Từ

năm 1958-1980 ông tiếp tục tham gia Ban chấp hành, rồi Phó Tổng thư ký

của Hội nhà văn Việt Nam Từ năm 1966-1996 Chủ tịch Hội văn nghệ Hà

Nội Tô Hoài còn tham gia nhiều công tác xã hội khác, đại biểu Quốc hội, Phó chủ tịch ủy ban đoàn kết Á - Phi, Phó chủ tịch Hội hữu nghị Việt Ấn, ủy viên Ban chấp hành Hội nghị Việt Xô Năm 1996 Tô Hoài được tặng giải thưởng

Hồ Chí Minh Phần thưởng cao quý này đã khẳng định một tài năng, một sức sáng tạo dồi dào phong phú, mang bản sắc dân tộc đậm đà, phong cách riêng

rõ nét của Tô Hoài

Có thể thấy hiếm có nhà văn nào lại có tuổi đời và tuổi nghề gắn bó với công việc sáng tạo nghệ thuật - một “công việc bình dị mà cao đẹp” chung thủy như Tô Hoài Tính đến nay, Tô Hoài đã có hơn 60 năm cầm bút với số lượng tác phẩm gấp đôi tuổi đời Ông là một trong số những những nhà văn

có những thành tựu và đóng góp hết sức to lớn cho sự trưởng thành và phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại Với sức viết bền bỉ và số lượng tác phẩm đồ sộ, ta thấy hiếm ai trong các nhà văn hiện đại so sánh được Trước Cách mạng tháng Tám, những sáng tác của ông thể hiện một cây bút sung sức, một sức viết mạnh mẽ, in đậm cảm quan nghệ thuật và giọng điệu riêng, không lẫn với ai Những sáng tác trong thời gian này cũng đóng góp làm nên dấu ấn đặc trưng cho trào lưu văn học hiện thực Việt Nam

Từ giã vườn thơ lãng mạn đến với cách đồng văn xuôi hiện thực, Tô Hoài

đã dành hết sức và quyết tâm đi vào con đường của chủ nghĩa hiện thực Với một thời gian ngắn, “ trong ngoài ba năm viết như chạy thi”[32,tr.19], Tô Hoài đã để lại một khối lượng lớn các tác phẩm, làm nên một Tô Hoài mang dấu ấn riêng Đến với nghề văn thật tự nhiên Ông được nhận xét là “một nhà

văn xuôi bẩm sinh” (Trần Đình Nam) Truyện Con dế mèn ra đời, đã có sức

chiếm lĩnh đối tượng độc giả rộng lớn, không chỉ có trẻ con mà ngay cả người lớn cũng rất thích thú khi đọc nó Với tuổi đời 20, sáng tạo “nhân vật” dế mèn trong thế giới các sinh vật nhỏ bé, Tô Hoài đã sớm bộ lộ tài năng đột xuất về

nhiều mặt Đọc Dế mèn, ta thấy, ở Tô Hoài khả năng hóa thân vào sự sống

của vật và đồng thời đưa đến cho thế giới loài vật sự sống của con người Sự

chung sống, sự hòa trộn, sự chuyển hóa của hai thế giới đã giúp cho bạn đọc

cảm giác mở rộng, nhân đôi các giới hạn sống Tuổi đời còn rất trẻ nhưng ngòi

bút của Tô Hoài đã xiết bao linh hoạt Quan sát kỹ lưỡng và tinh tế Ngôn ngữ

tự nhiên mà giàu có, có sắc thái giọng điệu riêng, tất cả đều rất sắc nét

Sau Dế mèn…, Tô Hoài tiếp tục khẳng định tài năng truyện ngắn của mình

trong miêu tả thế giới loài vật, trong tập truyện O chuột (gồm 8 truyện) (1942)

Xuất thân trong một gia đình nghèo, chất nhân văn trở thành yếu tố tự

nhiên căn bản trong văn chương Tô Hoài Làng Nghĩa Đô - quê ngoại Tô

Hoài đã trở thành mảng đề tài lớn trong những sáng tác của ông Những

truyện như Nhà nghèo (1942); Giăng thề (1941); Quê người (1942), Xóm

Giếng ngày xưa (1944), Cỏ dại (1944) đều miêu tả vùng quê thân yêu của

nhà văn

Như vậy, chỉ trong một thời gian ngắn, trước 1945, ngòi bút Tô Hoài đã

hướng tới hai mối quan tâm, hai đối tượng quan sát Trong “mảnh vườn” hiện

thực ấy, ông đã dệt lên bức tranh muôn màu của cuộc sống chung quanh

mình, nơi một miền quê gần thành thị đã không còn mấy sự yên lành, thơ

mộng và bên cạnh đó ông còn khao khát cháy bỏng về một cuộc sống tốt đẹp

khi vẽ lên bức tranh về thế giới loài vật với những ước mơ, tưởng tượng cao

đẹp Hai đối tượng tưởng như tách nhau, nhưng thực ra chúng lại hội vào

nhau tạo nên một bức tranh hoàn thiện về một thế giới nghệ thuật chung,

mang cảm quan nghệ thuật đặc sắc của nhà văn Tô Hoài Chính vì vậy, khi

nói đến Tô Hoài, người ta nói đến sự thống nhất của thế giới nghệ thuật ấy

Sau Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài là một trong số ít cây bút không phải

trăn trở, ngập ngừng nhiều lắm trước trang giấy Tác phẩm Vỡ tỉnh là tác

phẩm đầu tiên trong thời gian này

Mảng đề tài thu hút tâm lực Tô Hoài nhiều hơn và ông cũng đạt được thành công lớn hơn trong giai đoạn này là cuộc sống con người miền núi Ông

là người đầu tiên đặt viên gạch xây nền cho văn học viết về các dân tộc ít người Ông viết về sự chuyển mình, thay da của vùng đất này trong cách

mạng dân tộc dân chủ (Núi Cứu quốc, Truyện Tây Bắc…) và trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội (Lên Sùng Đô, Nhật ký vùng cao, Miền Tây…) Viết về miền núi, tác phẩm thành công nhất của Tô Hoài là Truyện Tây Bắc Tập truyện được nhận Giải thưởng của Hội văn nghệ Việt Nam năm 1954-1955 Truyện Tây Bắc gồm 3 tác phẩm: truyện Mường Giơn và hai truyện ngắn Cứu đất cứu mường, Vợ chồng A phủ

Tập truyện miêu tả cuộc đời thống khổ của những người dân miền núi đưới ách thực dân Pháp và bọn thổ ti lang đạo Nỗi khổ ấy tập trung vào người phụ nữ Nhờ có nhà văn Tô Hoài, người đọc có được kinh nghiệm sống, biết được cảnh đau khổ của nhân dân miền núi, làm nảy sinh những cảm xúc thương yêu đối với con người và vùng đất này

Nếu như Truyện Tây Bắc ghi nhận bước đổi đời quyết định của đồng bào Tây Bắc trong Cách mạng dân tộc dân chủ thì Miền Tây là một sự đóng góp

tích cực của Tô Hoài trong việc miêu tả những bước đi đầu tiên đầy gian khổ

của vùng đất này lên xã hội chủ nghĩa Miền Tây được Giải thưởng Hội nhà

văn Á - Phi năm 1972

Sau Miền Tây, đề tài về vùng cao vẫn còn được Tô Hoài tiếp tục viết: Tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ (1971); Họ Giàng ở Phìn Sa (1984); Nhớ Mai Châu

(1988) Rõ ràng Tô Hoài vẫn mệt mài theo đuổi nó với một kiên nhẫn không nản mỏi…

Trở về với những miền thân thuộc qua mảng đề tài chân dung và tự truyện, mảng đề tài Hà Nội - ngoại ô, quê ông vẫn là đề tài chủ yếu trong những sáng tác của ông Dẫu đi bất cứ đâu, Hà Nội vẫn cứ đi theo ông, để làm

thành hành trang, làm nên một vóc dáng Tô Hoài, với hình ảnh “Người Hà

Nội - Văn Hà Nội” [32]

Từ Cỏ dại đến Tự truyện (1978) rồi Những gương mặt (1988), đến Cát

bụi chân ai (1992) và Chiều chiều (1999) là sự tiếp nối liền mạch hồi ức và sự

trở về trọn vẹn của Tô Hoài với những miền thân thuộc, quê hương yêu dấu

của ông

Tóm lại, toàn bộ sáng tác của Tô Hoài đã có những đóng góp to lớn và

hết sức quan trọng cho sự phát triển của nền văn học hiện đại Việt Nam Các

tác phẩm của Tô Hoài đưa đến người đọc những hiểu biết thêm về đời sống,

về ngôn ngữ và cũng chính những sáng tác của Tô Hoài mà người ta hiểu hơn

thế nào là văn chương chân chính, đích thực

1.1.2 Quan niệm về nghề văn và người viết văn

Quan niệm về nghề văn:

Mọi hành động đều xuất phát từ một tư tưởng, mà mọi tư tưởng đều bắt

đầu từ một quan niệm Trong Tự truyện Tô Hoài từng kể: “ Bây giờ khi tôi

quyết định lấy nghề viết nuôi thân tôi không nghĩ là tình cờ, nhưng thật tôi

cũng không có mục đích gì, đặt ra trước để rồi thành nghề văn và viết

văn”[19,tr.234-235] Tô Hoài quan niệm viết văn là một nghề - một nghề

kiếm sống như bất cứ nghề nào Không hão huyền, không viển vông và ảo

tưởng Ông bước vào làng văn không ngẫu nhiên nhưng cũng không vì mục

đích nổi danh, thoả mãn sĩ diện của kẻ sĩ Vì thế ông chọn nghề viết văn là

nghề để kiếm sống, cũng thật dễ hiểu bởi nó thật phù hợp và cũng hết sức

chân chính

Bước vào nghề, Tô Hoài cũng sớm nhận ra hai mặt của một vấn đề Ông

đã rất vui mừng nhận những đồng tiền nhuận bút đầu tiên song ông cũng ý

thức được rằng nghề viết văn là nghề hết sức nghiêm túc Ông đã xác định:

“Nghề viết là nghề phải học suốt đời” và “sẽ không thể viết được gì nếu

không có một trình độ tư tưởng và hiểu đời một cách sâu xa” ,và “nếu nhát sợ nhu nhược, chủ quan, chỉ quanh quẩn gặm nhấm dăm ba suy nghĩ cũ, đã sẵn trong đầu, không chịu tiếp xúc và nghiên cứu đời sống, không thể thành cuộc sống, không xứng đáng cầm bút”[23] Hơn bao giờ hết, Tô Hoài hiểu được để cho ra đời những sản phẩm có giá trị, người cầm bút phải: “Rèn luyện đem đến kết quả, đó là công lao của kiên trì, cố gắng, chịu mày mò, nghe ngóng, tìm kiếm, thu thập, tích trữ mọi mặt vốn liếng, tư tưởng, văn hoá, nhiệm vụ” [23]

Xuất phát từ quan niệm nghiêm túc, đúng đắn về nghề viết văn, Tô Hoài

đã dành được ưu thế cho mình trên lĩnh vực hoạt động văn học nghệ thuật nói chung và với hai thể chân dung và tự truyện nói riêng

Quan niệm về người viết văn:

Tô Hoài quan niệm người viết văn trước hết họ cũng là người - người lao động, chỉ khác là họ là người lao động nghệ thuật mà thôi Là người trong cuộc nên ông hiểu được rất rõ các bạn đồng nghiệp của mình Ở họ trước hết cũng là người như bao nhiêu người bình thường khác Họ cũng có đầy đủ mọi

vẻ đẹp cao quý và không ít những điều bình thường, thậm chí cũng tầm thường nữa: “Ô hay, người ta ra người ta thì người ta phải là người ta đã chứ”[22,tr.385] Chính cái nhìn giản dị mà chân thực ấy đã khiến cho Tô Hoài không hề giấu giếm về mình khi xây dựng bức chân dung tự hoạ Ông ghi lại

cả những câu đùa mỉa mai của các bạn đồng nghiệp khi nhận xét về mình Không tô điểm, không cần cường điệu, mà ông cứ đem sự thật ra để kể:

“Chúng tôi cũng có đủ thói hư tật xấu của kiểu người như chúng tôi trong xã hội, những ích kỉ ganh ghét nhỏ nhen”[17,tr.16] Đối với Tô Hoài người viết văn cũng giống như bất cứ người bình thường nào khác

Tô Hoài không chỉ nhìn thấy ở họ một con người bình thường mà ông còn thấy ở họ những tâm hồn nghệ sĩ, mỗi người một vẻ, có tài năng khác nhau Ở

Tô Hoài tài năng nghệ sĩ được ông rất coi trọng, song ông không cho rằng đó

là siêu phàm bởi vì theo ông trong bất cứ nghề nào thì cũng có những người

tài giỏi, chứ không cứ gì nghề viết

Quan niệm về nghề viết văn và người viết văn như trên đã chi phối toàn

bộ tư tưởng nghệ thuật trong những sáng tác chân dung và tự truyện của Tô

Hoài, góp phần làm nên sức hấp dẫn ở những sáng tác của ông

1.2 VỀ HAI THỂ VĂN CHÂN DUNG VÀ TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI

1.2.1 Chân dung văn học của Tô Hoài

Chân dung văn học là một đề tài mới mẻ và khó Sự xuất hiện và phát

triển của chân dung văn học được coi là một sự thật ngày càng có ý nghĩa

trong đời sống văn học nói chung và trong lịch sử phát triển của phê bình văn

học nói riêng Nó đã thu hút cả giới nhà văn - những người sáng tác Sự khởi

sắc của cả một nền văn học dân tộc đã cung cấp đối tượng, và những gương

mặt tiêu biểu trong làng văn, làng báo đã trở thành đối tượng chiếm lĩnh của

chân dung văn học

Chân dung văn học là thể loại khá mới trong tiến trình văn học Việt Nam

Vào khoảng những năm 30 của thế kỉ XX, nó mới bắt đầu xuất hiện trên diễn

đàn văn học Việt Nam Còn trước đó, ở thế kỉ XIX, thời kì văn học trung đại

ta chưa thấy xuất hiện thể loại này Có lẽ là do quan niệm, do lí tưởng thẩm

mĩ của mỗi tầng lớp giai cấp trong mỗi thời đại khác nhau Lí tưởng thẩm mĩ

của giai cấp phong kiến thiên về vẻ đẹp truyền thống cổ điển, luôn lấy hình

mẫu những con người từ thế kỉ trước khi mà xung quanh những hình mẫu ấy

đã lấp lánh ánh hào quang, được tô vẽ bởi lòng người mến mộ, muốn nâng lên

thành mẫu hình lí tưởng nhằm phục vụ cho giáo lí phong kiến Đối tượng

phản ánh của họ là những con người đương đại Sang đến thời cận đại và đặc

biệt là thời hiện đại, lí tưởng thẩm mĩ của người sáng tác đã có sự đổi khác

Người ta không thoả mãn với hình mẫu xa xưa, người ta muốn ca ngợi, tìm

hiểu, phát hiện cái đẹp ngay trong cuộc sống đời thường Không chỉ có nhu cầu thẩm mĩ, người ta còn có nhu cầu giải quyết những vấn đề đầy tính mâu thuẫn mà thời đại đặt ra, nhu cầu tự đánh giá và tự bộc lộ mình

Phải chăng vì thế mà đối tượng phản ánh của thời hiện đại không chỉ là những mẫu hình lí tưởng mà được mở rộng sang cả những người lao động nói chung và nhà văn nói riêng Nhà văn cũng là những người lao động - lao động nghệ thuật Ở họ cũng tạo ra những sản phẩm có giá trị như một hàng hoá đặc biệt Khi nói về họ, cũng có thể nói được cả những điều mang ý nghĩa cuộc đời, mang hơi thở thời đại, biểu hiện suy tư của người viết một cách dễ dàng hơn bao giờ hết Chính họ đã trở thành đối tượng phản ánh của văn học Nhiều nhà văn trong quá trình hoạt động sáng tác văn học nghệ thuật, đã tạo

ra được những tác phẩm xuất sắc, họ vươn tới đỉnh cao nghệ thuật như Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Nguyễn Công Hoan, Thế

Lữ, Nguyễn Bính, Xuân Diệu… Những nhà văn nổi tiếng này dễ thu hút độc giả - người thưởng thức, và thu hút cả giới nhà văn - những người sáng tác

Sự khởi sắc của cả một nền văn học dân tộc đã cung cấp đối tượng, và những gương mặt tiêu biểu trong làng văn, làng báo đã trở thành đối tượng chiếm lĩnh của chân dung văn học

Đối tượng của thể chân dung văn học không chỉ là những nhà văn mà còn

là những nhà khoa học, các danh nhân văn hoá, những nhà hoạt động xã hội nổi tiếng… Họ là những nguyên mẫu trong văn học

Từ góc độ thể loại, lí luận văn học đã xác định chân dung văn học là một thể loại đặc thù, thuộc về thể loại kí văn học Đây là thể loại lấy từ nguyên mẫu đời sống

Trước khi cầm bút, Tô Hoài đã từng trải qua cuộc sống gian truân vất vả của một người thợ, một tiểu thị dân lăn lóc trên đường đời Nhưng chính từ kho kinh nghiệm sống ấy, với năng khiếu quan sát, ghi nhớ đặc biệt sắc sảo,

Tô Hoài đã trở thành nhà văn Ông viết truyện ngắn, truyện dài, truyện người

lớn, truyện thiếu nhi, chân dung, tự truyện

Trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài thể loại chân dung văn học

chỉ chiếm một phần nhỏ, song không phải vì thế mà không có ý nghĩa Ở

những sáng tác này đã hội tụ được cả tài năng nghệ thuật và phong cách đặc

biệt của Tô Hoài

Từ những năm 1944, Tô Hoài viết Cỏ dại, đây là tác phẩm mà tác giả tự

dựng lên bức chân dung tự họa của mình Sau đó đến những năm 50, 60 Tô

Hoài bắt đầu viết một số trang mà chúng tôi gọi là một thứ chân dung văn

học Viết theo lối kí tuỳ bút có lẽ Tô Hoài có ý thức hơn ai hết về thể văn này

nên ông đã đặt tên cho tập sách của mình là Những gương mặt (NXB Tác

phẩm mới.1986) Trong không khí phát triển chung của thể chân dung văn

học, Tô Hoài lại có thêm Cát bụi chân ai (NXB Hội nhà văn 1992)

Những tác phẩm này của Tô Hoài là những dòng hồi ký chân thực, tỉ mỉ,

trong đó tác giả đã dựng lại cả một đời sống văn học của một thời kỳ lịch sử

và trên cái nền của đời sống văn học ấy, người ta thấy hiện lên chân dung của

những nhà văn lớn, những cây bút lão thành đã quá cố hoặc đang sống, trong

đó có cả chính chân dung tác giả Đó là cái nhìn của người trong cuộc với bao

diễn biến vui buồn, những băn khoăn trăn trở, những khát khao náo nức,

những gửi gắm lớn lao Người ta thấy được những dòng tâm sự về mình Về

những điều đã và chưa làm được, cũng như thấy cả một hồi ức về tuổi thơ

nhọc nhằn vất vả, quá trình khám phá và nhận thức về con người và xã hội

Song đó không còn là suy tư của nhà văn nữa mà còn là suy nghĩ của cả một

lớp người viết thời đó

Những tác phẩm chân dung của Tô Hoài đã cho thấy những kỷ niệm trong

đời tư của các nhà văn, quá trình sống và tồn tại của họ, có cả quá trình hình

thành và khao khát viết, những vui buồn trong sự nghiệp văn chương Viết

chân dung văn học với Tô Hoài là dịp để giãi bày lòng mình, giải phóng cho một tâm sự để thể hiện rõ hơn một quan niệm sống, quan điểm nghệ thuật mà ông không muốn trực tiếp bộc lộ dưới dạng kỷ niệm hay “phát biểu ý kiến" Những nhà văn được dựng chân dung, họ không có cái độc đáo phi thường của những bậc tài hoa tài tử mà dung dị giữa đời thường, lẫn với mọi người trong xã hội Hãy xem bức chân dung Nguyên Hồng mà Tô Hoài đã tạo dựng trong tác phẩm của mình: “Chúng tôi đã thuộc tính Nguyên Hồng, cạnh chiếc

ba lô con cóc trên lưng, trong cái cặp đúp da bò nâu xỉn giữ gìn từ ngày trước cách mạng vẫn được tha đi, Nguyên Hồng xếp từng chồng bản thảo, lại còn lỉnh kỉnh những hộp tiêm, kim tiêm, nhiều thứ thuốc tiêm, thuốc uống Ai nhờ tiêm, Nguyên Hồng tiêm ngay Lại còn hỏi bệnh, đoán bệnh, và bảo người ta phải để mình tiêm Như một thầy thuốc thực sự Như thế, nhà văn đi đường lẫn vào đám đông Cái quần nâu, tấm áo cánh mồ hôi muối ăn đã bạc cả hai vai, chiếc mũ lá cọ, đôi dép lốp chẳng khác nào với màu sắc, dáng nét của những người đi chợ, người nghỉ quán hàng, người trên đường”[17,tr.98] Hình ảnh Nguyên Hồng được Tô Hoài tạo dựng qua dòng hồi tưởng như một viên chức bậc trung giữa đường công vụ - như một lão nông về quê sau chuyến đi

xa - một kẻ lang thang suốt đời đi tìm đất mới, đã phản ánh đúng quan niệm

về nhà văn và nghề văn ở Tô Hoài nói riêng và của xã hội hiện nay nói chung Quan niệm đó là: “Nhà văn cũng như nghề văn là cao quý, song nhà văn cũng chính từ cuộc đời này mà ra”, cho nên Tô Hoài không ngần ngại mà đem họ

ra giữa cái bề bộn phức tạp của đời thường mà suy xét, mà tạo dựng nên Ông không nói quá cho ai, tô vẽ lý tưởng ai, nhưng cũng không vì thế mà làm mất

đi niềm yêu quý của độc giả đối với các đối tượng mà ông đã tạo dựng Viết chân dung văn học - với Tô Hoài - cũng là dịp để ông tự đánh giá về mình Không phải là dịp để người viết đề cao hay giới thiệu về mình trước độc giả

Mà đây là những trang hồi ức hết sức chân thành, biết tự đánh giá lấy mình

tránh sự tô vẽ bịa đặt, nhất là trong những hình ảnh mà tác giả là người duy

nhất tham gia chứng kiến sự việc

Với Tô Hoài “hồi ký là một cuộc đấu tranh tư tưởng để viết” và trong

“cuộc đấu tranh tư tưởng” ấy, chắc chắn ngòi bút Tô Hoài đã từng có lúc

lưỡng lự “nên viết hay không nên viết” Song cuối cùng ngòi bút đầy sức

thuyết phục ấy đã chinh phục bạn đọc chính bởi tính chân thực, khách quan

của những dòng hồi tưởng khi nhà văn dựng chân dung

Đọc chân dung văn học của Tô Hoài, chắc chắn dư luận không thiếu

người khen kẻ chê, song điều mà không ai không thể không thừa nhận là nó

đầy sức hấp dẫn Cách viết dí dỏm, giọng điệu tinh quái, ngòi bút Tô Hoài đi

sâu vào đời tư vào những chuyện “vụn vặt” của đời tư các nhà văn, những

mối quan hệ giữa người viết và môi trường được phản ánh, những câu chuyện

xoay quanh tác phẩm và dư luận của công chúng được phản ánh rất rõ trong

những tác phẩm chân dung văn học của Tô Hoài

Rồi đây, khi mà các thế hệ nhà văn lão thành đã đang sắp kết thúc chặng

đường sáng tác của mình và rồi ai cũng vậy, dù không ai muốn đều phải “ra

đi” theo quy luật của tạo hóa, nền văn chương nước nhà sẽ lần lượt vắng bóng

những tên tuổi từng rạng rỡ một thời như Nam Cao, Nguyễn Tuân, Nguyên

Hồng, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Ngô Tất Tố… thì những tác phẩm chân

dung văn học, đặc biệt là chân dung văn học của các nhà văn lớn, sẽ là những

tư liệu quý giá, quan trọng giúp cho độc giả tiếp cận và hiểu hơn về giới nhà

văn Hơn nữa, nó còn là những nguồn tư liệu quý giá, đáng tin cậy để người

nghiên cứu và giảng dạy có thêm kiến thức để bồi đắp cho thế hệ học sinh mai

sau Chân dung văn học của Tô Hoài cũng vậy Chắc chắn, cùng với tên tuổi

của tác giả, nó sẽ còn được nhiều thế hệ độc giả say mê, tìm đọc và trân trọng

1.2.2 Tự truyện của Tô Hoài

Tô Hoài từng quan niệm viết “tự truyện là một cuộc đấu tranh tư tưởng, nói đúng thì khoa học, làm sai thì tự đề cao hoặc minh oan… tôi thích trong con người có nhiều hoạt động một lúc, không thần thánh hóa làm gì… Tôi thích người bình thường và không tả thành người tầm thường”[11]

Tô Hoài sáng tác tự truyện, hồi ký từ rất sớm Năm 1943, người đọc đã

thấy Tô Hoài có tập Cỏ dại - kể lại quãng đời thơ ấu của mình Theo ông, dù

là sáng tác theo thể loại nào cũng phải “Nói được sự thật để khiến cho người đọc cảm xúc từ đó gây suy nghĩ cho họ”[24]

Vì quan niệm viết tự truyện như là một cuộc đấu tranh tư tưởng nên Tô Hoài coi tự truyện là một trong những thể loại trong đó rất cần đến sự sáng tạo của người nghệ sỹ Đó là những trang ghi chép những sự việc đời tư đã lùi vào quá khứ, song ghi chép ở đây không phải là một bản sao sự việc hay cũng không giống như chiếc máy ảnh chụp lại cảnh vật y như thật mà “trong khi viết, khi chép vốn sống của cả một đời người có ảnh hưởng gián tiếp tới lời và

ý ghi, vì thế mới xuất hiện phong cách ghi chép”[23] Viết tự truyện là nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tại bằng những câu chuyện kể lại về đời tư,

về người thật việc thật ngày hôm qua do chính người kể chuyện chứng kiến

và tham gia vào sự việc

Một người có vốn sống từng trải, phong phú như Tô Hoài mới có khả năng viết được thành công “từ những hiện tượng vừa vặt vãnh lại vừa tinh tế

ấy, đôi lúc tưởng ngẫu nhiên đến thế mà có sức ngồi dậy trong sáng tạo chỉ vì

nó đã được cái nền sống già dặn từng trải của anh xét duyệt rồi quyết định cho trở ra sống lại một lần nữa”[23]

Với tự truyện hay hồi ký, Tô Hoài đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò chủ thể của nhà văn, với ông đó không phải là những ghi chép đơn thuần, bởi vì “khi viết theo lối ghi chép người thật việc thật, sự sáng tạo cũng không cho phép ta

giản đơn Bao nhiêu công phu và tâm sức bấy lâu quanh những thông cảm và

hiểu biết rộng của chúng ta về những “mẫu” người thật việc thật ấy, nhưng

hiểu được việc thật ấy sẽ đem lại giá trị cao cho sức nghĩ lúc thể hiện ghi chép

của anh”[23]

Những hồi ức, những kỷ niệm của cả một đời người bao giờ cũng in đậm

trong trí nhớ và theo ta mãi mãi suốt cuộc đời Với người viết văn lại càng

phải tạo cho mình những tình cảm, những kỷ niệm sâu sắc Trong nghệ thuật

và phương pháp viết văn, Tô Hoài từng tâm sự: “Một việc, một người, một

nhận xét ở bất cứ quãng sống nào trong đời khi đạt tới mức thật thiết tha thì

có sức nhập vào, sức thúc đẩy (hoặc sức dằn vặt ta) cho ta những suy đi nghĩ

lại liên tiếp - nghĩa là những mầm mống của sự sáng tạo” Những mầm mống

ấy phải được cất lên từ “hơi thở” từ mồ hôi và máu của cuộc sống

Xuất phát từ quan niệm đó Tô Hoài đã viết tự truyện Những tập Cỏ dại,

Tự truyện… là những dòng hồi ức chân thực, tỉ mỉ, trong đó tác giả đã dựng

lại cả một đời sống văn học của một thời kỳ lịch sử và trên cái nền của đời

sống văn học ấy, người ta thấy hiện lên chân dung tác giả với bao buồn vui,

những băn khoăn trăn trở, những khao khát náo nức, những gửi găm lớn lao…

Người ta thấy những dòng tâm sự của tác giả về những điều đã và chưa làm

được, cũng như thấy cả một hồi ức về tuổi thơ nhọc nhằn vất vả, và quá trình

khám phá và nhận thức về con người và xã hội… Song đó không còn là suy

tư của nhà văn nữa mà còn là suy nghĩ của cả một lớp người viết thời đó Tự

truyện của Tô Hoài cho ta thấy được những kinh nghiệm trong đời tư của nhà

văn, quá trình sống và tồn tại của nhà văn, có cả quá trình từ nhỏ cho đến lúc

trưởng thành với những khao khát, với những buồn vui trong cuộc sống lúc

bấy giờ

Viết Cỏ dại (1943) Tô Hoài đã viết về quãng đời thơ ấu nhọc nhằn cay

đắng của mình Trong tác phẩm ông gửi gắm những cảm xúc về một thời đen

tối Ngay từ khi ra đời, nó đã được dư luận chú ý

Sau Cỏ dại là tập Tự truyện viết xong năm 1973, in năm 1976, tái bản lần

thứ hai năm 1984 kể về cuộc sống của người thợ thủ công vùng ngoại ô Hà Nội, kể về những gian truân, vất vả trên con đường đi tìm “miếng cơm manh áo”, đi tìm lý tưởng, lẽ sống của người thanh niên trong xã hội cũ Với giọng điệu trầm buồn, tác giả kể chuyện mình, chuyện gia đình, làng quê và xa hơn nữa đó chính là hình ảnh cuộc sống ngột ngạt bế tắc trong những năm trước

Cách mạng ở vùng quê của tác giả Tô Hoài viết Cỏ dại khi ông mới hai mươi

tuổi Chàng trai trẻ ấy cũng chỉ như bao người bình thường khác, thậm chí cuộc sống của anh còn cơ cực, thất nghiệp triền miên, phiêu bạt nhiều nơi,

làm đủ mọi để kiếm sống như sau này nhà văn kể lại trong tác phẩm Tự truyện của mình Sau nay, Cỏ dại đã được gom chung vào chùm Tự truyện

làm nên vóc dáng con người của nhà văn Nhà văn tạo được sức hấp dẫn trong

tự truyện là ở những chuyện “vụn vặt, nhem nhọ” Với việc khai thác cuộc

sống thực - “cái mạch sống của cuộc đời tạp nham”, Tự truyện đã đem đến

cho người đọc hiểu rõ hơn về thời thơ ấu và trưởng thành của Tô Hoài Hơn

nữa còn hiểu hơn cả một thời đại mà nhà văn đã sống Nhà văn viết Tự truyện

nhưng không hề che giấu cái nghèo, túng quẫn của cuộc sống quẩn quanh, tù túng của những người dân làng Nghĩa Đô, và cái nghèo khổ của cả xã hội lúc bấy giờ Toàn những chuyện nhỏ nhặt, vặt vãnh đều được hiện lên trong tác phẩm của nhà văn Những chuyện đời thường nhưng lại có sức thu hút, hấp

dẫn độc giả, bởi những chuyện nhà văn viết trong Tự truyện chính là chuyện

của họ, viết về họ, viết về những con người bình thường trong cuộc sống Nhờ

Tô Hoài mà độc giả có cái nhìn rõ hơn về đời sống - những điều tưởng như

hàng ngày ta va chạm nhưng lại chẳng để lại ấn tượng gì, thì khi đọc chùm Tự truyện của Tô Hoài ta lại thấy cuộc sống quanh ta tuy “vụn vặt, nhọ nhem”

nhưng cũng hết sức thú vị

Chương 2

TÔ HOÀI VỚI CÁC CHÂN DUNG VĂN HỌC

2.1 CHUNG QUANH KHÁI NIỆM VỀ CHÂN DUNG VĂN HỌC VÀ CHÂN

DUNG VĂN HỌC CỦA TÔ HOÀI

2.1.1 Khái niệm

Chân dung văn học là “thể loại văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như

thể loại chân dung trong hội họa và điêu khắc, miêu tả diện mạo của một con

người cụ thể, có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó,

phát hiện đặc điểm riêng cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách

với thế giới tinh thần của nó

Khác với hồi tưởng, ghi chép về một con người cụ thể, với tư cách là một

thể loại văn học, chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với một quan

niệm xác định về nhân cách

Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí Nó không

thiên về cốt truyện

Nhà văn phát huy sở trường về quan sát, chọn lựa chi tiết, cử chỉ ngôn

luận, kể cả tác phẩm, tư thế hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của con

người sao cho truyền được thần thái sống động của con người, thường là nhà

văn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt động nổi tiếng”[15]

Khi dựng chân dung văn học, tài năng của người sáng tạo là cực kì quan

trọng Không có năng lực quan sát, không có kinh nghiệm sống với vốn hiểu

biết phong phú, không có những tình cảm, xúc cảm chân chính, mạnh mẽ và

cao đẹp thì không thể tạo dựng được thể chân dung văn học Khi đã không

sống sâu sắc với chính mình thì làm sao hiểu được sâu sắc đời sống tinh thần

của đồng nghiệp, một đối tượng miêu tả hết sức phong phú và phức tạp về

Nếu đem so sánh giữa chân dung văn học do các nhà phê bình viết với chân dung văn học do các nhà văn viết thì ta thấy có sự khác nhau Đọc những chân dung do các nhà phê bình viết, ta thấy họ thường có xu hướng thiên về phê bình và đánh giá, nhưng đối với những nhà văn viết, khi dựng chân dung, họ thường xem đây như là một hoạt động sáng tác

2.1.2 Các đặc trƣng cơ bản của thể chân dung văn học

Chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại kí văn học

Tô Hoài từng nói “ Chân dung văn học là việc dựng lại những bóng dáng thần thái văn nhân, những câu nói cái cười, bước đi dáng đứng của họ mà mình từng thấy từng biết”[23]

Nguyễn Đăng Mạnh định nghĩa về chân dung văn học có viết: chân dung

văn học “đúng ra, là sáng tác” Đấy là “một thứ hồi kí, dựng lên nhân vật sống động hẳn hoi, xuất phát từ người thật việc thật”[51]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi đồng chủ biên có viết: “ Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí Nó không thiên về cốt truyện”[15]

Những cách đánh giá trên cho thấy:

Chân dung văn học là một sáng tạo nghệ thuật Nó là một loại kí (viết về

“người thật việc thật” hay về những điều “mình từng thấy từng biết”) Chân

dung văn học rất cần đến hư cấu tưởng tượng Hư cấu, tưởng tượng trong

chân dung văn học dù mạnh mẽ, phóng khoáng đến đâu, cũng phải dựa trên

sự thật, tuyệt nhiên không được phép dựng chân dung văn học về một nhà văn

nào đó mà “hư cấu” và “tưởng tượng” ra những chi tiết không có thật trong

tiểu sử của nhà văn đó

Chân dung văn học phải là một sáng tạo nghệ thuật thực sự, phải khêu

gợi trí tưởng tượng thật sự, nhưng phải sáng tạo trên cơ sở có thực, những chi

tiết có thực (trong văn, trong đời) Những kí ức, kỉ niệm, và ấn tượng bao giờ

cũng chắp cánh cho những sáng tạo khơi nguồn Nói như Ilia Eren bua: “Kí

ức như ngọn đèn pha ô tô đang đi trong đêm, khi thì nó cho thấy một gốc cây,

khi thì một trạm gác, khi một con người Nhằm trình bày một cách mạch lạc

và chi tiết về cuộc đời mình, người ta (đặc biệt là các nhà văn) thường lấp

đầy các khoảng trống bằng những dự đoán; thật khó phân biệt đâu là chỗ hồi

ức thực thụ kết thúc, đâu là chỗ tiểu thuyết bắt đầu”[54]

Trong khuôn khổ và giới hạn của thể kí, sự sáng tạo của các tác giả chân

dung văn học thể hiện chủ yếu ở chỗ nắm bắt và chọn lựa chi tiết có ý nghĩa

tiêu biểu và xuất thần của đối tượng Sự sáng tạo ở đây rất gần với sự sáng tạo

của nhiếp ảnh hay hội họa trong việc dựng chân dung

Nói tóm lại, cũng giống như bất kì tác phẩm thuộc loại văn sáng tác nào,

chân dung văn học được coi là thành công phải là những tác phẩm xây dựng

được những hình tượng chân xác và sống động như thể loại kí, vừa tô đậm

được một cách sắc sảo các nét cá tính của nhà văn được dựng chân dung, lại

vừa hàm chứa những nét chung của giới văn nhân nghệ sĩ Nhờ thể chân dung

văn học mà các nhà văn có dịp hiểu biết nhau kĩ càng hơn, những người

nghiên cứu và giảng dạy có một nguồn tư liệu tin cậy để làm tốt hơn cho quá trình nghiên cứu

Chân dung văn học là một thể văn bộc lộ đậm nét tính chất chủ quan

của người viết:

Nhà văn Liên Xô A.Pha-đê-ép, đã từng nói: “… Người viết văn phải thấy được sáng tác là một hình thái lao động, dù hình thái đó có phần đặc biệt, nhưng người viết văn chính là một hình thái lao động” Sáng tác văn học nói

chung là một hoạt động cá nhân, cá thể Người ta nói văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Và là một hình thái của hoạt động tư tưởng Tư tưởng là hoạt động của hình thái sáng tác của nhà văn Tuy nhiên mỗi thể văn, tính chủ quan lại có những tỷ lệ cao thấp khác nhau Ở chân dung văn học vì

là thể bút kí văn học cho nên tính chủ quan bộc lộ đặc biệt đậm nét

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi “Nhà văn phát huy sở trường quan sát, lựa chọn chi tiết, cử chỉ, ngôn luận, kể cả tác phẩm, tư thế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng” Chính vì vậy, mà những nhà văn viết chân dung văn học thường quan tâm đến những cây bút có tài năng và có cá tính, tức là quan tâm tới những nhà văn nổi tiếng - không mấy ai lại viết chân dung của những nhà văn thiếu

cá tính và ít tài năng Độc giả thường quan tâm tới những chân dung văn học nổi tiếng, có cá tính, có tài năng mà họ hâm mộ Nhưng viết về chân dung thì bản thân người viết phải là những người có cá tính, có phong cách Nếu không có, thì không viết được những chân dung đặc sắc Điều ấy khiến cho tác phẩm chân dung văn học mang tính chủ quan

Hơn nữa, người ta thường chỉ viết, thường chỉ có cảm hứng viết về những cây bút mà mình ưa thích, hâm mộ và có quan hệ thân cận đặc biệt Điều ấy khiến cho trong các bức chân dung văn học, cái tôi của người cầm

bút bao giờ cũng bộc lộ đậm nét Cái tôi của người cầm bút bao giờ cũng bộc

lộ tính chủ quan của hoạt động sáng tạo

Đọc những chân dung văn học xuất sắc nhất, ta còn thấy rất rõ tình cảm

nồng nhiệt của người viết đối với đối tượng của mình Tính chủ quan của

chân dung văn học còn thể hiện rõ hơn nữa ở cách khai thác và sự phát hiện

riêng về đối tượng Thực ra, những tác phẩm văn học đích thực, được nhiều

người thích đọc bao giờ cũng thấm đẫm tính chủ quan của người viết Chân

dung văn học cũng vậy, ở một mức độ nào đấy, chất chủ quan càng đậm đà

được biểu hiện một cách khéo léo, thì giá trị văn chương của tác phẩm càng

cao, càng lôi cuốn người đọc Qua chân dung văn học chẳng những biểu hiện

được cá tính, phong cách nhà văn - đối tượng dựng chân dung văn học mà còn

biểu hiện cả cá tính, phong cách nhà văn - tác giả chân dung văn học Cái độc

đáo của thể loại chân dung văn học là ở đó

Chân dung văn học là một dạng đặc biệt của hoạt động phê bình

văn học:

M.Gorki từng nói: “Ngôn ngữ là cái áo của mọi tư tưởng” Đọc các tác

phẩm thuộc thể loại chân dung, có lúc ta cảm tưởng đó là một tác phẩm thiên

về phê bình chân dung, có tác phẩm lại như cuốn tiểu sử nhân vật Có khi ta

lại được đọc những dòng kỉ niệm đầy ấn tượng bởi những cuộc gặp gỡ được

hồi tưởng lại Dù ở bất kì dạng nào, chúng ta cũng cảm nhận được sự cung

cấp về mặt tư liệu thật đáng quý Nhưng ở những nhà văn có tài năng, thì giá

trị của tác phẩm không dừng lại ở việc cung cấp tư liệu Sự hấp dẫn thật sự

của chân dung văn học không phải là chỉ ở chỗ dựng chân dung sống động

của nhà văn Nó còn giúp bạn đọc từ con người mà hiểu được văn, nói như

Nguyễn Đăng Mạnh hiểu được “Cái gốc gác, cốt lõi của nó, hay có thể gọi là

cái “thần” của văn”[37] Hơn nữa, giúp bạn đọc hiểu được tư tưởng của nhà

văn ấy

Các nhà văn viết chân dung thường dựa vào hai cách tiếp cận để dựng chân dung Thứ nhất là dựa vào văn mà dựng hình tượng tác giả Thứ hai là chủ yếu dựa vào những chi tiết về đời sống của nhà văn được dựng chân dung, và qua hình tượng ấy, người đọc hiểu được cái phần cốt lõi của tác phẩm văn chương của nhà văn ấy Thông thường người dựng chân dung phải

có khả năng thẩm văn và tổng hợp được từ văn cái thần thái chung của nghệ thuật, hiểu được cả tư tưởng phong cách mà nhà văn - người được tác giả dựng chân dung Như vậy có thể nói, thể loại chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học

2.1.3 Chân dung văn học của Tô Hoài

Những chân dung thấp thoáng trong hồi kí, tự truyện và tiểu thuyết

Mặc dù số lượng sáng tác không nhiều so với tổng số trên 160 đầu sách, song Tô Hoài đã cắm những ngọn cờ ở những chặng đường sáng tác trên một con đường khám phá đầy khó khăn và mới mẻ này Tô Hoài đã từng nghĩ:

“Mỗi nhà văn bước vào nghề một cách thì mỗi nhà văn ấy cũng có một lối đi riêng của mình” Tô Hoài đã mạnh dạn tìm lối đi riêng cho mình ở một thể

loại mà văn học Việt Nam không chỉ chưa có nhiều thành tựu mà còn rất mới

mẻ, đó là thể loại chân dung Chính ông từng khẳng định: “Sẽ không thể viết được nếu không có trình độ tư tưởng và hiểu đời một cách sâu xa, nếu không theo nhịp điệu cuộc sống một cách có ý thức và thiết tha, nếu không phát hiện được những cái mới cho cuộc sống”[23] Bắt nhịp với cuộc sống hiện thực

lớn lao, Tô Hoài còn “ý thức và thiết tha” tới số phận của những người lao động nghệ thuật ở nước ta Song chân dung văn học mà tác giả tạo dựng đầu

tiên không phải ai khác mà chính là mình Tự truyện đã thể hiện sự tích luỹ và

chuẩn bị về tư liệu cho thể loại kí với sự thể nghiệm ban đầu ở thể loại chân dung Khi kể lại câu chuyện đời mình, ông cũng nhắc tới những bạn văn, những người cùng hoạt động trong nhóm Văn hoá cứu quốc Những tên tuổi

mà ta đã gặp ở Tự truyện tuy mờ nhạt nhưng sẽ được trở lại trong những bức

chân dung sau này như: Nam Cao, Nguyên Hồng, Nguyễn Huy Tưởng,

Nguyễn Bính, Trần Huyền Trân v.v…

Để rồi đến với Cát bụi chân ai Tô Hoài cũng tạo dựng được một phong

cách riêng khá độc đáo Trong bài viết của mình tác giả Trần Đình Nam có so

sánh “Văn Nguyễn Tuân cầu kì trang nhã, sang trọng, là một thứ cao lương

mĩ vị, có lẽ không phải viết cho số đông rất khó đọc Tô Hoài lại tự nhiên,

nhiều đoạn văn rất gần với khẩu ngữ mà vẫn là văn viết”[44,tr 13] Với một

phong cách đặc biệt, với một vốn sống phong phú, Tô Hoài đã cho ra mắt

một tác phẩm thật sự xuất sắc, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong toàn bộ

văn nghiệp của Tô Hoài Quả là Cát bụi chân ai có lối hành văn thật tự nhiên,

biến hoá, phức tạp một cách thú vị Phải là một nhà văn bậc thầy mới viết

được những trang đẹp đẽ dường ấy! Ở độ tuổi 72, độ chín cả về phong cách

lẫn cái nhìn và tư tưởng nghệ thuật, lại cộng thêm một vốn sống phong phú,

thực sự Tô Hoài là một nhân chứng lịch sử hiếm hoi và vô cùng đáng quý

Những nhà văn có tên tuổi nhất trong làng văn Việt Nam hiện đại đều xuất

hiện trong Cát bụi chân ai như: Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Xuân Diệu,

Nguyễn Bính, Nguyễn Huy Tưởng… Rồi rất nhiều những tên tuổi và gương

mặt khá quen thuộc khác hiện lên trong tác phẩm như: Vũ Hoàng Chương, Tú

Mỡ, Phan Khôi, Phùng Cung, Nguyễn Sáng, Ngô Tất Tố, Văn Cao, Trần Dần,

Lê Đạt v.v… Họ là những người có tên tuổi và có vị thế quan trọng trên văn

đàn dân tộc, lại là những con người mà cuộc đời và số phận cũng như tâm hồn

rất phong phú, đa dạng và đầy éo le xen lẫn vị cay đắng… Tác phẩm Cát bụi

chân ai thực sự gây được sự chú ý của độc giả sau một thời lắng đọng khi mà

“Mấy năm cái tên Tô Hoài không còn hấp dẫn trên thị trường chủ nghĩa như

trước đây”[4] Với sự ra đời của Cát bụi chân ai, Tô Hoài đã trở lại vị trí một

nhà văn xuất sắc, mang trong mình dòng máu “văn xuôi bẩm sinh” và đáng là

“nhân chứng của những biến cố lớn nhất của đất nước ta” trong hơn nửa thế

kỉ năm qua

Với chân dung văn học, Tô Hoài đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò chủ thể của nhà văn Với ông sáng tác chân dung văn học không phải là những ghi chép đơn thuần, bởi vì “khi viết theo lối ghi chép người thật việc thật, sự sáng tạo cũng không cho phép ta đơn giản Bao nhiêu công phu và tâm sức bấy lâu quanh những thông cảm và sự hiểu biết rộng của chúng ta về những “mẫu người thật ấy, những kiểu việc thật ấy” sẽ đem lại giá trị cao cho sức nghĩ lúc thể hiện ghi chép của anh”[23]

Xuất phát từ quan niệm đó, Tô Hoài viết những tác phẩm chân dung văn

học Chân dung văn học nằm trong hồi kí, tự truyện của Tô Hoài Từ Cỏ dại,

Tự truyện đến Những gương mặt, rồi Cát bụi chân ai, và Chiều chiều đều là

những dòng chân dung văn học chân thực, tỉ mỉ, trong đó tác giả đã dựng lại

cả một đời sống văn học của một thời kì lịch sử Hình tượng giới cầm bút trong các trang hồi kí của ông có thể khác xa với những gì người đời tưởng tượng, song không phải vì thế mà mất đi lòng yêu quý trân trọng của bạn đọc

Họ không có cái độc đáo phi thường của những bậc tài hoa tài tử mà dung dị giữa đời thường lẫn với mọi người trong xã hội

Đọc tiểu thuyết của Tô Hoài, ta cũng thấy thấp thoáng những bức chân dung văn học Với đề tài Hà Nội, Hà Nội luôn gắn với ông, ở cạnh ông, dẫu đi bất cứ nơi đâu, Hà Nội vẫn luôn trong kí ức của ông, làm thành hành trang

trong tâm hồn ông Từ Quê nhà, Người ven thành, Chuyện cũ Hà Nội, và Cái

áo tế… tất cả những tác phẩm ấy dường đều nhằm dựng lên bức chân dung

ít hay nhiều Nổi bật là giá trị tư liệu Hiếm người nào có được những thông

tin chính xác và tinh tế như ông Trong cuốn tiểu thuyết này, vượt trên những

điều đó rất nhiều là chân dung sinh động, chân thực và cuốn hút về một thời

kì không thể nào quên trong lịch sử hiện đại Việt Nam Ông viết với tâm thế

người vừa trong cuộc, vừa có độ lùi để quan sát, chiêm nghiệm Với cách viết

miêu tả chi tiết, ta thấy Tô Hoài vẫn trung thành với phong cách xưa, không

khác mấy so với những gì ông đã thể hiện trong Cát bụi chân ai, và nhất là

Chiều chiều Với sự đam mê nghề nghiệp lại kết hợp với tài năng thiên phú,

Tô Hoài đã tạo được cho mình một phong cách độc đáo riêng, không lẫn với

ai, làm nên một nhà văn Tô Hoài với tên tuổi lừng lẫy trên văn đàn Việt Nam

hiện đại

Chân dung nhà văn trong trong “Những gương mặt”

Trong cuốn Sổ tay văn học, Tô Hoài đã tự khẳng định “nghề viết là nghề

phải học suốt đời”, và ông từng quan niệm: “Có thể, sự sáng tạo ở lĩnh vực

nào cũng đòi hòi một rèn luyện ấy Nhưng tôi nghĩ một cách chủ quan: nghề

viết đòi hỏi khắt khe hơn - Rèn luyện đem đến kết quả, đó là công lao của kiên

trì, cố gắng, chịu mày mò, nghe ngóng, tìm kiếm, thu thập, tích trữ mọi mặt

vốn liếng tư tưởng, văn hoá, nghiệp vụ”[23]

Nhìn lại quá trình sáng tác thể loại chân dung văn học của Tô Hoài, ta

thấy mỗi bước đi là một bước phát triển, không chỉ dày thêm về số lượng mà

còn mĩ mãn hơn về chất lượng nghệ thuật Ta có thể gặp lại nhiều lần, nhiều

nhân vật ở những tác phẩm khác nhau, song không có sự trùng lặp nhàm chán

mà gần như là bổ sung, hoàn thiện, rõ nét bức chân dung hơn nữa mà thôi

Trên một bề diện rộng, ông viết về các nhà văn nhà thơ, nhà viết kịch và cả

những người hoạt động xã hội… Họ còn hay mất, là nam hay nữ, thế hệ đàn

anh hay lớp trẻ sau này, Tô Hoài hầu như không lựa chọn đối tượng Họ đã đi

vào tác phẩm của ông một cách tự nhiên, theo những cách thức riêng muôn

màu muôn vẻ Có người được “chụp” riêng một bức chân dung, cũng có người hiện lên thấp thoáng suốt toàn bộ tác phẩm với những độ đậm nhạt khác nhau

Trước hết, các nhà văn được hiện lên thông qua những bức chân dung

độc lập Chân dung Nguyễn Tuân trong phóng sự Ngược sông Thao (1949)

được phác thảo nhờ sự quan sát ghi chép trong những chuyến cùng nhau đi thực tế đời sống Tiếp đó, chân dung Nam Cao hiện lên với những nét vẽ đặc

sắc qua bài Người và tác phẩm Nam Cao in trên báo Văn nghệ số 19 năm

1956, sau khi Nam Cao hy sinh Đây là bức chân dung đầu tiên theo đúng nghĩa chân dung văn học của nhà văn Tô Hoài Bài viết đó đã được tuyển chọn vào một công trình nghiên cứu nổi tiếng về nhà văn Nam Cao với tiêu

đề Nghĩ tiếp về Nam Cao (Nhà xuất bản Hội nhà văn năm 1992) Chân dung Nguyễn Công Hoan được ra mắt năm 1963 với tiêu đề Người bạn đọc ấy Tô

Hoài đã chào đón sinh nhật làn thứ 60 của nhà văn Nguyên Công Hoan bằng một món quà đặc biệt cảm động Tác phẩm đã được Nguyễn Công Hoan lưu

giữ rồi cho in vào hồi kí Đời viết văn của tôi, nó còn khơi nguồn cho một

dòng chảy cảm hứng để rồi Nguyễn Công Hoan sáng tác thành một tiểu

thuyết dưới nhan đề Con trai người bạn đọc ấy[17]

Sau đó, chúng ta sẽ gặp 10 gương mặt văn nghệ tiêu biểu của nền văn

học Việt Nam hiện đại trong cuốn Những gương mặt in lần đầu năm 1988 dày

161 trang, gồm những gương mặt tiêu biểu như, Nam Cao, Trần Đăng, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Như Phong, Trúc Đường, Nguyễn Bính, Trần Huyền Trân và Vũ Ngọc Phan Lần in thứ hai nhà văn còn sửa chữa, và bổ sung thêm tư liệu, đồng thời cho ra mắt thêm những gương mặt mới như Nông Quốc Chấn, Vũ Bằng, Vân Đài

Tô Hoài tập trung vào kể chuyện chân dung các nhà văn, nhằm dựng lên một bức tranh đời sống văn học Ông kể rất thật về những gì mình biết, đã

trải Khi kể chuyện Nam Cao viết tác phẩm Một đời người, sau khi ngủ đêm

tại một nhà xăm* Đông phương gần Bến Củi Hay khi kể chuyện Trần Khánh,

người hay hát mà chưa học hát bao giờ, lại lận đận “vì lí lịch”… Lạ hơn nữa,

khi Tô Hoài kể chuyện Nguyễn Sáng mê ăn kem hiệu Tiến Đạt phố Yết Kiêu,

phải lòng mấy cô bán kem Cả chuyện Nguyên Hồng, với món nem đặc biệt

(làm từ rau bà đẻ) sốt sắng đãi Tô Hoài, bởi cái “thằng xơi được cả bọ hung

thì nó còn từ bỏ cái gì” Hay cả chuyện Nguyễn Tuân với cái “tài bút” trong

thư gửi Tô Hoài nói chuyện ong đốt mà làm bận rộn cho những người làm

công việc “theo dõi”… Nhờ Tô Hoài, độc giả biết đến bao nhiêu giai thoại về

các nhà văn - những nhân vật “nổi tiếng” được người đời quan tâm

Qua những sáng tác trong mảng chân dung văn học, ta không chỉ thấy

được những chân dung của những nhà văn, nhà thơ cùng thời, mà ta còn thấy

được bức chân dung của chính tác giả Tô Hoài Hình tượng tác giả được phác

thảo với những nét cơ bản sau như là một nhân chứng đáng tin cậy Điểm

đáng tin cậy đầu tiên là vì tác giả là người cùng thời Không chỉ cùng thời mà

còn là cùng trong làng văn, làng báo, cũng đã từng nếm trải bao vinh nhục,

thăng trầm của một giai đoạn lịch sử đất nước nói chung và lịch sử văn học

Việt Nam nói riêng có nhiều biến động và không ngừng đổi thay Là người

trong cuộc, ông am hiểu tường tận từng ngõ ngách của chuyện làng văn Hơn

nữa ông còn là nhân chứng đáng tin cậy, một nhân cách nhà văn, nhân cách

người nghệ sỹ chân chính trong ông

Đến với nghề văn hết sức tình cờ, coi đó là một nghề kiếm sống “cũng

không có mục đích gì đặt ra trước để rồi thành nghề văn và viết văn” Từ một

người lao động làm thuê, Tô Hoài thực sự mang trong mình một dòng máu

của người lao động, làm việc hết mình dù là ở nghề nào Ông đã sớm ý thức

được nghề nghiệp và đưa ra lí tưởng đứng đắn đối với nghề viết văn Với

những suy nghĩ nghiêm túc và đúng đắn như vậy, Tô Hoài đã dày công sưu

tầm và nghiên cứu tài liệu, dày công học hỏi Những cuốn tư liệu quí giá này

là cả một quá trình tích luỹ của ông

Với những sáng tác chân dung văn học, ta thấy Tô Hoài đã thực sự được giải phóng, thoát khỏi những ảnh hưởng và hạn chế của cái nhìn sử thi - lí

tưởng hoá hiện thực Ông đã từng băn khoăn day dứt “Viết văn là một nghề

mà học trò phải khác thầy, phải tới được cái chưa học đến, bao giờ tôi viết được cái gì trên ông thầy cuộc đời” [23] Cái trăn trở day dứt khi nhận ra nền

văn học trẻ của nước nhà - còn nhiều thiếu sót đã thôi thúc ông phải tìm ra một phương thức mới, con đường mới để tránh sáo mòn, phải chăng đó là một trong những lí do để ông vươn lên giải phóng mình

Lần theo bước chân của Tô Hoài, ta sẽ thấy dấu chân ông in khắp mọi nơi, mọi miền đất nước kể cả những miền xa xôi, miền Tây bắc của Tổ quốc Rồi cả những chuyến đi đến các nước bè bạn năm châu bốn bể Trên mỗi bước đường đi trong cuộc đời, Tô Hoài luôn luôn tìm cơ hội để thâm nhập thực tế, để học hỏi làm giàu kho tàng tư liệu của mình Phải chăng vì thế mà

Tô Hoài đã chọn cho mình bút pháp mới trong việc dựng chân dung văn học Trong những trang viết của ông, ta thấy được tấm lòng ông thổn thức cùng cảnh đời cơ cực, những số phận oan nghiệt đắng cay

Đối với Tô Hoài, có trái tim thương yêu chưa đủ, người nghệ sĩ cần phải

có một lí trí sáng suốt Ở Tô Hoài ta thấy có một cái nhìn rành mạch, trắng đen không lẫn lộn, thái độ và quan điểm rõ ràng Ai cũng thừa nhận, Tô Hoài không chỉ có một vốn sống dồi dào mà ở ông ta còn thấy một nhãn

quan thế sự đúng đắn Nhãn quan thế sự đã làm làm cho Tô Hoài “sáng mắt, sáng lòng” Ông đã thấy được vẻ đẹp trong tâm hồn và nhân cách của người

nghệ sỹ

2.2 ĐẶC SẮC TRONG CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA TÔ HOÀI

22.1 Khắc hoạ chân dung trong không khí văn học thời đại

M Gorki từng nói: “Văn học là tấm gương phản ánh thời đại” Như vậy

văn học phản ánh hiện thực cuộc sống, phản ánh tư tưởng thời đại Hiện thực

khách quan hiện diện trong tác phẩm nghệ thuật nghệ thuật bao giờ cũng thẩm

thấu qua lăng kính chủ quan của người nghệ sỹ Lí giải vấn đề này, Gớt đã chỉ

rõ: “Nghệ thuật không cố gắng đua với tự nhiên trong toàn bộ bề rộng và

chiều sâu của tự nhiên, nó bám vào mặt ngoài các hiện tượng của tự nhiên,

nhưng nó có cái chiều sâu của nó, cái sức mạnh riêng của nó, nó ghi lại những

khoảng khắc sâu sắc nhất của các hiện tượng bên ngoài ấy, làm phát lộ những

gì có tính quy luật ở chúng: sự hoàn thiện của những cân đối hợp lí, đỉnh cao

của cái đẹp, giá trị của ý nghĩ tư tưởng, độ mạnh của say mê Vậy để tỏ lòng

biết ơn tự nhiên đã sản sinh ra cả bản thân mình, người nghệ sĩ dâng trả lại

cho tự nhiên một tự nhiên thứ hai nào đó Song đây là một tự nhiên được sinh

ra từ tình cảm và tư tưởng, một tự nhiên được hoàn thiện bởi con người” [dẫn

theo 53,tr.78 -79]

Như vậy, mỗi nhà văn có sự cảm nhận về thế giới hiện thực khách quan

khác nhau nên sự tái hiện, “dâng trả” cho hiện thực khách quan cũng khác

nhau Sự “dâng trả” ấy thể hiện trong từng tác phẩm nghệ thuật, trong cả gia

tài nghệ thuật của họ Căn cứ duy nhất để cảm nhận hiện thực mà nhà văn tái

hiện lại là tác phẩm nghệ thuật

Vì “Văn học là tấm gương phản ánh thời đại” nên thể loại chân dung văn

học cũng phản ánh thời đại Như ta đã biết, bất cứ một nhân vật nào cũng phải

được đặt trong hoàn cảnh lớn, hoàn cảnh nhỏ Viết về nhà văn mà không đặt

họ vào không khí chung thời đại thì sao có thể hiểu được họ Cuộc sống là

tổng hòa của mọi mối quan hệ xã hội Và đối với nhà văn thì mối quan hệ với

tác phẩm, với các nhà văn là mối quan hệ đáng quan tâm nhất, hầu như chi

phối mọi đời sống tâm tư của họ Họ đã sống và rất cần sống trong không khí văn chương

Với Tô Hoài, trước khi cầm bút, ông đã từng trải qua cuộc sống gian truân vất vả của một người thợ, một tiểu thị dân lăn lóc trên đường đời Nhưng chính từ pho kinh nghiệm sống ấy, với năng khiếu quan sát, ghi nhớ đặc biệt sắc sảo, Tô Hoài đã trở thành nhà văn Tô Hoài luôn ý thức xây dựng

chân dung văn học trong không khí thời đại Và đối với ông “quan sát và ghi chép đi liền với lối sống cần thiết của người viết văn”, và “Người cầm bút hiểu cuộc đời, biết những sự kiện mới, con người và hành động, những đức tính cao cả và bóng tối ẩn nấp của tội lỗi, biết sự việc từ lúc mới nhú mầm, mới phảng phất, để hình dung ra được quá trình phát triển và viễn tưởng của nó” Chính vì thế mà những tác phẩm của ông luôn sống động như cuộc đời

thực, luôn lôi cuốn và thu hút người đọc

Khi đọc những bức chân dung văn học mà Tô Hoài dựng lên, ta có cảm giác thật đau đớn và xúc động biết bao trước những bi kịch của cuộc đời các nhà văn Trước cách mạng, xã hội chìm trong đau đớn, với không khí ngột ngạt, đói kém, cuộc sống của những nhà văn đầy những bấp bênh, đau khổ

Tô Hoài cũng là người trong cảnh ngộ ấy, hơn ai hết, ông cũng đồng cảm sâu sắc với nỗi đau của họ Chính vì thấy được sự đau đớn của họ trong cảnh ngộ

ấy, nên trong tác phẩm của Tô Hoài, khi viết về các nhà văn, ông luôn thấu hiểu về sự đau khổ của những con người tài cao mà phận thấp Họ là những

con người tài ba, thông tuệ, đa tình nhưng “Cơm áo không đùa với khách thơ” Có lẽ vì cảm thông với người cùng cảnh ngộ, mà cứ lúc nào nhớ lại, Tô Hoài không thể quên được những đời văn của một lớp người, “không bao giờ tôi quên được những hiu hắt, những chua sót, những nỗi niềm và những mong chờ dường như vu vơ” [17, tr6]

Khi dựng lên bức chân dung Nam Cao với một cuộc đời đầy đau đớn, bất

hạnh Tô Hoài cũng đầy xót xa cảm thông với cuộc đời của Nam Cao Một

người có tài có trí, có kinh nghiệm , xuôi ngược khắp Bắc Nam, chăm lo cho

cây bút ngày một sắc sảo vậy mà khi đọc những lời lẽ trong bức thư báo tin

đau buồn của vợ, Nam Cao cũng đành bất lực: “Một hôm, Nam Cao nhận

được thư của vợ Thư kể mấy tháng nay mẹ con chỉ ăn rau sam Con bé út

được hơn một năm - còn bé, anh đặt tên là Bình Yên chê nhà đói khó, đã bỏ đi

rồi Cái thư đau đớn đọc xong, biết làm thế nào, anh thẫn thờ nuốt nước mắt

để xuống”[19,tr.330]

Không phải một mình Nam Cao mà cả giới văn nghệ sỹ đều sống trong

không khí đói nghèo và chính sách kiểm duyệt gắt gao thời ấy Cho dù đó là

những tâm sự đong đầy nước mắt của chính mình hay của một số phận đau

khổ nào đấy, ít ai có thể đem kể Nhưng vào thời kì ấy, người nghệ sĩ phải

phải sống trong cuộc sống bấp bênh, trôi nổi như những cánh bèo trôi vật vờ

Họ là những người nghệ sĩ sống bằng nghề viết văn, viết mãi thì cũng hết, họ

phải đi tìm đề tài mới Những “sinh hoạt văn hoá tinh thần” của họ trở nên

cần thiết Họ cũng đi giang hồ để có cơ hội nhìn ngắm, tìm kiếm đề tài Họ

“ngất nghểu như những thằng điên” khi đi tìm cảm hứng “ở sông Thương

này”; hay lại tha thẩn đi vào xóm Thùng Đấu - ngoại ô tỉnh Bắc Giang vừa đi

vừa nghêu ngao đọc thơ Đó là hình ảnh những người nghệ sĩ sống bằng nghề

văn - muốn có tiền phải viết đều viết khoẻ, ngừng bút là nghỉ luôn cả miệng,

đừng nói gì đến nuôi vợ con Trong hoàn cảnh ấy, chúng ta cũng hiểu vì sao

Tô Hoài lại hết sức ngạc nhiên: “Tôi đã hết ngạc nhiên thấy nghề viết văn

cũng có chợ đen và làm xiếc”[19,tr.263] Và rồi cũng không lấy gì làm lạ khi

đọc những dòng tâm sự này: “Cuộc sống của tôi cũng lảng vảng bên hố trụy

lạc, khi căm ghét, khi thích thú, khi buồn chán, có lúc cũng không tự phân

biệt được”[19,tr 263]

Cách mạng đến mang đến cho cuộc sống “luồng gió lành”, những người

nghệ sĩ đã mở rộng tâm hồn để đón nhận với bao cảm hứng say sưa Họ bước vào cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện với tâm thế của người chiến sĩ trên mặt trận văn nghệ Cách mạng và kháng chiến đã “tập hợp và liên kết mọi người trong một cộng đồng dân tộc, trong đoàn thể, tạo nên sức mạnh to lớn của dân tộc và nhân dân, đặt mỗi con người vào trong cộng đồng, sống với đời sống chung của dân tộc và đất nước, trong dòng chảy xiết của lịch sử, thức tỉnh ở mỗi con người ý thức công dân và tinh thần dân tộc tiềm tàng Nhà văn là một công dân đồng thời với sự nhạy cảm của người nghệ sĩ, đã cảm nhận được điều biến đổi lớn lao ấy”[35] Chính họ cũng đã góp phần làm nên chiến thắng của dân tộc Họ hăm hở đón nhận những chuyến đi công tác Cách mạng và kháng chiến đã đặt nhà văn trước một hiện thực lớn lao là cuộc đổi đời và sức mạnh vĩ đại của quần chúng nhân dân Khám phá và miêu tả những con người tiêu biểu của thời đại mình bao giờ cũng là khát vọng của các nhà văn chân chính ở mọi thời đại Chính vì vậy mà các nhà văn luôn mong muốn được đi sâu vào thực tế để khám phá hiện thực, tạo nên những nguồn cảm hứng cho những sáng tác của mình Tô Hoài biết được điều ấy, ông đã dựng lên những bức chân dung người chiến sĩ - nhà văn đầy nhiệt tình với cách mạng, muốn đi cho thỏa “cái tưởng tượng”, nhất là bức chân dung của Nguyễn Tuân “Nguyễn Tuân chỉ thích đi, nhưng trong mọi sửa soạn đi còn kĩ lưỡng hơn đi” “Trong nghề đi - nghề, chứ sao, cẩn thận đã thành thói quen và cầu kì đến đam mê Sửa soạn cũng là khai thác để thưởng thức được chu đáo” “Mọi cẩn thận của Nguyễn Tuân thiết thực hơn, … Ngòi bút chì gài trên túi áo, ngồi đọc cũng ghi lên sách” “Không biết đến thế kỉ nào có cái hơn, chứ bút chì trên giấy thì không bao giờ phai” Một tệp bìa cứng với cái bút chì Lắm lúc thấy ông bạn đường chịu khó đến vậy, mình vừa để ý, vừa thích vừa ngán ngẩm cho những khó nhọc của nghề đi không biết thế nào là

cùng”[22,tr.395] Cách mạng đã mở ra một thời đại mới cho dân tộc, chính

các nhà nhà văn với sự nhạy cảm của người nghệ sĩ, đã cảm nhận được sự

biến đổi lớn lao ấy, và chính họ là những con người đã góp phần cho cuộc

kháng chiến giành thắng lợi

Hoà bình lặp lại, đất nước đứng trước tình hình và nhiệm vụ mới Biết

bao khó khăn và thử thách đặt ra với những con người đang đặt những viên

gạch đầu tiên cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Rồi thế giới biến

động, phức tạp Tất cả những điều đó đã chi phối đời sống văn học Quan

niệm về con người trong văn học cũng trở nên đa dạng hơn và không tránh

khỏi những khác biệt, trái ngược giữa những quan niệm của các nhà văn Các

nhà văn vừa sống trong niềm tin tưởng lại vừa có tâm trạng lo lắng Lo lắng

chưa được hiểu đúng đặc trưng bản chất nghệ thuật của văn học Có nhiều nhà

văn đã ngộ nhận Một số nhà lãnh đạo văn nghệ chỉ quan tâm đến ý nghĩa

chính trị một cách máy móc, biến văn học thành công cụ giáo dục tư tưởng,

“quy chiếu máy móc, sát phạt nặng nề” Những cuộc họp kiểm điểm liên tiếp

diễn ra, sinh hoạt thường nhật của Hội nhà văn là “bới lông tìm vết” Tô Hoài

viết “Người có vấn đề thì lo đối phó Người canh gác thì canh gác “cảnh

giác” Tập kí của Nguyễn Tuân đưa Nhà xuất bản Văn học lần nào cũng chỉ

trả lời “Phát hành người ta chưa lấy đủ số lượng”, và “ai cũng bức bối không

yên” Người ta chỉ quan tâm chú ý đến mục tiêu chính trị là tuyên truyền, họ

chỉ thấy được chức năng văn học theo nghĩa dung tục Khi mà cái nhìn méo

mó, tiêu chuẩn lệch lạc thì chẳng bao giờ có cái chuẩn Vì thế “cái nhìn sự

sáng tạo cứ lên xuống theo thời tiết” ”[22] Câu chuyện về con hổ mà mẹ

Nguyên Hồng kể cho ông nghe, đã được ông chép lại và đăng trên trang cuối

báo Văn của ông, đã bị người ta nghĩ là “có vấn đề”, họ nghĩ “đời thủa nào mà

người ta lại nuôi hổ như nuôi vịt, dễ hơn nuôi vịt Ông này muốn nói cái gì,

nói ai? Xỏ xiên thế nào đây, không hiểu Không hiểu tức là có vấn

đề”[22,tr.450] Ta hình dung ra một Nguyên Hồng dằn vặt trong những cuộc

họp kiểm điểm với nước mắt lưng tròng, thậm chí khóc hu hu Nguyên Hồng vốn là người dễ khóc và mau nước mắt Ông là người hết sức chân thành, đa cảm khi “xoè bàn tay lên chồng báo, vuốt vuốt, mếu máo, nước mắt như trút… tôi thức đêm thức hôm… tôi bỏ hết sáng tác, ngày đêm chỉ nghĩ đến tờ báo… bài này đề tài công nhận… bài về kháng chiến, bài về thống nhất… bài

về sửa sai cải cách ruộng đất… tôi không… tôi không… Rồi chẳng mấy lúc Nguyên Hồng lại khóc hu hu”[22,tr.483]

Và ta lại bắt gặp một Nguyên Hồng trong sáng, thẳng thắn đến mức cực đoan, khi đi ăn ở quán Tiểu Lạc Viên đùm theo gói thịt chó ăn thừa ở trong cặp, định mang ra mời bạn đồng nghiệp của mình, đã bị ông chủ quán Tiểu Lạc Viên đuổi ra khỏi quán “Nguyên Hồng, đứng lên giơ tay:

- Phổ ky! Câm đi!

Nguyên Hồng lật đật gói lại bọc thịt chó, bỏ vào cặp Nước mắt lưng tròng, nói:

- Lúc nãy chúng nó đấu ông, đòi đuổi ông, bây giờ thằng Tàu này lại đuổi ông, “tỉu cái nhà ma lớ!”[22,tr.460]

Ta lại bắt gặp hình ảnh Nguyên Hồng với sự bức xúc không thể nén lại,

khi xem tờ báo Nhân Dân có tiêu đề: Nhìn lại một số sai lầm trong bài báo và trong công tác do Tô Hoài viết, “ Nguyên Hồng buông tờ báo xuống Rồi

Nguyên Hồng xua xua tay, nói như hét vào mặt tôi:

- Tiên sư mày, thằng Câu Tiễn! Ông thì không, Nguyên Hồng thì

Không phải là vô tình mà là có chủ đích, Tô Hoài đã dựng lại chân dung

các nhà văn trong không khí văn học thời đại lúc bấy giờ Khi đặt nhân vật

vào không khí văn chương, nhân vật được đặt trong “tổng hoà mọi mối quan

hệ xã hội”, vì thế mà chân dung các nhà văn hiện lên khá đầy đủ và sinh động

Tô Hoài đã thấy được sự trăn trở và khủng hoảng của một thời, một giai đoạn

văn học Khi viết về Nguyễn Huy Tưởng ta thấy Tô Hoài không chỉ nhìn thấy

ở Nguyễn Huy Tưởng nghị lực, sự hào hứng thiết thực mà còn thấy một

Nguyễn Huy Tưởng băn khoăn, trăn trở trước những khủng hoảng của không

khí thời đại, Tô Hoài đã viết: “Nhưng khi về thành phố, từ lúc nào xuất hiện

một Nguyễn Huy Tưởng lầm lì đăm chiêu, ít nói và khác mọi khi”[22,tr.434]

Và có lẽ “Nguyễn Huy Tưởng băn khoăn Nguyễn Huy Tưởng có những ý

kiến khác với những lời bình trên báo Nguyễn Huy Tưởng vốn kỉ luật, chịu

khó viết nhật kí và sưu tầm tài liệu Nhưng chắc Nguyễn Huy Tưởng đã

không ghi lại những trăn trở, những khủng hoảng như tôi vừa kể

trên”[22,tr.434] Tô Hoài cũng hiểu được vì sao Nguyễn Huy Tưởng đã

không ghi lại những trăn trở, những khủng hoảng ấy, bởi vì, “Bây giờ những

ý kiến khác lạ không mấy ai dám nói ra và ghi lại Thà chôn sâu trong

lòng”[22.tr 434]

Như vậy, qua những bức chân dung của Tô Hoài, đặc biệt trong Những

gương mặt và Cát bụi chân ai - những tác phẩm ra đời trong không khí đổi

mới của văn học nói riêng và của đất nước nói nói chung, ta thấy cả một bức

tranh về đời sống văn học dân tộc trong một không khí khủng hoảng, đầy

những trăn trở bộn bề của các nhà văn thời ấy

Khi viết về hiện thực lịch sử, Tô Hoài đã xoá bỏ “khoảng cách sử thi”, từ

bỏ thế giới của “quá khứ tuyệt đối” như bao nhiêu người vẫn viết, để xử lí

chất liệu hiện thực hoàn toàn khác Sự kiện và con người trong tác phẩm của

ông đều được đặt dưới cái nhìn suồng sã Mọi cuộc sống xô bồ, đa diện, nhiều

sắc thái được thay thế cho một cuộc sống trang nghiêm, tĩnh tại và đơn giản Qua cái nhìn đó, cuộc sống đã bị lột mất chiếc áo khoác thiêng liêng và không thể hồ nghi Giờ đây, nó hiện lên gần gũi tưởng như có thể nhìn thấy, đụng chạm tới được và xem xét từ bất cứ góc độ nào Xuất phát từ quan niệm con người là con người, con người không phải là thánh nhân, vì thế mà lần đầu tiên Tô Hoài đã cho chúng ta nhìn một số nhân vật của văn chuơng nước nhà

từ một cự li gần, nói như Trần Đức Tiến: nhìn ở một “khoảng cách khá tàn nhẫn nhưng vì thế mà chân thực và sâu sắc” Những “nhân vật lớn” đó là cả

một thế hệ nhà văn: Nguyên Hồng, Ngô Tất Tố, Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nguyễn Bính Tô Hoài đã xây dựng chân dung văn học theo lối tiếp xúc đối tượng một cách gần gặn suồng sã Tô Hoài đã làm thay đổi những ấn tượng của độc giả về họ Ông đã vén màn sương huyền ảo để ta nhìn vào cuộc sống đời thường của họ, thấy họ là những con người như chúng ta, có khi còn nghèo khó, túng quẫn và nhếch nhác: một Nguyễn Tuân với cái khinh bạc và giấc mộng văn chương hão huyền, một Nguyên Hồng với gói thịt chó ăn dở đút trong cặp, một Xuân Diệu với bàn tay “ma chơi" quờ quạng trong đêm, Nguyễn Bính với những mối tình trăng hoa, một bác Ngô Tất Tố bên gốc cây

xỉ đầy nước mũi…, họ cũng có những số phận, những bi kịch của mình Họ không chỉ là nhà văn lớn mà còn là những con người Người với người để sẻ chia và cảm thông với nhau hơn Chúng ta đã yêu thơ Xuân Diệu giờ đây lại càng yêu hơn vì xót xa cho cuộc đời ông Hay ta còn thấy một Nguyên Hồng cũng yếu đuối, trước những lần kiểm điểm đầy nước mắt mà càng cảm thông hơn với ông

Không chỉ những “nhân vật lớn” mà lịch sử của đất nước cũng được ông cảm nhận từ nhiều phương diện đời thường Quá khứ không phải được đo bằng những sự kiện trọng đại mà chỉ là những ngày thường nối tiếp nhau cùng những chuyện vui buồn lẫn lộn “Đất nước như những cánh đồng cày

vỡ, chưa biết cấy hái như thế nào” Vết thương cải cách ruộng đất vẫn còn

đâu đó Lịch sử hiện thân thật cụ thể là những con người, những mối quan hệ,

những công việc thường nhật Vụ án “Nhân văn Giai phẩm” đã từng làm chấn

động cả một thời kì văn học được ông nhớ lại: “Báo Nhân văn ra được mấy

số Có dư luận báo chống đối Người thành phố nghe ngóng và tò mò Nhưng

mà những hoạt động gây sự không phải chỉ ở vài ba báo trên Nhân văn, mà

chính là ý đồ chính trị rộng ra nữa của cả một số giới không phải là những

người làm báo Nhân văn trong tình hình nhạy cảm ở các đô thị lúc

ấy”[22,tr.433]

Cùng với việc khám phá con người và lịch sử ở mọi phương diện đời

thường thì cảm hứng về cái hài cũng là một biểu hiện rất rõ trong cái nhìn của

Tô Hoài Trong Cát bụi chân ai, khi viết về Nguyễn Bính: “Thấy gái như quạ

vào chuồng lợn, như ếch vồ hoa Thề bồi đấy rồi lại nhăng cuội ngay đấy…

biết bao người con gái đã theo thơ đến với Nguyễn Bính Nhưng cuộc đời hoa

thơm bướm lượn không giống thơ, không như thơ Thế thì vứt bỏ Người con

gái đến với Nguyễn Bính khi làm báo Trăm hoa cũng chẳng được bao lâu

Chỉ tội đã có với nhau một mụn con.”[22,tr.432], Tô Hoài như nở một nụ cười

chua chát Tiếng cười đó phản bác lại một ảo tưởng về cuộc đời Thực chất

cuộc đời cũng bạc như trò “Hoa thơm bướm lượn” thôi Ngay cả Nguyễn

Bính, “xưa nay thì cái thằng này vẫn thế Những cùng quẫn tự chuốc, những

đau thương tự vơ vào, mình lại đầy ải mình, thân làm tội đời”[22,tr.431] Có

một Nguyễn Bính chân quê “Hồn anh là hoa cỏ may Một chiều cả gió găm

đầy áo em” Nhưng cũng có một Nguyễn Bính như của Tô Hoài Lịch sử cũng

vậy, không phải đã xong xuôi, nó còn có những điều bất hợp lí

Cảm hứng về cái hài nảy sinh ra từ những nghịch lí của cuộc sống, tiếng

cười trong Cát bụi chân ai vì thế mà mang lại âm vị chua chát ngậm ngùi,

cười buồn, cười chấp nhận một hiện thực đã có

Dựng lên những bức chân dung trong không khí văn học thời đại, Tô Hoài đã để lại những giá trị đầy ý nghĩa to lớn cho thể loại này

- Ý nghĩa đầu tiên được tạo nên là ý nghĩa khai phá một lối viết mới, một cách thức tạo dựng chân dung độc đáo, đặc sắc của Tô Hoài Nếu đem so sánh với các tác giả khác, thì ta thấy, các tác giả khác thiên về lối khắc hoạ chân dung không trên một nền hiện thực nào, họ chỉ kể lại các mẩu chuyện, hay những kỉ niệm của những bè bạn hoặc những người thân trong gia đình, để gây được những cảm nghĩ của độc giả trong giây lát Còn Tô Hoài lại tạo dựng những những chân dung văn học trên một nền hiện thực sinh động, trong không khí văn học Nó đã giúp bạn đọc có thể nhìn thấy và hiểu biết một cách toàn diện sâu sắc Chính vì thế mà bức tranh đọng lại trong tâm tư người đọc lâu bền, đầy ấn tượng Hơn nữa, nhân vật hiện lên không bị cắt đoạn mà trong cả một quá trình với những diễn biến phức tạp, khiến chúng ta không mắc phải cái nhìn siêu hình, phiến diện mà có được cái nhìn tổng thể bao quát với những hình ảnh, bức chân dung chân xác, đáng tin tưởng vì nó thể hiện rất thật Có lẽ Tô Hoài là một người khai phá, một người mở màn cho một thể loại kí đặc biệt với một cách tiếp cận hiện thực với xu hướng tiếp cận của tiểu thuyết

- Ý nghĩa thứ hai của những sáng tác trong chân dung văn học của Tô Hoài là sự khẳng định ý thức nhìn nhận con người ở nhiều hướng, nhiều chiều của nhà văn Nếu như trước đây, các nhà văn chủ yếu tái hiện, đánh giá con người theo các biểu hiện tư tưởng, đạo đức của nó, thì bây giờ văn học đã mở rộng tư duy sang các bình diện của sự tồn tại con người như thời gian, môi trường và cả năng lực ý thức của nó trước thế giới, trước hoàn cảnh xã hội Môi trường của các nhà văn chính là không khí văn học thời đại họ đang sống Đặt vào “môi trường” đó, ta mới hiểu được con người, mới đi đến khám phá được những bí ẩn và tiềm năng bên trong, ngoài lớp vỏ bao bọc hoặc

cứng cỏi, dày dặn hoặc mềm mại, uyển chuyển Khi xây dựng chân dung văn

học, Tô Hoài luôn luôn có ý thức đặt nhân vật trong không khí văn học thời

đại Phải chăng vì thế mà ông đã dày công sưu tập tài liệu trong suốt cuộc đời

Đối với Tô Hoài quan sát và ghi chép là kinh nghiệm quý báu của ông khi viết

văn Có lẽ vì thế mà Tô Hoài đã viết một cách tập trung, tâm huyết trong các

tác phẩm văn học, những gì ấp ủ bấy lâu nay sau khi đã được nuôi chín, đã

được chọn lọc, sau đó bộc lộ, cung cấp cho độc giả những tư liệu quý giá, và

đầy xác thực

Cũng giống như bất cứ nhà văn chân chính nào khác, Tô Hoài muốn

mọi người đặc biệt là những thế hệ sau hiểu đúng những nhân vật lớn trong

làng văn Việt Nam Và muốn hiểu đúng, muốn đánh giá chính xác những con

người của một thời đại thì không gì hay bằng đặt họ đúng thời đại, đặt họ

trong môi trường sống cụ thể và gần gũi nhất của nhà văn chính là không khí

văn học thời đại họ đã sống Rồi từ đó soi xét con người soi xét con người

theo “nhiều chiều nhiều hướng”

- Ý nghĩa thứ ba của việc khắc hoạ chân dung trên nền không khí văn

học thời đại là đem đến cho độc giả những thông tin mới, giúp cho bạn đọc

tiếp cận và khám phá được đời sống văn học của một thời đã qua - một thời kì

mang nhiều dấu ấn lịch sử với nhiều đổi thay trên mọi mặt đời sống, xã hội và

con người Tô Hoài là một người trong cuộc, vốn hiểu biết tận chân tơ kẽ tóc

mỗi nhân vật của mình qua mỗi giai đoạn và thời kì lịch sử Vì thế nên việc

khắc hoạ nhân vật trong không khí văn học thời đại của ông thật thành công,

chúng ta hiểu được những tác động của “không khí” ấy đối với những bước

thăng trầm của nó.Với Cát bụi chân ai, Tô Hoài đã đề cập đến vấn đề số phận

của người nghệ sĩ Với trái tim nóng hổi đầy nhiệt tình, ông đã giục dã chúng

ta hãy quan tâm, hãy viết tiếp, hãy nhìn lại và đánh giá chính xác về họ -

những người nghệ sĩ đầy tài năng Nếu như đã có một thời chúng ta hiểu sai

về họ thì việc nhìn lại và đánh giá lại, trả lại chân giá trị cho họ quả là một việc làm cần thiết Đã có một thời ta đề cao văn học cách mạng, trong giới hạn của quan niệm “Con người sử thi”, ta chưa thấy được “tính phiến diện”,

“tính đơn điệu” trong giọng điệu khi thể hiện cuộc sống và con người Giờ đây, những lời nhận xét của Tô Hoài, đã phần nào giúp chúng ta nhìn nhận lại, đánh giá những đóng góp của những người không thuộc dòng văn học

cách mạng, kể cả nhóm Nhân văn - Giai phẩm Điều đó cũng thật có ý nghĩa

và góp phần đảm bảo tính khách quan và khoa học trong việc đánh giá giá trị văn chương

Như vậy, khắc họa chân dung trong không khí văn học thời đại đã góp phần vào sự thành công đáng kể trong sự nghiệp của Tô Hoài Nó cũng đã thể hiện sự tìm tòi, đổi mới tư duy văn học của Tô Hoài, làm nên một Tô Hoài với phong cách riêng, không lẫn vào ai, một Tô Hoài lực lưỡng, với một sức trẻ kéo dài

2.2.2 Dựng chân dung theo dòng hồi tưởng

Khi dựng chân dung văn học, Tô Hoài thường dựng đối tượng lúc đậm nét, lúc lung linh mờ ảo tuỳ theo sự hồi tưởng của mình Sự hồi tưởng ấy thường theo những ấn tượng sâu đậm của nhà văn Có lúc được trình bày mạch lạc men theo những dòng hồi tưởng về một số thời điểm nhất định trong đời văn của ông và bạn làng văn Nhưng cũng có lúc nó cũng không tuân theo

sự mạch lạc ấy, khi đứt khi nối, có lúc nhớ, lúc quên trong trí nhớ của nhà văn, không muốn có mạch lạc rõ ràng: đang chuyện Nguyễn Tuân ham đi (lên Tây Bắc, đến Quảng Ninh, ra nước ngoài… ) lại nhảy sang chuyện cái máy chữ Baby cổ lỗ, mốc thếch; đang chuyện Đặng Đình Hưng đi bán rượu lậu và uống rượu rắn lại nhảy sang chuyện Nguyễn Tuân ngược đường Pnôm Pênh - Poipet định vượt biên giới sang Thái Lan; đang chuyện Nguyễn Tuân rồi chuyện Nguyên Hồng ngồi trong nhà vách viết văn ở Nhã Nam; chuyện

Nguyễn Bính làm báo Trăm hoa; đến chuyện Xuân Diệu đứng trên lầu khách

sạn Apôlô nhìn sông Mê Công cuồn cuộn phù sa mà nắm cổ tay Tô Hoài trầm

ngâm bảo: “Chúng mình già rồi”…[22,tr.548]

Dòng hồi tưởng nào cũng vậy, các sự kiện bao giờ cũng thấm đẫm cảm

xúc trữ tình của nhân vậy Tô Hoài thường dựng chân dung văn học gắn với

những kỉ niệm của chính tác giả Những kỉ niệm ấy, hầu hết Tô Hoài đã được

chứng kiến và được “mắt thấy tai nghe”, hay trực tiếp là người cùng tham dự

cho nên nó hiện rất sâu đậm, rõ ràng trong kí ức của nhà văn Là chân dung

được dựng theo dòng hồi tưởng song chân dung của Tô Hoài khác chân dung

của các nhà văn khác ở chỗ tác giả không kể về toàn bộ cuộc đời sự nghiệp

sáng tác của họ theo một trật tự thời gian nhất định mà chỉ kể ở từng đoạn,

từng quãng đời mà nhà văn biết, thậm chí biết rất kĩ Quả là bao nhiêu

chuyện, bao nhiêu người lúc chầm chậm hiện dần lên, qua từng trang, mà lối

suy tư cách ứng xử, thói tật vụn vặt cùng niềm khát khao sống và viết ở họ

cứ rõ dần, đậm dần; lúc lại vùn vụt chạy qua như một đoạn phim tư liệu

quay nhanh

Quả là Tô Hoài có một trí nhớ thật tuyệt vời, ở tuổi 70 mà trí nhờ ấy

không hề bị mai một trong biển trời kí ức Đọc Cát bụi chân ai, ta thấy có khi

chỉ là một chi tiết rất nhỏ, tưởng chừng chỉ thoáng qua, nhưng nhà văn cũng

nắm bắt được và biến nó trở thành cái “thần thái văn nhân” và người đọc

cũng không thể nào quên được, nó cứ ám ảnh trong trí nhớ của mỗi độc giả

Đọc Những gương mặt của Tô Hoài, thấy chân dung văn học của ông mỗi

người một bức, gợi cho người ta nhớ đến lối vẽ hoặc là truyền thần tỉ mỉ, hoặc

là kí họa Đọc sang Cát bụi chân ai thì thấy các chân dung, các gương mặt cứ

xáo trộn đan xen với nhau và lẫn với biết bao chuyện đời, chuyện phong tục

bề bộn phức tạp, và những lời trữ tình ngoại đề chịu không thể nói ngay được

là viết bằng bút pháp gì nữa Lối viết chân dung - hồi kí - tuỳ bút này nếu

không trường vốn, không đi nhiều, quen biết nhiều, và ghi chép nhiều như Tô Hoài, chắc không viết nổi

Dòng hồi tưởng có lúc miên man, tưởng chừng như bất tận Bao nhiêu người, bao nhiêu sự kiện cứ ùa về, làm sống dậy trong kí ức nhà văn về một mảng thời gian đầy biến cố lịch sử Cứ thế, qua mỗi trang, người đọc lại thấy chân dung của họ hiện dần lên, từ lối suy tư ứng xử đến thói quen hay phong cách, thậm chí cả những thói tật vụn vặt của họ cũng như niềm khao khát sống và viết… cứ rõ dần, đậm dần Lối viết chân dung theo dòng hồi tưởng ta thấy đôi chỗ các gương mặt, các chân dung cứ xáo trộn, đan xen với nhau, lẫn với bao nhiêu chuyện đời, chuyện phong tục bộn bề phức tạp và những lời trữ tình ngoại đề Có khi đang kể chuyện này lai nhảy sang chuyện kia Dòng hồi tưởng không mạch lạc mà khi đứt khi nối, có lúc chầm chậm dần dần, có lúc lại vội vã, xô bồ, vùn vụt… Dòng hồi tưởng có lúc lại chi tiết đến kinh ngạc, nhà văn nhớ rõ cả câu nói trong lúc bốc đồng, cả nụ cười và sắc thái của nó, thậm chí cả dáng vẻ của nét mặt lúc bấy giờ, màu sắc quần áo mà nhân vật lúc

đó mặc, mặc dù đã trải qua hơn nửa thế kỉ Hồi tưởng về Nguyễn Tuân thời trai trẻ, nhà văn miêu tả rất chi tiết những nét ngoại hình Điều đó chứng tỏ hình ảnh Nguyễn Tuân ngay từ đầu đã gợi cho Tô Hoài một ấn tượng khác người khó quên: “Đi bên này Hồ Gươm, thấy Nguyễn Tuân ngồi trong nhà hàng Hoàng Gia, cái quán rượu kiểu Pháp che cánh sáo ra kín vỉa hè Nhà văn chơi chua khác đời khăn lượt vố, áo gấm trần, tay chống dọc chiếc quạt thước thay ba - toong, chân bít tất dận giày mõm nhái Gia Định Năm ấy Nguyễn Tuân cũng chỉ khoảng trên ba mươi đôi chút”[22,tr.383]

Có một điều đáng chú ý là trong chân dung văn học của Tô Hoài đôi khi

để chất hồi kí về đời như muốn lấn át chân dung văn học, song nhờ lối văn biến hoá, chi tiết phong phú nên người đọc luôn cảm thấy thích thú Đọc chân dung văn học của Tô Hoài ta thấy ông luôn nhìn người ở những chi tiết rất cụ

thể, sống động, chân thực, qua đó thấy được cá tính của từng nhân vật Đây là

khả năng tiềm ẩn vốn có của Tô Hoài Nhà văn đã để cho nhân vật tự xuất

hiện, rồi cứ thế, bằng giọng kể đều đều, ít đánh giá, nhân vật cứ thế được bộc

lộ qua những hành vi, nói năng ứng xử Chính điều đó đã làm nên sức hấp

dẫn, lôi cuốn người đọc

Như một người lữ hành trên con đường mênh mang cát bụi, có lúc vừa

đi, vừa quan sát, ngó nhìn, những dòng chân dung văn học của Tô Hoài cũng

vậy cứ từ tốn, dần dần, nhà văn nhẩn nha, nhấm nháp cuộc đời, nhìn cuộc đời

bằng đôi mắt của người trải nghiệm, và cứ thế, người đọc được tiếp xúc với

đầy rẫy những cái bất ngờ thú vị, những cái “à ra thế” trong đời tư của các

nhà văn Bởi vậy, đọc những bức chân dung văn học của Tô Hoài, người đọc

lại cảm thấy thích thú như vậy, sự thực lại được coi trọng đến thế Thậm chí

nhiều khi sự thực lại hiện ra một cách “trần trụi”, một bức hoạ chì, không hề

tô màu, tỉa tót

2.2.3 Dựng chân dung nhà văn trong đời thường

Khi dựng chân dung các nhà văn, dường như Tô Hoài không chỉ chú

trọng đến việc dựng “chân dung tinh thần” của họ mà ông còn chú ý đến

những chuyện “vặt vãnh, nhọ nhem” đời thường, từ những vẻ bề ngoài, ăn

mặc, đi đứng, nói năng… Tô Hoài luôn để nhân vật của mình xuất hiện trong

không khí đời thường, giữa cái bộn bề phức tạp của cuộc sống

Với một người am hiểu đủ chuyện vui có, buồn có, sang có, hèn có

của giới văn nghệ sĩ, Tô Hoài từng được nhiều người cho là khôn ngoan,

lọc lõi Trong cặp mắt hiểu đời của ông, dường như bao giờ cũng lóe lên

một ý nghĩ với người đối thoại với mình: “ À ra thế? Tôi biết cả rồi Nhưng

anh cứ nói đi"

Viết chân dung văn học, với Tô Hoài là để giải phóng một quan niệm

sống, một quan điểm nghệ thuật mà ông không muốn trực tiếp bộc lộ dưới

dạng lí luận Đối với Tô Hoài, có lẽ được sống với mọi người bình thường, sống cuộc sống bình thường đó là hạnh phúc thiết thực nhất, bởi vậy cho nên quan điểm sáng tác của ông cũng như ông từng nói: “ Tôi thích trong con người có nhiều hoạt động một lúc, không thích thần thánh hoá làm gì… Tôi thích con người bình thường và không tả thành tầm thường”[23] Chính vì vậy mà Tô Hoài từng được coi là “nhà văn của người thường, của chuyện thường, của đời thường”[29]

Là một người luôn trân trọng bạn văn và nghề văn cho nên Tô Hoài luôn luôn đặt bạn văn và nghề văn vào giữa cái bộn bề phức tạp của đời thường mà suy xét, mà tạo dựng lên Bởi vậy, mà hình tượng giới cầm bút trong chân dung văn học của ông luôn được đặt trong cuộc sống bình thường, nhọc nhằn, khổ ải, nhếch nhác và bụi bặm Tuy vậy những chân dung văn học không phải không có cái độc đáo phi thường riêng của các bậc tài hoa, uyên bác Tô Hoài không tô vẽ lý tưởng hoá ai, cũng không nói quá cho ai, còn niềm yêu quý, cảm thông của ông đối với các đối tượng mà ông dựng thành chân dung văn học thì vẫn tự nhiên bộc lộ, thông qua chi tiết ngôn từ, và những gì nhếch nhác của cuộc sống đời thường và giọng điệu của lời kể mang lai

Với bạn bè, Tô Hoài luôn giữ con mắt trung thực Viết chân dung văn học không phải là để tô hồng kỉ niệm, không phải để khoe mình, để nịnh người, cũng không phải để báo công Bản thân tác giả cũng là con người với tất cả sự ngờ nghệch, non nớt, thường tình Nguyền Tuân nói về Tô Hoài:

“Tao ghét cái cười hiền lành, không hiền lành của mày”[22] Cái nhìn về bản thân Tô Hoài là cái nhìn trung thực Có thể có rất nhiều đàm tiếu nhưng lương tâm ông thanh thản Ông không bao giờ nói quá về sự thật, những ảo mộng của Nguyễn Tuân, những bê tha của Nguyễn Bính cuối cùng đã nhận ra cái không tưởng trong ước muốn của mình: “Cái máy chữ này nhìn đến sượng cả mặt Máy chữ để cô thư kí tưởng tượng đánh máy bản thảo, ông xách nó đi

cho tôi, tôi không gán nợ ông đâu nhé Nhưng mà ông mang đi đâu thì mang

cho khuất mắt tôi, không có lúc tôi phải mang nó ra đập đấy Mang đi giúp

tôi Đả khí tự! Đả khí tự”[22] Nguyễn Bính thì còn mãi những giọt nước mắt,

hớt hải chạy tìm con trong đêm Đó chính là những nỗi đau những bi kịch đời

thường Không ai là hoàn hảo cả, cả những con người vĩ đại

Ngay cả lịch sử cũng đầy lầm lạc như cuộc chỉnh huấn 1958 Từ trước

đến giờ người ta vẫn né tránh sự kiện nhạy cảm đó Đọc Tô Hoài ta được biết:

“Đến lượt ai cũng cứ phải suốt cả buổi ngồi nghe chịu trận nghe nói xa xả, vi

vút Kim Lân kể: dạo ở chợ Chu trong một buổi kiểm điểm Ngô Tất Tố bị

một anh Lưu Động nhà báo mà xưa nay bác Ngô vẫn không coi ra gì, bây giờ

phải nghe anh ấy sát phạt lên lớp, Ngô Tất Tố quyệt nước mũi vào gốc cây

nói với Kim Lân:

- Làm người khổ lắm, bác ạ

Khổ một nỗi, có người nghe phê bình, cứ tiếp thun thút, còn minh

hoạ cho lỗi mình cho to ra thêm nữa Thế mà cũng không được tin, lại bị tố

cáo là hời hợt, trốn đấu tranh Có người bỗng thật thấy mình sai, nhận ngay

cũng lại bị cho là nông cạn, con vẹt, thiếu đào sâu suy nghĩ… Tôi dự các cuộc

chỉnh huấn đã nhiều, có người lo quá cả tháng không chợp mắt, như ở báo

Cứu Quốc có cậu còn trẻ đã vào rừng thắt cổ”[22,tr.473]

Cả một giai đoạn lịch sử đầy những ấu trĩ hiện lên trước mắt người đọc

Đọc các tập Tự truyện, rồi đọc Những gương mặt, và đặc biệt, tập Cát

bụi chân ai của Tô Hoài, chúng ta thấy có không biết bao nhiêu nét đời tư của

những nhà văn Nguyên Hồng, Như Phong, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn

Bính, Nguyên Tuân, Xuân Diệu Người đọc chân dung văn học của ông nhờ

thế mà đã có thể hiểu hơn cuộc sống của các nhà văn, hiểu hơn tính cách của

các nhà văn mà mình yêu thích Có thể hiểu Nguyễn Tuân hơn, chỗ đáng

trọng của Nguyễn Tuân kèm theo với những cái khó tính khó nết; chất thi sĩ

sôi nổi dạt dào của Xuân Diệu lẫn với cái bệnh hoạn rất đỗi phàm tục của nhà thơ, cái bề bộn phức tạp của cuộc sống vào trong những trang chân dung văn học của nhà văn thật ấn tượng, tạo nên một sự thật như cuộc sống vốn có Với Nguyên Hồng, một nhà văn đầy chất sống trong tiểu thuyết, lại có những sinh hoạt vừa luộm thuộm, nhếch nhác vừa rất sôi nổi và đặc biệt quần chúng hoá

Đây là một đoạn chân dung Nguyên Hồng trong Cát bụi chân ai:

“Về Hà Nội, Nguyên Hồng và vợ con thuê cái gác một ở phố Mirben

cũ bên cạnh viện Mắt gần chợ Hôm Nhớ những lần Nguyên Hồng rủ đến chơi nhà thường vào buổi chiều thứ bảy Dựng xe đạp ở cái sân chung nhớp nháp nhà dưới rồi lên gác Nhà một buồng lủng củng ba lô, tay nải Chẳng khác trước kia ở dưới bãi Nghĩa Dũng Chỉ thêm trẻ con chạy ra chạy vào lít nhít rối cả mắt Chị ấy đã xin được làm nhân viên cửa hàng quốc doanh sách, đứng bán ở quầy góc nhà bách hoá tổng hợp bây giờ, phía cửa đường Hàng Bài

- Ngồi vào đây lấy chỗ cho mẹ nó kê cái hoả lò Chả rán phải chén nóng tại chỗ mới hay

Nguyên Hồng lui cui dẹp quanh cho tôi ngồi tựa lưng vào tường trông

ra chằng chịt dây điện ngoài cửa sổ, lá xà cừ rụng bay rào rào Nguyên Hồng không nói, nhưng tôi đã biết cái chả rán này rồi Nguyễn Tuân chỉ nghe, đã lắc đầu, rủa “chả rán Nguyên Hồng” đãi “cái thằng xơi được cả bọ hung thì

nó còn từ cái gì” Nguyên Hồng không khi nào mời Nguyễn Tuân và biết tôi thưởng thức được món tiểu táo cao cấp ấy, chủ nhà cũng chẳng cần báo trước

Ấy là cái “nem Sà goòng” nhân rau bà đẻ đã xin hay mua được ở nhà hộ sinh nào đấy Nguyên Hồng thường ca tụng sức thần kì bổ và chữa bách bệnh của

rau bà đẻ “Khi bị đày lên Bắc Mê, tao ngồi viết được cả tập bút kí Cuộc sống

lại còn sống được mà dò được về đến Nam Định rồi lấy vợ cũng là nhờ cái phải

gió ấy của trẻ sơ sinh Mẹ tao ngâm rượu mật ong gửi lên Bây giờ thì một cái

rau ăn tươi cả nhà được tẩm bổ” Nguyên Hồng cười hả hê”[22,tr.422- 423]

Đó là Nguyên Hồng với sinh hoạt dân dã xô bồ Ông còn có thể uống

rượu với ổi xanh, hành sống, với cà pháo muối xổi; sẵn sàng ngồi bắt chuyện

với tất cả mọi người trong quán ăn giữa chợ Nhưng đối với nghề, ông lại hết

sức cẩn thận và công phu: giữ gìn từng trang bản thảo Cẩn thận đến độ đi đâu

cũng ôm đồm vác theo Không yên tâm để chỗ nào Sợ lạc, sợ mất Con mắt

tinh quái của Tô Hoài đã phát hiện thấy “trong cái cặp da bản thảo thường cắp

theo, lúc nào cũng kẹp sẵn mảnh giấy vỏ bao xi măng “Con ruồng xanh”

không thấm nước (…) Đêm ngủ đâu, nhỡ một cái(…) lần ra hiên hay cạnh

cửa sổ, trải mảnh giấy dầu nọ ra(…), rồi gói lại kĩ lưỡng bỏ vào cặp Hôm sau

vứt xuống hố hay đống rác nào đấy Có khi tiếc cái giấy còn tốt, lại gột sạch

đem phơi Chẳng coi là sự bẩn thỉu dấu diếm”

Có thể thấy, nghệ thuật xây dựng chân dung văn học của Tô Hoài tạo

cho thế hệ bạn đọc sự gần gũi với mỗi nhà văn

Chân dung Nguyễn Tuân, thích ăn mặc khác thường - “khăn lượt vố, áo

gấm tay trần, tay chống dọc chiếc quạt thước thay ba toong, chân bít tất dận

giày mõm nhái Gia Định”, không thích cà phê nóng đầu đường, không chịu

được mùi hoa sữa, và rất kị mùi tỏi, nhưng lại có cái chu đáo rất “nền nếp nho

phong” Mỗi năm, dịp kỉ niệm ngày vào Đảng hay tết nhất, Nguyễn Tuân đến

chơi với Tố Hữu Thế nào cũng cầm lên mấy bông hồng vàng lòng trứng gà

Trước sau tề chỉnh hầu như đã thành nếp”

Với hoạ sĩ Nguyễn Sáng, con người tài hoa lại “hay để ý những cô gái

mới lớn”, phải lòng mấy cô gái bán kem hiệu Tiến Đạt phố Yết Kiêu Hồ

Dzếnh “gọn việc Tính anh cẩn thận, chu đáo, tính toán”…

Mỗi người một vẻ, “một mánh, một tật”, chẳng ai giống ai, nhờ Tô Hoài

mà độc giả biết đến bao cái bình thường ở những con người họ Khắc hoạ

chân dung những tên tuổi, với không ít những thói tật, không có nghĩa là Tô Hoài đã bôi nhọ, hoặc có ý định hạ thấp đối tượng, ngược lại theo ông, dù họ

có là ai đi chăng nữa, có là những người nổi tiếng đi chăng nữa họ vẫn là những con người, mà đã là con người thì trước hết họ cũng có diện mạo riêng, thói tật riêng, sở thích riêng, và cũng có những đức tính của những con người bình thường Tô Hoài luôn trân trọng sở thích, thói quen và cá tính của mỗi người Đó chẳng phải là cội nguồn của mọi giá trị nhân bản đó sao Chính nó

đã tạo nên một thế giới nhân vật riêng phong phú, sinh động, độc đáo và hấp dẫn của Tô Hoài

2.2.4 Dựng chân dung nhà văn trên cái nền phong tục lạ

Trong văn học hiện đại Việt Nam, Tô Hoài thường được nhắc tới như là một nhà văn có biệt tài mô tả thiên nhiên và phong tục Đọc những tác phẩm của Tô Hoài người ta dễ ấn tượng với những đặc sắc của những phong cảnh, phong tục ở miền núi Tây Bắc Việt Nam, ở những vùng ngoại ô Hà Nội Đọc những tác phẩm của ông ta mới thấy được hết những đặc sắc ở những vùng miền ấy Khi viết chân dung, Tô Hoài thể hiện rất đậm nét sở trường này Những chân dung văn học của ông bao giờ cũng được hiện lên giữa cái bề bộn của cuộc sống với cái không khí của những tập quán, những phong tục Với ý thức sử dụng nhãn quan phong tục như một tiêu điểm để khám phá đời sống xã hội và con người, trong sáng tác của Tô Hoài bao giờ cũng đậm chất phong tục, các chân dung văn học bao giờ cũng hiện lên trên những nền phong tục tập quán

Tác phẩm của Tô Hoài thường hướng nhãn quan của mình vào các tập tục làng quê… Tác phẩm của ông phản ánh về một vùng nông thôn ngoại thành với nhiều khía cạnh khác nhau Chất phong tục dày đặc trong tác phẩm góp phần làm nên giá trị văn xuôi của Tô Hoài Nó làm cho bức tranh đời sống xã hội trở nên sống động, độc đáo hơn trong tính toàn vẹn của cuộc sống

Khi dựng chân dung các nhà văn, dường như Tô Hoài không chỉ chú

trọng đến việc dựng chân dung tinh thần của họ mà còn chú ý đến vẻ bề

ngoài, cách ăn mặc, đi đứng, nói năng… Tô Hoài thường cho nhân vật của

mình xuất hiện trong không khí đời thường với những phong tục tập quán

lạ Khi dựng chân dung Nguyễn Tuân, ông chú ý xây dựng chân dung của

Nguyễn Tuân với cái thú ẩm thực cầu kì qua từng món ăn cổ truyền của

dân tộc:

“Những cái thích và vui ẩm thực của Nguyễn Tuân không chỉ dễ dãi vì

miếng ăn uống sang trọng mà phải là hợp khẩu vị theo ý mình Lọ muối vừng

hộp nước mắm chưng, cái gặc-măng-dê trữ trên ba lô, thời chiến và thời bình,

vẫn thế Nguyễn Tuân sành ăn và kĩ tính, tuyệt nhiên không xô

bồ…”[22,tr.403]

“Cũng lạ, cái mà bình thường Bài bút kí Phở đã đưa tác giả vào hàng

những tay cực thạo món này Ít ai biết Nguyễn Tuân chỉ ăn một thứ phở, phở

chín, phở thịt bò chín Không đụng đũa vào bất cứ thứ phở nào khác Thịt bò

chín, nạm hay mỡ, bánh vừa phải không nẫu vồng lên, không thái sẵn và thái

máy như Sài Gòn mà Nguyễn Tuân gọi đùa là vằn thắn phở Xúc bánh xong,

thái thịt rồi bày lên rắc hành hoa và hạt tiêu, không ớt mặc dầu thích ớt cay

“Ông nào phở xào, tái sách, tái dúng hay tái lăn, sốt vang lại đập quả trứng,

thêm một cục mọc thịt lớn, một miếng giò lụa, hay phở thịt gà, thịt ngỗng, thịt

chó rựa mận thì tuỳ Tôi không ăn phở để tẩm bổ” Lùa thật nhanh, ăn thật

nóng nên hết chất phở thú nhất Không hành tây, mùi tàu, húng chó, không

thêm nước mắm, dấm ớt, tương ớt, không mỡ váng, không mỳ chính, cố

thưởng thức cái tinh tuý của nước dùng xương…”[22,tr403]

Dấu chân Tô Hoài đi đến đâu, phong tục tập quán mọi miền quê đi vào

trường nhìn của nhà văn đến đó Chỉ với cảm quan hiện thực đời thường, với

một khả năng quan sát đặc biệt mọi phương diện phong tục trong cuộc sống

sinh hoạt mới đi vào trang văn của Tô Hoài trong sự phong phú, sinh động như thế Với nhãn quan phong tục, Tô Hoài đã đem hương sắc riêng của đời sống và tầm hồn dân tộc đưa vào những sáng tác của mình

Khi miêu tả chân dung Như Phong, ta thấy, hình ảnh Như Phong dường như bị chìm đi trong cái thế giới màu sắc phong tục riêng vô cùng phức tạp,

xô bồ, nhếch nhác của giới văn nghệ sĩ một thời:

“Những người viết văn, viết báo ở Hà Nội thời kì này sống ồ ạt, phóng túng, làm ăn và chơi bời, không ai cho như thế là không bình thường Nhưng chúng tôi cũng không hẳn là những tay trác táng đến vụt mặt xuống Sống và sáng tác, chúng tôi vừa ngoi ngóp, lại vừa tự vượt lên Cuộc sống thời thượng,

sa đoạ kề cạnh những hoạt động mê mải, hăng hái Có khi thức trắng đêm viết một một cái truyện ngắn trên gác một nhà ả đào ở dưới Ngã Tư Sở Không thể

cắt nghĩa được, chỉ thấy là ngang tàng, tối hôm trước ngủ xăm đầu phố Sinh

Từ, sáng hôm sau xông đi gặp tờ-rốt-kít Nguyễn Tế Mĩ tranh luận lôi đình ở một tiệm hút cuối phố hàng Chiếu, âm thầm nghi ngút như trong cửa điện đồng cô, cãi nhau ầm ĩ về H Bác buýt, về Phit- ni- ê…

(…) Nghe có người kì cạch trèo lên thang gác, rồi tiếng đội nắp cửa lên Hẳn phải là khách quen Rồi cũng chẳng ai để ý Bóng tối âm u vẫn trùm lẳng lặng

Người ấy nhô đầu lên một lát cho lại mắt rồi vịn phải đến chỗ chúng tôi Chẵng rõ mặt mũi, nhưng thấy trên đầu trăng trắng vành khăn ngang Biết rồi cái anh này đã từng vung ba- tong giơ nắm đấm hô ủng hộ đám biểu tỉnh của chị em tiểu thương chống thuế, ở cửa chợ Đồng Xuân, mặc với rồng đội xếp cứ phun nước vào giữa mặt

Như Phong “à” một cái, không nghe rõ là thở dài hay tiếng kêu nhận ra người quen Người chít khăn ngang ngả vào giường chúng tôi Anh cứ tự nhiên kéo một điếu rồi nằm yên thưởng thức hơi thuốc ngấm vào trong mình Nghe chừng một lát mới lại hơi, rồi rầu rầu nho nhỏ:

- Bố tao chết đã được một tuần nay Biết tin thế, mà chẳng cách nào

về được

Im lặng

Như Phong mở ví nói:

- Này, cầm tiền mà về làm ma cho bố mày

Người ấy nhét tờ giấy bạc vào ngực áo, rồi ngóc cổ lên, tay đặt vào

dọc tẩu, tay xoe tiêm trên đèn sắp sửa làm điếu nữa Cái môi thưỡi ra, nhầy

lên một màu thật đói khát trong ánh đèn dầu lạc lờ mờ

Như Phong dằng cái tẩu rồi thong thả nói từng tiếng:

- Mày xin tiền tao để làm ma bố mày đã mấy lần, quên rồi à? Tao bảo

cho mày biết lần này là lần cuối tao thí cho, từ nay mà mày còn mở mồm ra

xin tiền làm ma bố nữa, ông đấm vỡ mặt, biết không!”[17,tr.123]

Tô Hoài thường dễ có cảm hứng trước những phong tục lạ Ông có thể

phát hiện được những phong tục không hẳn đã quen thuộc với mọi người

ngay ở vùng nông thôn đồng bằng hay thủ đô Hà Nội Khi dựng chân dung

Như Phong, ta thấy hình ảnh của Như Phong dường như bị chìm đi trong cái

thế giới có màu sắc phong tục riêng vô cùng phức tạp và nhếch nhác của giới

cầm bút một thời

Khi dựng những chân dung văn học, Tô Hoài thường gắn phong tục với

những sinh hoạt đời thường trong các mối quan hệ gia đình, bạn bè, làng xóm

Bức tranh phong tục được miêu tả gắn liền với các chân dung nhân vật làm

cho người đọc hiểu được sở thích, tâm lí, cũng như con người “tinh thần” bên

trong của họ So với các nhà văn khác, khi dựng chân dung của nhân vật, họ

thường kể về những chiến công, những đóng góp của nhân vật đó với cuộc

đời và xã hội Với Tô Hoài, ông không kể nhiều về sự nghiệp sáng tác của họ,

mà ngòi bút của ông thiên về cuộc sống đời thường, thậm chí cả những thói

xấu, tầm thường vặt vãnh của chính mình và các nhà văn khác Phong tục tập

quán trong những sáng tác cuả ông bao giờ cũng gắn với những chuyện đời thường của cuộc sống

Chính vì vậy, khi đọc những tác phẩm chân dung văn học của Tô Hoài ta cảm thấy những nhân vật nổi tiếng ấy thật gần gũi, thật thân thiết Khoảng cách giữa họ - những cây bút văn chương lớn của nước nhà - với chúng ta - thế hệ sau này trở nên gần gũi Những bức chân dung hết sức chân thực mà

Tô Hoài đã dựng lên trong tác phẩm thật quí giá biết bao, đây là những đóng góp hết sức to lớn trong sự nghiệp sáng tác của ông

2.3 CHÂN DUNG MỘT SỐ NHÀ VĂN VÀ BỨC CHÂN DUNG TỰ HOẠ

Chân dung Nguyên Tuân:

Nguyễn Tuân với vóc dáng của một chàng trai trẻ những năm 30 đỏm dáng và ăn chơi khác người, ông xuất hiện ngay từ đầu tác phẩm Đó là một con người tài hoa, uyên bác, và giàu lòng tự trọng, cầu kì cẩn thận trong mọi nếp sống, không xô bồ, vồ vập mà kín đáo, thâm trầm Với tính cách ngang tàng, dường như không chịu khuất phục ai, Nguyễn Tuân từng quan niệm “tự

do là không bờ bến, không chính trị, nhưng cũng không bao giờ lung tung… Cái ngang ngang Nguyễn Tuân một mình một tính làm cho người ta hiểu lầm những chuyện khác thường nhưng tế nhị”[22,tr.485] Con người ấy trong tác

phẩm được mệnh danh bằng một loại từ ngữ “cây sáng kiến ăn chơi", “tay sành ăn và kĩ tính” Cái thú đi là một trong cái thú lớn nhất trong đời ông, đó

là sở thích, là đam mê của ông “ Cái thúc giục vẫn là những cơn đói đi của mình”[22,tr.392], “lo cho việc đi là yêu đi và biết hưởng thụ đi Mải mê quên ngày tháng, nhưng tính đếm sửa soạn thì phải nhớ từng ly"[22,tr.395] Có lẽ

vì thế mà không phải ngẫu nhiên Nguyễn Tuân mượn câu của P Môrăng làm

đề tựa cho cuốn tiểu thuyết Thiếu quê hương của mình, đó là: “Ta muốn sau khi chết đi rồi da ta được thuộc làm cái vali”

Con người ấy yêu ghét ai thì khó mà dấu được bởi tính tình “thẳng như

ruột ngựa” Con người ấy không chịu được những gì giả dối vòng vèo, cho

nên đã từng nói với Tô Hoài: “Không biết thằng này thế nào là thật! Tao ghét

cái cười mủm mỉm hiền lành không hiền lành của mày”[22] Trong đợt chỉnh

huấn, Nguyễn Tuân ngồi im nghe mọi người giúp đỡ, gợi nhớ những câu đã

chửi ai, đã nói ác với ai như thế nào mà Nguyễn Tuân không nhớ nói lúc nào

Nhưng nghĩ chắc có nói không phải người ta vu Chỉ không tưởng được người

ta lại đem cái câu chuyện giễu cợt ấy ra chỗ nghiêm chỉnh thành chuyện tày

trời, “chỉ Nguyễn Tuân mới nhớ lâu và để bụng những câu góp ý ấy”, không

tiếp thu, cũng chẳng nói lại, “có những người rồi Nguyễn Tuân không bao giờ

dàn mặt nữa”[22,tr.473]

Dựng chân dung Nguyễn Tuân, Tô Hoài còn nhìn thấy trong cái con

người ác khẩu đến mức nghiệt ngã ấy cũng là con người tình nghĩa với bạn

bè, bao giờ cũng gửi thiếp chúc mừng những người quen biết, tặng hoa hồng

cho những người ông quý trọng, chia sẻ từng chén rượu ngon với bạn bè Đối

với Tô Hoài, mặc dù Nguyễn Tuân “còn nhiều cái không bằng lòng”, thậm

chí “chán chường cả năm không nhìn mặt song lâu lâu không được tào lao vài

ba câu lại thấy văng vắng”[22], và khi Tô Hoài đi công tác Hà Giang hay Lai

Châu “lâu lâu thế nào cũng được thư Nguyễn Tuân, khi gửi từ Hà Nội, khi

Lao Cai, khi Vĩnh Linh, khi Matxcơva”[22] Yêu lớp trẻ, gọi lớp con cháu là

“anh” nhưng khi dửng nhỡ mồm, mà tâm sự vài điều “tiêu cực” mà ăn đòn

Với chân dung Nguyễn Tuân điều rõ nhất ta thấy ở nhà văn ấy là sự độc

đáo, tài hoa trong cách sống, và cũng là con người độc đáo, tài hoa trong sự

nghiệp “Tác phẩm của Nguyễn Tuân khiến có người mê Nguyễn Tuân như

điếu đổ, từng chữ”[22] Song không thiếu những kẻ đố kị ganh ghét, soi

mói… vì thế mà sự sáng tạo cứ được nhìn từ góc độ chính trị “lên xuống theo

thời tiết”, khiến Nguyễn Tuân đã phải cáu kỉnh, chua chát, mà nói rằng: “Mày

bảo chúng nó viết đi để ông với mày đi chơi, thế là biên chế bớt được người công tác theo dõi”[22] Chân dung khép lại với cảm xúc bâng khuâng của tác giả khi nghe đài báo về cái chết của Nguyễn Tuân: “Đêm qua nghe đài báo ông Nguyễn Tuân chết rồi Tôi nghĩ vẫn như buổi tôi ngồi uống một mình nhưng Nguyễn Tuân đã nằm yên từ buổi sáng, trước hôm tôi ra đây Nguyễn Tuân! Nguyễn Tuân ôi! ô hô”[22,tr.663-664]

Dựng chân dung Nguyễn Tuân, Tô Hoài đã phác hoạ rất đậm nét về những kỉ niệm giữa đời thường với Nguyễn Tuân, những chuyện vụn vặt của cuộc sống, song không phải vì thế mà người đọc bớt đi lòng kính trọng và cảm phục Nguyễn Tuân

Chân dung Nguyễn Huy Tưởng:

Với Tô Hoài, tác giả của Sống mãi với Thủ đô là một con người hiền

lành, chân thực, xốc vác với công việc chung “Nguyễn Huy Tưởng vốn trầm mặc, dẫu gặp việc vô vập, bồn chồn, anh vẫn giữ điềm nhiên”[17,tr.41] Là một con người có kỉ luật trong công việc, thích viết nhật kí, thích sưu tầm tài liệu, thích ca tụng L.Tônxtôi:

“Nguyễn Huy Tưởng từng tròn mắt ca tụng khấn vái L.Tôxtôi, Ifxen…

và ở mỗi người bạn, mỗi cán bộ cấp cao, Nguyễn Huy Tưởng đều tìm ra những ưu điểm để tô hồng Ai nấy đều cười và quen đến độ, Nguyễn Huy Tưởng sắp khen và biết khen thế nào rồi” [22,tr.434]

Con người ấy nghĩ thực, nói thực và bao giờ cũng nhìn người, nhìn sự vật ở những khía cạnh tốt đẹp nhất, cho nên khi gặp cái gì tráo trở, bất thường thì không thể thích nghi ngay được Nguyễn Huy Tưởng không chịu tin rằng cũng con người ấy làm gì có chuyện khi ở rừng gian khổ thì tốt đẹp, về thành phố lại đổi thay: “Chúng nó cũng vẫn là chúng mình cả thôi, chẳng lẽ chỉ biến đâu một lúc, trở lại là thằng khác à?”[22,tr 434]