Khai thác và sử dụng nguồn tài liệu nước ngoài trong biên soạn chương trình Lịch sử Việt Nam ở bậc Trung học phổ thông

Tác giả cho rằng có thể đưa vào sách giáo khoa những tư liệu, đoạn trích đánh giá về sự kiện lịch sử dân tộc dưới cách nhìn của các sử gia bên ngoài những nguồn thông tin hợp lí khách quan khoa học vào chương trình giảng dạy môn lịch sử ở bậc học THPT. Tác giả kỳ vọng, việc ứng dụng đề tài sẽ đem lại các lợi ích: Học sinh cảm thấy lịch sử đúng với tính khách quan, khoa học, không thể xuyên tạc, của nó. Cách tiếp cận lịch sử của các sử gia, học giả Phương Tây rất mới lạ, độc đáo. Lịch sử một nước, một dân tộc luôn đặt trong tổng hòa mối quan hệ với thế giới đặc biệt các nước láng giềng xung quanh hay trực tiếp liên quan. ( Trung Quốc, Pháp, Mỹ). Việc sử dụng nguồn tài liệu từ chính những nước đó cũng là một kênh thông tin cần thiết. Nhât là một giai đoạn Việt Nam chưa có chữ viết thì các sự kiện ở Việt Nam được phản ánh trong các sách cổ Trung Quốc. Thông qua cách tiếp cận đó học sinh có hiểu biết thêm về văn hóa, lịch sử nước ngoài. Chưa kể đến việc nếu sách trích dẫn những đoạn trích đó bằng tiếng nước ngoài còn rèn khả năng nói ngôn ngữ nước ngoài bổ trợ cho việc học tốt ngoại ngữ.

Đề tài

“Khai thác và sử dụng nguồn tài liệu nước ngoài trong biên soạn chương

trình Lịch sử Việt Nam ở bậc Trung học phổ thông”

Tác giả: Phan Thị Hồng Nhung, Trường THPT Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ An

Lịch sử là gì? Mặc dù hàng ngày chúng ta vẫn sử dụng thuật ngữ đó một cách phổ biến và thường xuyên nhưng để trả lời được câu hỏi đó thì không dễ chút nào Sách Nhập môn sử học của GS Phan Ngọc Liên đã giải thích Lịch sử theo hai nghĩa chính: Thứ nhất Lịch sử dùng để chỉ quá trình sự kiện hiện tượng khách quan xảy ra trong xã hội loài người từ khi con người xuất hiện cho tới nay Đó là hiện thực khách quan tồn tại độc lập với ý muốn nguyện vọng của con người Thứ hai Lịch sử là sự hiểu biết của con người về những gì đã xảy ra được truyền lại bằng lời nói qua các câu chuyện dân gian hay được ghi chép bằng văn tự

Hai nghĩa này có quan hệ chặt chẽ với nhau song không nên xem là một

vì nó không đồng nhất với nhau Hiện thực lịch sử là cái có trước còn nhận thức lịch sử là cái có sau Nhận thức lịch sử chỉ đúng khi nó phản ánh dúng Lịch sử

Từ điều đó để thấy rằng: Từ một hiện thực Lịch sử sẽ có rất nhiều quan điểm cách nhìn khác nhau Có thể các cách nhìn khác nhau con đường tiếp cận khác nhau nhưng đều cùng chỉ rõ bản chất sự kiện, cũng có thể có nhiều cách nhìn khác nhau là để bóp méo, xuyên tạc sự kiện nhằm phục vụ cho một mục đích nào đó Ví như trong các xã hội chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản: Lịch

sử được xem là công cụ phục vụ cho sự thống trị tối đa của giới cầm quyền Có

lúc nó bị giáo hội thần quyền chi phối Trái ngược với điều đó, chủ nghĩa Mác-

Leenin đem lại một quan niệm thực sự khoa học về lịch sử Quan điểm Macxit,

Leninnit đã giúp chúng ta có cơ sở để hiểu đúng lịch sử và nhận thức lịch sử

Nghiên cứu, giảng dạy Lịch sử nước nhà luôn là vấn đề được Đảng và

Nhà nước quan tâm Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói

“ Dân ta phải biết sử ta

Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Từ đó mà suy rộng ra, chúng ta tìm hiểu lịch sử không phải là một việc

làm vô ích từ quá khứ mà là tìm hiểu cái đã phát sinh ra hiện tại và dự đoán cho

tương lai

Nhân vật trong cuốn tiểu thuyết của A Fhranxo “ Tội lỗi của Xinvec

Bônnac” là một ông già kì lạ: rất ham thích sưu tập các bản chép tay cổ và cả

những sự kiện nhỏ nhặt của quá khứ Ông không hề quan tâm đến mọi việc diễn

ra xung quanh, ông hoàn toàn xa lạ với chúng Hình tượng này phản ánh quan

điểm cho rằng lịch sử là một điều xa lạ với cuộc sống, thậm chí nhà sử học Đức

R vintơrăm đã trình bày quan điểm của mình như sau: “ Chúng ta – những nhà

sử học đang làm một công việc kì lạ bởi vì chúng ta đang sống trong thành phố

của những người đã chết, bống tối bao quanh chúng ta, chúng ta đang theo dõi

dấu vết của những bước chân đã qua”

Những quan điểm trên đây đều sai lầm Thật ra lối sống hiện nay, hình

thức gia đình, các mối quan hệ giữa con người với nhau, các cơ chế xã hội đều

bao goomg những yếu tố của quá khứ còn lại Bởi vậy tìm hiểu lịch sử không

phải là thoát ly hiện thực mà chỉ là một con đường riêng để thâm nhập cuộc

sống

G Trecnưsep-xky viết: “ Có thể không biết, không cảm thấy say mê học

tập môn Toán, tiếng Hy Lạp hoặc Latinh, hóa học, có thể không biết hàng nghìn

môn khoa học khác nhưng dù sao đã là một con người có giáo dục mà không

yêu thích lịch sử thì chỉ là một con người không phat triển đầy đủ về trí tuệ”

Tất nhiên không nên hiểu những lời trên đây là đánh giá không đững về những

khoa học khác Ở đây Trecnưsep-xky chỉ muốn nhấn mạnh vị trí đặc biết của sử học trong hệ thống giáo dục nói chung

Việc giáo dục lịch sử có tác dụng lớn về trí tuệ và tình cảm của con người Nếu địa lý cho chúng ta tình yêu quê hương đât nước trên mọi miền tổ quốc, văn học bồi dưỡng lòng nhân ái và yêu cái đẹp thì lịch sử với những câu chuyện thăng trầm của cuộc sống, con người sẽ giúp chúng ta có cái nhìn khách quan đa chiều và những bài học kinh nghiệm đáng giá để tạo dựng tương lai Không phải ngẫu nhiên mà từ xa xưa lịch sử trở thành nhiều đề tài cho các họa

sỹ, nhà văn, nhà thơ sáng tác và thành công

Thực tế dạy học Lịch sử Việt Nam ở trường phổ thông nước ta hiện nay còn có nhiều vấn đề thậm chí là mâu thuẫn chưa thể giải quyết nổi đó là:

- Lịch sử là môn học quan trọng, được các cấp ngành chú trọng đổi mới

tư duy phương pháp tiếp cận và dạy học nhưng hiệu quả chưa cao

- Bên cạnh một bộ phận học sinh yêu thích say mê thì phần lớn lại quay lưng với môn học cho rằng Lịch sử khô khan và khó tiếp nhận

- Một số giáo viên dạy học chỉ dạy theo lối tường thuật lai sự kiện nhưng không đi vào lí giải bản chất sự kiện và sử dụng các tư liệu mở Trong khi học sinh không mấy hứng thú thậm chí các em tỏ ra thích thú và tự tiếp cận nhiều thông tin từ nhiều nguồn

Cùng với sự bùng nổ của nền “ văn minh thông tin” hiện nay qua hệ thống mạng Internet khiến con người nói chung và học sinh nói riêng tiếp cận được rất nhiều nguồn thông tin cùng về một sự kiện lịch sử Điều này quả thực rất có ích và hữu hiệu trong việc mở mang trí tuệ và khắc phục phần nào về tính hạn chế của lượng kiến thức trong SGK những cũng dẫn đến rất nhiều hệ quả khác nhất là khi các thông tin “vàng thau lẫn lộn” không thiếu thông tin xuyên tạc lịch sử

Phần lớn thông tin mới mẻ hiện nay về lịch sử của dân tộc mà các em tiếp cận còn thông qua cách viết sử của các sử gia nước ngoài Các em tỏ ra rất thích thú trong cách viết hấp dẫn độc đáo của họ nhất là cách nhìn của đối phương trong hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc Những cái này được đề cập trong SGK chương trình PT còn quá ít Đương nhiên ta đang nói đến những nguồn thông tin từ nước ngoài có thể chấp nhận được

Là giáo viên Lịch sử ở cấp THPT – người có vai trò quan trọng trong định hướng nhận thức lịch sử cho học sinh ở lứa tuổi sắp bước vào đời sẽ có nhiều thuận lợi nhất định: bởi học sinh ở lứa tuổi này đủ tư duy nhanh nhẹn để tiếp nhận nắm bắt cái mới, cái rộng mở của lịch sử nhưng chưa đủ trưởng thành

và bản lĩnh để xác thực kiểm chứng thông tin

Vậy có nên và có thể khắc phục được hạn chế đó không? Theo tôi là có nên và có thể Chúng ta nên đưa vào để học sinh yêu thích và hứng thú, để học sinh cảm nhận được môn lịch sử cũng rất thức thời và dễ nắm bắt Chúng ta có thể đưa vào sách giáo khoa những tư liệu , đoạn trích đánh giá về sự kiện lịch

sử dân tộc dưới cách nhìn của các sử gia bên ngoài đương nhiên đó phải là những nguồn thông tin hợp lí khách quan khoa học Điều đó có những ý nghĩa, tác dụng như sau:

- Học sinh cảm thấy lịch sử đúng với tính khách quan, khoa học, không thể xuyên tạc, của nó

- Cách tiếp cận lịch sử của các sử gia, học giả Phương Tây rất mới lạ, độc đáo

- Lịch sử một nước, một dân tộc luôn đặt trong tổng hòa mối quan hệ với thế giới đặc biệt các nước láng giềng xung quanh hay trực tiếp liên quan ( Trung Quốc, Pháp, Mỹ) Việc sử dụng nguồn tài liệu từ chính những nước đó cũng là một kênh thông tin cần thiết Nhât là một giai đoạn Việt Nam chưa có chữ viết- thì các sự kiện ở Việt Nam được phản ánh trong các sách cổ Trung Quốc

- Thông qua cách tiếp cận đó học sinh có hiểu biết thêm về văn hóa, lịch

sử nước ngoài Chưa kể đến việc nếu sách trích dẫn những đoạn trích đó bằng tiếng nước ngoài còn rèn khả năng nói ngôn ngữ nước ngoài bổ trợ cho việc học tốt ngoại ngữ

Đương nhiên sử dụng tư liệu này phải lưu ý những vấn đề sau nếu không muốn đưa lại hiệu quả không mong muốn:

- Tài liệu sử học của nước ngoài khi đánh giá lịch sử luôn chú trọng tính

cá nhân, phân tích động cơ hành động theo tính toán của cá nhân mà quên đi đặc điểm nổi bật của lịch sử dân tộc Việt Nam là tính dân tộc

- Chỉ sử dụng những tư liệu lịch sử có cách nhìn thừa nhận khách quan đối với lịch sử việt nam, không sử dụng như tư liệu tô vẽ, bôi đen xuyên tạc mang tính thù địch

- Sử dụng đoạn trích trong một số lượng cho phép và là dẫn chứng minh họa cho ý triển khai chứ không thể là tài liệu học chính hoặc lạm dụng quá nhiều

- Những tài liệu đó phải là điển hình, có chọn lọc, không phải cứ của tác giả nước ngoài là đưa vào sử dụng

- Giáo viên trực tiếp giảng dạy phải tiếp cận, hiểu rõ hiểu kĩ nguồn tài liệu sử dụng và hướng dẫn cụ thể cho học sinh tìm hiểu thêm

- Chú trọng tới tính đảng và tính khoa học trong nghiên cứu, biên soạn sách và trong giảng dạy cũng vậy

Từ những cơ sở lý luận, thực tiễn trên, tôi chọn đề tài: “Khai thác và sử dụng nguồn tài liệu nước ngoài trong biên soạn chương trình Lịch sử Việt Nam ở bậc Trung học phổ thông” xem như một đề xuất táo bạo hơn trong việc sử

dụng tài liệu nước ngoài trong chương trình sách giáo khoa cũng như giảng dạy phần Lịch sử Việt Nam cho học sinh

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Theo sự khảo sát của tôi, vấn đề khai thác sử dụng tài liệu để giảng dạy tốt môn Lịch sử là vấn đề được nhiều người nghiên cứu tìm hiểu như tài liệu văn học, tài liệu về lịch sử địa phương, các nguồn tài liệu sống…sử dụng những kiến thức liên môn khác nhưng việc sử dụng nguồn tư liệu nước ngoài qua các

tờ báo uy tín, các sử gia, học giả tiến bộ nước ngoài vào giảng dạy thì còn rất hạn chế Vì vậy đề tài hi vọng sẽ làm rõ được một số vấn đề liên quan đến sử dụng tư liệu nước ngoài vào biên soạn, giảng dạy môn Lịch sử ở trường THPT

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: việc sử dụng tài liệu nước ngoài vào biên soạn giảng dạy Lịch sử Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu: sử dụng các nguồn tài liệu của nước ngoài phương Đông và phương Tây để biên soạn và dạy học cho phẩn Lịch sử Việt Nam trong chương trình phổ thông

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi đã khai thác và sử dụng những nguồn tư liệu liên quan đến các sử gia , học giả nước ngoài khi nghiên cứu đánh giá những vấn đề

về lịch sử Việt Nam: sự kiện, nhân vật…; các công trình đã công cố về nghiên cứu lịch sử

Trên cơ sở phương pháp luận sử học Mácxít và tư tưởng Hồ Chí Minh, tác giả sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp logic là chủ yếu ngoài ra chúng tôi còn sử dụng các phương pháp chuyên ngành khác như: phân tích, đối chiếu, so sánh

5 Đóng góp của đề tài

Đề tài đặt ra vấn đề và xử lí việc sử dụng nguồn tư liệu từ nước ngoài để biên soạn, giảng dạy phần lịch sử Việt Nam trong chương trình phổ thông một các cơ bản, khái quát, thử nghiệm ở một số bài học và mang tính định hướng

6 Kết cấu đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung của đề tài được triển khai trong 3 chương

Chương 1: Lịch sử mang tính khách quan

Chương 2: Thực trạng khai thác sử dụng tư liệu lịch sử nước ngoài vào biên soạn Lịch sử Việt Nam ở bậc phổ thông

Chương 3: Khai thác và sử dụng tư liệu lịch sử nước ngoài vào biên soạn Lịch sử Việt Nam ở một số bài học lớp 10,11,12

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ MANG TÍNH KHÁCH QUAN VÀ KHOA HỌC 1.1 Lịch sử và nhận thức lịch sử

Con người đã nhận thức lịch sử từ khi mới xuất hiện song không phải có nhận thức là có khoa học Từ tri thức đầu tiên lịch sử đến lúc khoa học lịch sử

ra đời là một chặng đường rất dài Nếu con người xuất hiện cách đây khoảng 4 triệu năm thì sử học cũng mới ra đời cách đây 3000 năm, Sự nhận thức lịch sử trở thành khoa học khi xuất hiện phân chia giai cấp và xã hội: có một số người thoát li khỏi lao động sản xuất sống dựa trên sự áp bức bóc lột nhân dân lao động, có điều kiện chuyên làm công việc nghiên cứu để phục vụ giai cấp thống trị Đồng thời khoa học lịch sử cũng ra đời khi con người không chỉ quan sát, miêu tả những hiện tượng mà đạt tới trình độ khái quát hóa, trừu tượng hóa những hiểu biết, kinh nghiệm, thu được, tổng kết được trong quá trình lao động sản xuất và đấu tranh xã hội Do đó con người dần dần hiểu biết sâu sắc hơn bản chất sự vật hiện tượng phát hiện những quy luật vận động của bản thân sự vật, những quy luật chi phối tác động đến sự vận động ấy Nhờ vậy con người dần dần tiếp cận với chân lý khách quan, sử dụng những thành tựu nghiên cứu vào đời sống Khoa học thực sự chân chính là khoa học phục vụ lợi ích đông đảo nhân dân

Sự nhận thức lịch sử vốn có của con người trở thành một khoa học cũng tuân thủ với những điều kiện trên Khi nói đến khoa học là nói đến chân lý khách quan mà chúng ta từng bước tiếp cận Vì vậy, đối với khoa học lịch sử việc nhận thức sự phát triển của xã hội loài người không phải là kể chuyện về những gì xảy ra nhất là những chuyện mang tính chất hoang đường huyền bí, những dã sử mà phải nêu những sự kiện chính xác Dĩ nhiên những chuyện cổ tích, truyền thuyết, thần thoại vẫn ít nhiều phản ánh lịch sử, tuy nhiên nó đã bị che lấp bởi một lớp vỏ bọc thần bí

Lịch sử trở thành một khoa học khi nó sử dụng tài liệu chính xá, không phát hiện, hiểu rõ sự kiện để có tài liệu chính xác thì sẽ không có khoa học Bởi

vì Fh Enghen nhấn mạnh: “ không hiểu hoặc không hiểu đúng những sự kiện thì không hiểu được lịch sử dù tự xưng là nhà macxit cũng không hiểu gì về lịch sử” Từ đó, V.I Lênin đã chỉ rõ thêm “ Chủ nghĩa Mác đững vững trên sơ sở sự kiện chứ không phải trên cơ sở khả năng”

Lịch sử trở thành khoa học khi nó dựa trên quan điểm tư tưởng của giai cấp Trước đây, quan điểm của các giai cấp thống trị đã có nhiều sai lệch Sau này Mác và Enghen đã hình thành nhiều quan niệm duy vật về lịch sử và đã thực sự làm một cuộc cách mạng trong khoa học lịch sử bởi vì:việc phát hiện ra quan niệm duy vật lịch sử đã loại bỏ được hai khuyết điểm cơ bản trước kia Những lí luận trước kia nhiều lắm cũng chỉ nhìn đến động cơ tư tưởng trong hành động lịch sử chứ không tìm xem cái gì sinh ra động cơ ấy Hai là những lý luận trước kia đã bỏ qua hoạt động của quần chúng nhân dân

Đối với chúng ta, chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là cơ

sở tư tưởng, kim chỉ nam hành động trên mọi lĩnh vực trong đó có nghiên cứu dạy học lịch sử Chỉ dựa trên những nguyên tắc, phương pháp luận mácxít- lêninnít , phương pháp luận Hồ Chí Minh, chúng ta mới hiểu biết lịch sử xã hội loài người và lịch sử dân tộc một cách khoa học

1.2 Cách nhìn nhận về sử học tư sản nước ngoài

Sau thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga năm 1917, thắng lợi của phong trào công nhân và phong trào giải phóng dân tộc thế giới nhất là từ sau chiến tranh thế giới thứ hai cũng như sự khủng hoảng của chủ nghĩa tư bản đã gây nhiều hoang mang cho sử học tư sản Sự khủng hoảng ấy cũng dduwwocj biểu hiện ở sự khủng hoảng lý luận và triết học lịch sử

Chủ nghĩa thực dụng: đã đồng nhất chân lý và lợi ích Những nhà sử học theo khuynh hướng này cho rẳng: cái gì có lợi thì cái đó là chân lý Điều này dẫn tới các nhà nghiên cứu chạy theo lợi ích riêng hơn là tìm ra sự thực lịch sử

Chủ nghĩa tương đối: cho rằng trong nghiên cứu lịch sử mọi điều phát hiện chỉ có ý nghĩa tương đối vì là sản phẩm của tư duy cá nhân Quan điểm này làm cho sử học mất đi tính khoa học thực sự của nó

Trong tình trạng khủng hoảng của sử học tư sản, có nhiều người tìm cho mình lối thoát, giải quyết sự bế tắc trong nghiên cứu lịch sử như sau: Một số sử gia Đức: E.Tơriôn, F.Meinơne…đề cao tuyệt đối của cá nhân trong quá trình phát triển lịch sử Những quan điểm như vậy nhằm chống lại quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin về tính quy luật của sự phát triển lịch sử

Lợi dụng sự khủng hoảng dẫn tới sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, các nhà sử học Phương Tây đẩy mạnh hơn nữa việc chống chủ nghĩa Mác- Lênin, chống chủ nghĩa cộng sản, chống phong trào cách mạng thế giới Khuynh hướng chống cộng trong sử học Phương Tây ngày một gia tăng thể hiện trên các lĩnh vực sau đây:

- Tấn công vào học thuyết hình thái kinh tế- xã hội của chủ nghĩa Mác- Lênin để đi tới xóa bỏ hoàn toàn cách phân kì lịch sử của sử học Mác- Lênin

- Tấn công và cho rằng chủ nghĩa Mác- Lê nin là sự ngụy tạo, là con ghẻ của lịch sử

- Chống lại sự phát triển của các nước độc lập dân tộc cho rằng mọi sự phát triển trên thế giới đều do một số trung tâm quyết định

Nhưng chúng ta cũng phải thấy rằng, ngoài các khunh hướng phản động trên, trong sử học tư sản vẫn còn những khunh hướng tiến bộ: những nhà sử học tham gia khunh hướng này chống lại việc nghiên cứu lịch sử chỉ là trình bày giản đơn những sự kiện; chống xuyên tạc lịch sử và việc chống cộng điên cuồng nhiều sử gia tư sản tiến bộ thừa nhận quá trình phát triển hợp quy luật của lịch sử và xem lịch sử là một khoa học

Đây có thể xem là một nguồn tư liệu hữu ích mà chúng ta có thể sử dụng được

1.3 Tính Đảng và tính khoa học tìm hiểu lịch sử

Lịch sử có tính khoa học nhưng cũng có tính đảng Trong sử học tư sản thời kì mà giai cấp tư sản không có vai trò tiến bộ nữa thì không có sựu thống nhất giữa tính khoa học và tính đảng Trái lại sử học của giai cấp vô sản có sự thống nhất giữa tính khoa học và tính đảng

Trong mối quan hệ đó của sử học vô sản thì tính Đảng Cộng Sản là bản chất, là cơ sở, nó có nhiệm vụ chỉ đạo phương hướng đảm bảo khoa học phục

vụ lợi ích dân tộc và giai cấp vô sản Tuy nhiên không phải tuyên bố có tính đảng hay vận dụng một cách công thức, máy móc một vài nguyên tắc của chủ nghĩa Mác- Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh là đạt đến khách quan khoa học

mà phải đồng thời rèn luyện lập trường, quan điểm đó vận dụng một cách sáng tạo, cụ thể cùng với việc không ngừng trau dồi bồi dưỡng nghiệp vụ, chuyên môn

Tính khoa học và tính đảng là hai phạm trù quan trọng trong nghiên cứu lịch sử song nhận thức cũng như trong thể hiện cụ thể chúng ta sẽ gặp không ít khó khăn, phức tạp nhất là thực hiện thống nhất hai phạm trù này Điều này đòi

hỏi những người nghiên cứu biên soạn lịch sử phải có thái độ làm việc nghiêm túc

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KHAI THÁC SỬ DỤNG NGUỒN TÀI LIỆU NƯỚC NGOÀI TRONG BIÊN SOẠN, GIẢNG DẠY LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 2.1 Các nguồn tài liệu nước ngoài đã sử dụng trong chương trình SGK Lịch sử 10,11,12 phần Lịch Sử Việt Nam

Trong chương trình sách giáo khoa bậc THPT, những tác giả biên soạn

đã có sử dụng các tài liệu nước ngoài để lấy đó làm cơ sở, dẫn chứng, minh họa cho những sự kiện, vấn đề nêu ra nhưng nó con rất hạn chế

Trong phần Lịch sử Việt Nam cả ba lớp 10,11,12 tôi đã liệt kê những đoạn trích dẫn mà các tác giả sử dụng như sau ( các đoạn trích có thể là từ các công trình nghiên cứu, các tác phẩm sử học Phương Đông hoặc Phương Tây) Lịch sử lớp 10: phần lịch sử Việt Nam trình bày giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ X gồm có 16 bài

Bài 13: Việt Nam thời nguyên thủy

Bài 14: Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam

Bài 15: Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập ( từ thế kỉ II TCN đến đầu thế kỉ X)

Bài 16: Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập ( tiếp theo)

Bài 17: Qúa trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến( từ thế kỉ X-XV)

Bài 18: Công cuộc xây dựng phát triển kinh tế trong các thế kỉ X- XV

Bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X- XV

Bài 20: Xây dựng phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X-XV

Bài 21: Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỉ XVI-XVIII Bài 22: Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI-XVIII

Bài 23: Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII

Bài 24: Tình hình văn hóa ở các thế kỉ XVI-XVIII

Bài 25: Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều Nguyễn( nửa đầu thế kỉ XIX)

Bài 26: Tình hình xã hội ở nửa đầu XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân Bài 27: Qúa trình dựng nước và giữ nước

Bài 28: Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam thời phong kiến

I CHẾ ĐỘ CAI TRỊ CỦA CÁC TRIỀU ĐẠI PHONG KIẾN PHƯƠNG

BẮC VÀ NHỮNG CHUYỂN BIẾN KINH TÉ, VĂN HÓA, XÃ HỘI VIỆT NAM

1 Chế độ cai trị

a Tổ chức bộ máy cai trị

b Chính sách bóc lột về kinh tế, đồng hóa văn hóa

Để minh họa, SGK đã dẫn: “ Chu Thặng, Thứ sử Giao Châu đã tâu với vua Hán: Giao Châu ở nơi xa cách, quan lại( người Hán) tập tục tham ô, làm đủ điều gian trá, trường sử tha hồ bạo ngược, bọc lột muôn dân.”

Bài 16: Không

Bài 17: Không

Bài 18: Công cuộc xây dựng phát triển kinh tế trong các thế kỉ X-XV

1 Mở rộng phát triển nông nghiệp

Trình bày tình hình nông nghiệp đương thời, SGK trích dẫn: Theo nhận xét của sứ thần Trung Quốc: “từ đó thủy tai không còn nữa mà đời sống của dân cũng được sung sướng, đất không bỏ sót một nguồn lợi nào”

2 Phát triển thủ công nghiệp

SGK trích dẫn: Theo Thiên nam hành kí( một tác giả Trung Quốc, thời Nguyên) nhà Trần đã dâng cống nhiều sản phẩm thủ công quý giá như lụa

mịn, ngũ sắc, mâm đá hoa dát vàng, bạc, đĩa, hình hoa sen bằng vàng, khăn

lụa thêu kim tuyến

3 Mở rộng thương nghiệp

SGK dẫn: Một sứ giả nhà Nguyên đến nước ta vào cuối thế kỉ XIII đã viết: “ Trong xóm làng thường có chợ, cứ hai ngày họp một phiên, hàng hóa trăm thứ bày la liệt”

( An Nam tức sự

SGK dẫn tiếp: Viết về Lạch Trường, An Nam tức sự nhận xét: “ thuyền bè

các nước ngoài đến họp ở đây, mở chợ ngay trên thuyền, thật là thịnh vượng”

Bài 19: Không

Bài 20: Không

Bài 21: Không

Bài 22: Tình hình kinh tế ở các thế kỉXVI-XVIII

1 Tình hình nông nghiệp ở các thế kỉ XVI-XVIII

2 Sự phát triển của thủ công nghiệp

3 Sự phát triển của thương nghiệp

SGK dẫn: Theo lời các lái buôn nước ngoài đương thời, thương nhân Hà Lan mỗi lần vào nước ta phải mua tơ xấu của phủ chúa Trịnh đến hàng vạn lạng bạc, trong lúc đó “nợ cũ thì hầu như tuyệt vọng mà bọn quan lại

thì ít khi trả tiền ngay, trong khi những việc này hầu như không thông qua các bà phi dẫn đến tệ hà lạm nặng nề”

4 Sự hưng khởi của các đô thị

SGK dẫn: Một thương nhân nước ngoài mô tả : “ các phố ở Kẻ Chợ đều rộng đẹp và lát gạch từng phần…” Một thương nhân khác nói thêm: “Tất

cả những vật phẩm khác nhau bán trong thành phố này đều được dành riêng cho từng phường…”

SGK dẫn tiếp: Giao sư Bo-ri đã viết: “ Hải cảng đẹp nhất, nơi mà thương nhân ngoại quốc thường lui tới buôn bán là hải cảng thuộc tỉnh Các-ci-am( Quảng Nam)…Thành phố đó lớn lắm, đến nỗi người ta có thể nói nó có 2 thị trấn, một của người Trung Quốc và một của người Nhật Bản.”

( Tường trình về vương quốc Đàng Trong)

Bài 23: Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII

I PHONG TRÀO NÔNG DÂN TÂY SƠN VÀ SỰ NGHIỆP THỐNG

NHẤT ĐẤT NƯỚC BẢO VỆ TỔ QUỐC

Sgk dẫn: Theo giáo sỹ Phương Tây, bấy giờ “gạo đắt như vàng, tình trạng đói khổ bày ra lắm cảnh thương tâm khó tả, xác chết chồng chất lên nhau”

II CÁC CUỘC KHÁNG CHIẾN Ở CUỐI THẾ KỈ XVIII

III VƯƠNG TRIỀU TÂY SƠN

Chương trình sách giáo khoa 11 như sau: Trình bày Lịch sử Việt Nam từ 1858-1918

Bài 19: Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống Pháp xâm lược( từ 1858 đến trước 1873)

Bài 20: Chiến sựu lan rộng ra cả nước Cuộc kháng chiến của nhân dân ta từ năm 1873 đến năm 1884 Nhà Nguyễn đầu hàng

Bài 21: Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ XIX

Bài 22: Xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác lần thứ nhất của thực dân Pháp

Bài 23: Phong trào yêu nước và cách mạng Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914)

Bài 24: Việt Nam trong những năm chiến tranh thế giới thứ nhất

Sơ kết lịch sử Việt Nam

Sơ kết lịch sử Việt Nam: Không

Chương trình Lịch sử lớp 12: Lịch sử Việt Nam từ 1919-2000

Bài 12: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ 1919-1925

Bài 13: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ 1925-1930

Bài 14: Phong trào cách mạng từ 1930-1935

Bài 15: Phong trào dân chủ 1935-1939

Bài 16: Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa tháng Tám ( 1945) Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời

1939-Bài 17: Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946

Bài 18: Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946-1954)

Bài 19: Bước phát triển của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp 1953)

(1951-Bài 20: Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953-1954) Bài 21: Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính quyền Sài Gòn ở Miền Nam (1954-1965)

Bài 22: Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mĩ xâm lược Nhân dân Miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất (1965-1973)

Bài 23: Khôi phục và phát triển kinh tế- xã hội ở Miền Bắc Giải phóng hoàn toàn Miền Nam (1973-1975)

Bài 24: Việt Nam trong năm đầu sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước 1975

Bài 25: Việt Nam xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh bảo vệ tổ quốc ( 1976-1986)

Bài 26: Đất nước trên đường đổi mới đi lên chủ nghĩa xã hội (1986-2000)

Bài 27: Tổng kết lịch sử Việt Nam từ 1919-2000

2.2 Đặc điểm của nguồn tài liệu SGK đã sử dụng

Việc trích dẫn, sử dụng nguồn tài liệu nước ngoài trong SGK còn rất hạn chế nếu không muốn nói là ít ỏi Cũng chính vì vậy giáo viên có muốn khai thác sử

dụng nhiều hơn nữa cũng là một khó khăn và trên thực tế trong nhiều tiết dạy có giáo viên còn bỏ qua những đoạn trích dẫn như vậy

Việc bỏ qua một nguồn tài liệu phong phú như vậy quả là đáng tiếc, trong khi lịch sử có thể nhìn từ nhiều góc cạnh để rút ra bản chất và học sinh đặc biệt hứng thú với nguồn tài liệu này Có lớp giáo viên yêu cầu học sinh về nhà tìm hiểu đọc thêm những tác phẩm nước ngoài mà giáo viên giới thiệu thì các em tỏ

ra hăng say và tiếp cận rất nhanh chóng

Đặc biệt nguồn tài liệu nước ngoài mà SGK sử dụng đang dừng lại ở những điểm sau:

- Số lượng còn hạn chế ( Chủ yếu một số câu nói của một số nhân vật nước ngoài hoặc sử dụng một số tác phẩm trong đó những tác phẩm

sử học Phương Tây ít hơn so với Phương Đông trong cả 3 khối)

- Chưa sử dụng tranh ảnh, hoặc cả số liệu từ các tư liệu nước ngoài, hoặc ngôn ngữ nước ngoài

CHƯƠNG 3: THỬ KHAI THÁC MỘT SỐ TÀI LIỆU NƯỚC NGOÀI TRONG BIÊN SOẠN TRONG MỘT SỐ BÀI HỌC LỊCH SỬ VIÊT NAM

Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

3.1 Khai thác sử dụng tài liệu nước ngoài trong biên soạn bài 20 Lịch

sử lớp 11

SGK biên soạn như sau

Bài 20: Chiến sự lan rộng ra cả nước Cuộc kháng chiến của nhân dân ta

từ 1873 đến năm 1884 Nhà Nguyễn đầu hàng

Từ sau năm 1867, thực dân Pháp từng bước mở rộng việc đánh

chiếm toàn bộ Việt Nam Năm 1873, chúng đem quân đánh chiếm thành Hà Nội và một số tỉnh thành ở Bắc kì lần thứ nhất, triều đình nhà Nguyễn tiếp tục lún sâu vào con đường thỏa hiệp, kí hiệp ước Giáp Tuất năm 1874 Năm 1882, Pháp lại đưa quân đánh chiếm Hà Nội lần thứ hai, sau đó quyết định đánh thẳng vào Huế Hai bản hiệp ước 1883 và 1884 đánh dấu sự đầu hàng hoàn toàn của triều đình phong kiến Việt Nam và xác lập nền bảo hộ của Pháp trên toàn bộ đất nước ta

I.THỰC DÂN PHÁP ĐÁNH BẮC KÌ LẦN THỨ NHẤT (1873) KHÁNG CHIẾN LAN RỘNG RA BẮC KÌ

1.Tình hình Việt Nam trước khi Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất

Giảm tải

2.Thực dân Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất (1873)

Sau khi chiếm được các tỉnh Nam Kì, thực dân Pháp từng bước thiết lập bộ máy cai trị, biến nơi đây thành bàn đạp chuẩn bị mở rộng cuộc chiến tranh ra cả nước Chúng phái gián điệp ra Bắc, điều tả tình hình bố phòng của ta, bắt liên lạc với Giăng Đuypuy, một lái buôn đang hoạt động ở vùng biển Trung Quốc- Việt Nam Ngoài ra, Pháp còn lôi kéo một số tín đồ công giáo lầm lạc, kích động họ nổi lên chống triều đình, hình thành đạo quân nội ứng cho cuộc xâm lược sắp đến

Tháng 11-1872, ỷ thế nhà Thanh, Đuypuy tự tiện cho tàu theo sông Hồng lên Vân Nam buôn bán, dù chưa được phép của triều đình Huế Hắn còn ngang ngược đòi đóng quân trên bờ sông Hồng, có nhượng địa ở

Hà Nội, được cấp than đá để đưa sang Vân Nam Lính Pháp và thổ phỉ dưới trướng Đuypuy còn cướp thuyền gạo của triều đình, bắt quan, lính, và dân ta

xuống tàu, khước từ lời mời tới thương thuyết của tổng đốc thành Hà Nội Nguyễn Tri Phương…

Chớp cơ hội triều Nguyễn nhờ giải quyết “vụ Đuypuy” đang gây rối ở Hà Nội, thực dân Pháp ở Sài Gòn phái Đại úy Gác - ni –ê đưa quân ra Bắc

Ngày 5-11-1873, đội tàu chiến của Gác-ni-ê đến Hà Nội Sau khi hội quân với Đuy-puy, quân Pháp liền giở trò khiêu khích

Ngày 16-11-1873, sau khi có thêm viện binh, Gác-ni-ê liền tuyên bố mở của sông Hồng, áp dụng biểu thuế quan mới Sáng 19-11, hắn gửi tối hậu thư cho Nguyễn Tri Phương, yêu cầu giải tán quân đội, nộp khí giới…Không đợi trả lời,

mờ sáng 20-11-1873, quân Pháp nổ súng chiếm thành Hà Nội Những ngày sau

đó chúng đưa quân đi chiếm các tỉnh thành ở đồng bằng Bắc Kì: Hưng 11), Phủ Lí (26-11), Hải Dương (3-12), Ninh Bình (5-12) và Nam Định (12-12)

Yên(23-3.Phong trào kháng chiến ở Bắc Kì trong những năm 1873-1874

Hành động xâm lược của quân Pháp đã khiến cho nhân dân ta vô cùng căm phẫn

Ngay khi Gác-ni-ê ra đến Hà Nội , quân dân ta đã bất hợp tác với Pháp Các giếng nước ăn bị bỏ thuốc độc Kho thuốc súng ở bờ sông của Pháp nhiều lần bị đốt cháy

Khi địch nổ súng đánh thanhg Hà Nội, khoảng 100 binh sỹ triều đình dưới sự chỉ huy của một viên Chưởng cơ đã chiến đấu và hi sinh tới người cuối cùng tại cửa Ô Thanh Hà( sau được đổi tên thành Ô Quan Chưởng) Trong thành, Tổng đốc Nguyễn Tri Phương đã đốc thúc quân sĩ chiến đấu dũng cảm Khi bị trọng thương, bị giặc bắt, ông đã khước từ sự chũa chạy của Pháp, nhịn ăn cho đến chết Con trai ông là Nguyễn Lâm cũng hi sinh trong chiến đấu

Thành Hà Nội bị giặc chiếm, quân triều đình tan rã nhanh chóng, nhưng nhân dân Hà Nội vẫn tiếp tục chiến đấu Các sĩ phu, văn thân yêu nước đã lập Nghĩa hội, bí mật tổ chức chống Pháp Tại các tỉnh Hưng Yên, Phủ Lí, Hải Dương, Ninh Bình, Nam Định…quân Pháp cũng vấp phải sức kháng cự quyết liệt của quân dân ta

Trận đánh gây được tiếng vang lớn nhất lúc bây giờ là trận phục kích của quân

ta tại Cầu Giấy ngày 21-12-1873

Thừa lúc Gác-ni-ê đem quân đánh xuống Nam Định, việc canh phòng Hà Nội sơ hở, quân ta do Hoàng Tá Viêm chỉ huy( có sự phối hợp với đội quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc) từ Sơn Tây kéo về Hà Nội, hình thành trận tuyến bao vây quân địch Nghe tin đó, Gác-ni-ê phải tức tốc đưa quân từ Nam Định trở về Ngyaf 21-12-1873, Lưu Vĩnh Phúc kéo quân vào sát thành

Hà Nội khiêu chiến, Gác-ni-ê đem quân đuổi theo Rơi vào ổ phục kích của quân ta tại Cầu Giấy, toán quân Pháp, trong đó có Gác-ni-ê đã bị tiêu diệt

Chiến thắng Cầu Giấy lần thứ nhất khiến cho nhân dân ta vô cùng phấn khởi; ngược lại , làm cho thực dân Pháp hoang mang lo lắng và tìm cách thương lượng Triều đình Huế lại kí hiệp ước năm 1874( Hiệp ước Giáp Tuất), theo đó quân Pháp cút khỏi Hà Nội và các tỉnh đồng bằng Bắc Kì, nhưng vẫn có điều kiện tiếp tục xây dựng cơ sở để thực hiện các bước xâm lược về sau

Hiệp ước 1874 gồm 22 điều khoản Với hiệp ước này, triều đình nhà Nguyễn chính thức thừa nhận 6 tỉnh Nam Kì là đất thuộc Pháp, công nhận quyền đi lại, buôn bán, kiểm soát và điều tra tình hình ở Việt Nam của chúng… Hiệp ước 1874 gây bất bình lớn trong nhân dân và sĩ phu yêu nước Phong trào phản đối đấu tranh, phản đối Hiệp ước dâng cao trong cả nước, đáng chú ý nhất

là cuộc nổi dậy ở Nghệ An, Hà Tĩnh do Trần Tấn, Đặng Như Mai, Nguyễn Huy Điển lãnh đạo

II THỰC DÂN PHÁP TIẾN ĐÁNH BẮC KÌ LẦN THỨ HAI CUỘC

KHÁNG CHIẾN Ở BẮC KÌ VÀ TRUNG KÌ TRONG NHỮNG NĂM 1882-1884

1 Quân Pháp đánh chiếm Hà Nội và các tỉnh Bắc Kì lần thứ hai ( 1882-1884)

Từ những năm 70 của thế kỉ XIX, nước Pháp chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa Yêu cầu về thị trường, nguyên liệu, nhân công và lợi nhuận đặt ra ngày càng cấp thiết Thực dân Pháp ráo riết xúc tiến âm mưu xâm lược toàn bộ Việt Nam