Xã hội luôn vận động, phát triển và chi phối bởi nhiều quy luật, nhưng quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX là quy luật cơ bản nhất. Nó là cơ sở, phương pháp luận khoa học, trong việc tiếp cận nghiên cứu các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trang 1CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC HIỆN NAY
CNDVLS là một trong hai cống hiến vĩ đại của C Mác cho lịch sử tưtưởng nhân loại Học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội là nền tảng củaCNDVLS Trong học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, C Mác đã làm nổi bậtmối quan hệ biện chứng giữa LLSX và QHSX Mâu thuẫn biện chứng giữaLLSX và QHSX là nguồn gốc, động lực của sự vận động, phát triển xã hội
Xã hội luôn vận động, phát triển và chi phối bởi nhiều quy luật, nhưngquy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển của LLSX là quy luật cơ bảnnhất Nó là cơ sở, phương pháp luận khoa học, trong việc tiếp cận nghiên cứucác lĩnh vực của đời sống xã hội
Năm 1986 Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, Đại hội của sự nghiệp đổimới đã đưa cả nước bước vào thời kỳ mới với những chuyển biến tích cựctrên tất cả các lĩnh vực Chúng ta từng bước sửa chữa những sai lầm cả trongnhận thức, cũng như trong thực tiễn vận dụng qui luật QHSX phù hợp vớitrình độ phát triển LLSX Với thành tựu bước đầu của sự nghiệp đổi mới, Đạihội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VIII (1996) nhìn lại sau 10 năm đổimới, đã khẳng định: Chúng ta bước sang giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đạihoá đất nước Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ XI đánh giá 20 nămthực hiện cương lĩnh, “Chúng ta đã giành được những thành tựu to lớn, có ýnghĩa lịch sử Đất nước thực hiện thành công bước đầu công cuộc đổi mới, rút
ra khỏi tình trạng kém phát triển; đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt Hệthống chính trị và khối đại đoàn kết dân tộc được củng cố tăng cường Độclập chủ quyền thống nhất toàn vẹn lãnh thổ và chế độ xã hội chủ nghĩa được
Trang 2giữ vững, vị thế và uy tín Việt Nam trên trường quốc tế được nâng cao Sứcmạnh tổng hợp của đất nước được nâng lên rất nhiều, tạo tiền đề để nước taphát triển mạnh mẽ hơn theo con đường xã hội chủ nghĩa”3 Đảng khẳng định:phấn đấu đến năm 2020 Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp.Trong những năm đổi mới, nền kinh tế - xã hội nước ta đã đạt được nhữngthành tựu cực kỳ to lớn Một trong những nguyên nhân cơ bản của nhữngthành tựu đó là Đảng ta đã nhận thức một cách đúng đắn và sâu sắc hơn vềCNXH, về thời kỳ quá độ lên CNXH, đặc biệt là vận dụng đúng mối quan hệbiện chứng giữa LLSX và QHSX Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạtđược nước ta vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề vướng mắc, nhiều vấn đề mới nảysinh, làm cho nền kinh tế - xã hội phát triển chưa đồng bộ, còn gặp những khókhăn Chúng ta đứng trước cả thách thức và thời cơ vận hội mới Điều này đòihỏi chúng ta phải tiếp tục nghiên cứu, tiếp tục vận dụng quy luật này trongthực tiễn hơn nữa để không ngừng thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.
Với mong muốn nâng cao nhận thức của mình về qui luật QHSX phùhợp với trình độ phát triển LLSX, quan hệ biện chứng giữa LLSX và QHSX,bước đầu tìm hiểu việc vận dụng nó trong sự nghiệp CNH, HĐH ở nước ta
hiện nay, tôi chọn vấn đề nghiên cứu: “Nhận thức và vận dụng quy luật
QHSX phù hợp với trình độ LLSX của Đảng ta trong sự nghiệp đổi mới hiện nay”
1 THỰC CHẤT VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGUYÊN TẮC PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG VẬN DUNG QUY LUẬT QUAN HỆ SẢN XUẤT PHÙ HỢP VỚI TRÌNH ĐỘ PHÁT TRIỂN LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT
1.1 Thực chất quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
3 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu to n qu àn qu ốc lần thứ XI, Nxb CTQG, H 2011,
tr.20-21.
Trang 3Với quan điểm lập trường duy vật biện chứng về lịch sử, C Mác làngười đầu tiên phát hiện sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người là sảnxuất vật chất Sản xuất vật chất là nhu cầu khách quan của lịch sử, bởi vì bất
cứ chế độ xã hội nào cũng không thể tồn tại và phát triển, nếu không có quátrình thường xuyên sản xuất và tái sản xuất xã hội Sản xuất xã hội bao gồmsản xuất vật chất, sản xuất tinh thần và sản xuất ra chính bản thân con người.Trong đó, sản xuất vật chất giữ vai trò nền tảng Để duy trì sự tồn tại và pháttriển của mình, con người không chỉ dựa vào những cái sẵn có trong tự nhiên
mà phải tiến hành lao động sản xuất tạo ra của cải vật chất để đáp ứng nhucầu về đời sống vật chất và tinh thần cho sự tồn tại và phát triển của conngười và xã hội loài người Do đó, sản xuất vật chất là cơ sở, nền tảng củatoàn bộ lịch sử xã hội loài người
Sản xuất vật chất là quá trình hoạt động của con người, trong quá trình
đó, con người sử dụng các phương tiện, công cụ thích hợp, thực hiện việc cải tạo giới tự nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất thoả mãn nhu cầu của mình.
Trong quá trình sản xuất, con người không chỉ tạo ra của cải vật chất cho
sự tồn tại của mình, mà còn thực hiện quá trình sản xuất và tái sản xuất nhữngquan hệ xã hội của chính con người, những QHSX, những quan hệ này tạothành cơ sở kinh tế của xã hội, cơ sở hiện thực của toàn bộ những tư tưởng,tinh thần cùng những thiết chế tương ứng trong xã hội Đó cũng là cơ sở hiệnthực của toàn bộ hoạt động sản xuất tinh thần của xã hội
Trong quá trình sản xuất xã hội, con người biến đổi giới tự nhiên, biếnđổi đời sống xã hội, đồng thời biến đổi chính bản thân mình Ph Ăngghencho rằng: lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loàingười và như thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói:lao động đã sáng tạo ra bản thân con người Để tiến hành sản xuất vật chất,con người vừa phải quan hệ với giới tự nhiên nhằm biến đổi giới tự nhiên
Trang 4(quan hệ đó được biểu hiện ở LLSX), vừa phải quan hệ với nhau trong quátrình sản xuất (biểu hiện ở QHSX) Đây là quan hệ “kép”, hay còn gọi là mốiquan hệ “song trùng” khách quan, phổ biến trong lịch sử sản xuất vật chất củanhân loại LLSX và QHSX là hai mặt thống nhất trong một PTSX.
C.Mác cho rằng: Trong sản xuất vật chất người ta không chỉ tác độngvào giới tự nhiên mà còn tác động lẫn nhau nữa, người ta không thể sản xuấtđược nếu không kết hợp với nhau theo một cách nào đó, để trao đổi hoạt độngchung và để trao đổi hoạt động với nhau
cũ, lúc đó cách mạng xã hội sẽ làm thay đổi những điều kiện kinh tế, chính
Trang 5trị, xã hội, một chế độ xã hội mới ra đời thì tất yếu xuất hiện cách thức(phương thức) sản xuất mới
* Lực lượng sản xuất
LLSX chỉ mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, biểu hiện trình độ chinh phục tự nhiên của con người trong từng giai đoạn lịch sử nhất định.
LLSX là sự kết hợp giữa người lao động và kỹ năng lao động của họ
và TLSX Trong TLSX gồm tư liệu lao động (mà trước hết là công cụ laođộng và các phương tiện vật chất khác) và đối tượng lao động Công cụlao động được xem là yếu tố quan trọng nhất trong TLSX Công cụ laođộng là toàn bộ máy móc, thiết bị và các phương tiện phục vụ cho quátrình sản xuất vật chất Công cụ lao động chính là chiếc cầu nối giữa conngười với tự nhiên - là khí quan vật chất “nhân” sức mạnh của con ngườitrong quá trình biến đổi tự nhiên Trong LLSX, công cụ lao động là yếu tốđộng nhất, nó có vị trí quyết định trong TLSX Theo Ăngghen, công cụlao động “là khí quan của bộ óc con người”, “là sức mạnh trí tuệ đã đượcvật thể hoá”, có tác dụng “nối dài bàn tay” và nhân sức mạnh trí tuệ củacon người, trong quá trình chinh phục giới tự nhiên Cùng với những sángchế, phát minh khoa học, trong mỗi thời đại, công cụ lao động khôngngừng được cải tiến để nâng cao năng xuất lao động
Trình độ phát triển công cụ lao động vừa là thước đo trình độ chinhphục tự nhiên của con người, vừa là tiêu chuẩn để phân biệt sự khác nhaugiữa các thời đại kinh tế Theo C.Mác: Trong những thời đại kinh tế khácnhau, không phải ở chỗ chúng sản xuất ra cái gì, mà là ở chỗ chúng sản xuấtbằng cách nào và với những tư liệu lao động nào
Khi đề cập đến LLSX, chúng ta không thể không đề cập đến tính chất vàtrình độ của LLSX Tính chất của LLSX là đặc trưng xã hội của LLSX tronglịch sử phát triển của sản xuất LLSX có hai tính chất cơ bản đối lập nhau:
Trang 6Tính chất cá nhân và tính chất xã hội Nói cách khác: Tính chất của LLSX nói
lên tính chất cá nhân hoặc tính chất xã hội trong việc sử dụng TLSX.
Tính chất cá nhân của LLSX được biểu hiện khi người lao động bằngnhững công cụ thủ công lao động theo kiểu riêng rẽ từng người một và sảnphẩm làm ra của cá nhân
Tính chất xã hội của LLSX là người lao động sản xuất bằng máy móc,đòi hỏi nhiều người cùng hợp tác trong quá trình sản xuất ra một sản phẩm.Tính chất xã hội của LLSX chỉ xuất hiện khi CNTB công nghiệp ra đời
Trình độ của LLSX là chỉ năng lực chinh phục tự nhiên của con ngườiđược biểu hiện trước hết là ở trình độ phát triển công cụ lao động, trình độ tổchức và phân công lao động xã hội, trình độ ứng dụng khoa học công nghệvào sản xuất, trình độ kinh nghiệm và kỹ năng lao động của con người Giữatính chất và trình độ luôn thống nhất với nhau, trong một trạng thái nhất địnhcủa LLSX, trong đó trình độ quyết định tính chất LLSX Khi nói tới trình độLLSX thì nó đã bao hàm trong đó cả tính chất của LLSX rồi
Ngày nay, cuộc cách mạng khoa học và kỹ thuật hiện đại đã tạo ra bướcnhảy vọt lớn trong LLSX, khoa học trở thành LLSX trực tiếp Thực chất củacuộc cách mạng đó là chỗ nó mở ra kỷ nguyên mới của sản xuất tự động hoá,với việc phát triển và ứng dụng điều khiển học Chưa bao giờ tri thức khoahọc được vật hoá, kết tinh, thâm nhập vào các yếu tố của LLSX và cả QHSXnhanh và có hiệu quả như ngày nay Khoa học không còn là yếu tố nằm ngoàiquá trình sản xuất, mà thâm nhập vào các yếu tố của LLSX Các tiến bộ khoahọc công nghệ mới đã được vật hoá vào công cụ, tư liệu sản xuất mới Người laođộng cũng cần phải được chuyển giao, nắm vững công nghệ mới để sản xuất Trithức khoa học trở thành một tất yếu trong hoạt động sản xuất của người sản xuất,thay thế cho thói quen và kinh nghiệm thông thường trước đây
Trang 7Như vậy, các yếu tố cấu thành LLSX không tồn tại độc lập tách rời nhau
mà luôn có tác động biện chứng với nhau trong quá trình hoạt động sản xuấtvật chất Sự phát triển của TLSX phụ thuộc vào trí thông minh của người laođộng Đồng thời, bản thân những phẩm chất, kinh nghiệm, thói quen củangười lao động đều phụ thuộc vào TLSX hiện có
LLSX do con người tạo ra song nó vẫn là yếu tố khách quan, là nền tảngvật chất của toàn bộ lịch sử nhân loại, con người dù muốn hay không muốn
nó vẫn tồn tại khách quan cùng với phát triển của con người, xã hội loàingười Trong quá trình sản xuất con người không chỉ quan hệ với tự nhiên màcòn quan hệ với nhau ( quan hệ người - người )
* Quan hệ sản xuất
Trong quá trình sản xuất, con người chẳng những quan hệ với tự nhiên
mà còn có những quan hệ với nhau để cùng tiến hành sản xuất QHSX là
những quan hệ cơ bản giữa người với người trong quá trình sản xuất xã hội,
là quan hệ vật chất của xã hội tồn tại khách quan, độc lập với ý thức.
Mác viết: “Trong sự sản xuất xã hội ra đời sống của mình, con người cónhững quan hệ nhất định tất yếu, không tuỳ thuộc vào ý muốn của họ Từnhững QHSX, những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhấtđịnh của LLSX vật chất” QHSX bao giờ cũng được cấu thành bởi 3 yếu tố:Quan hệ giữa người với người trong việc sở hữu TLSX; quan hệ giữa ngườivới người trong việc tổ chức quản lý sản xuất và trao đổi hoạt động cho nhau;quan hệ giữa người với người về phân phối sản phẩm xã hội
Trong ba mối quan hệ đó thì quan hệ sở hữu về TLSX có ý nghĩa quyếtđịnh đối với các quan hệ khác, quyết định vị trí của các tập đoàn người trongsản xuất, trong tổ chức quản lý và trao đổi hoạt động phân phối sản phẩm xãhội Hay nói cách khác địa vị kinh tế của các tập đoàn người trong sản xuất và
Trang 8phân phối sản phẩm đều do chế độ sở hữu và các hình thức chiếm hữu đối vớiTLSX quy định
Lịch sử xã hội đã trải qua hai kiểu sở hữu về TLSX: sở hữu tư nhân và
sở hữu công cộng về TLSX Nếu sở hữu tư nhân thì quan hệ giữa người vớingười trong xã hội là quan hệ bóc lột và bị bóc lột Ví dụ các xã hội có đốikháng giai cấp như: xã hội chiếm hữu nô lệ, xã hội phong kiến, xã hội tư bảnchủ nghĩa Nếu sở hữu công cộng, thì quan hệ giữa người với người là quan
hệ hợp tác tương trợ giúp đỡ lẫn nhau Ví dụ, trong xã hội, XHCN Nhưvậy, quan hệ sở hữu về TLSX quyết định bản chất của QHSX và quyếtđịnh bản chất chế độ xã hội
Các quan hệ tổ chức quản lý, điều hành sản xuất và quan hệ phân phốisản phẩm xã hội tuỳ thuộc vào quan hệ sở hữu, nhưng có tác động trở lại đốivới quan hệ sở hữu Quan hệ tổ chức, quan hệ quản lý và phân phối, có thểgóp phần củng cố quan hệ sở hữu, cũng có thể làm xói mòn, biến dạng quan
hệ sở hữu Ngay cả khi chế độ sở hữu chưa có gì thay đổi, nhưng nếu mộtphương thức quản lý thích ứng và phù hợp thì sản xuất vẫn có bước pháttriển Trong nhiều trường hợp, nó là yếu tố quyết định trực tiếp đến quy
mô, tốc độ và hiệu quá nền kinh tế Khi lợi ích của người lao động mâu thuẫnvới chủ sở hữu và tổ chức quản lý thì quan hệ tổ chức mang nặng tính chấtthống trị, chuyên chế cưỡng ép Nhưng nếu quan hệ tổ chức quản lý đượcđiều chỉnh, mâu thuẫn được tháo gỡ, lợi ích giữa chủ thể sở hữu và công nhânđược giải quyết hài hoà thì sẽ phát huy được tính chủ động, sáng tạo củangười lao động Ngược lại, không có một hệ thống quản lý phù hợp nó sẽ kìmhãm, thậm chí phá hoại quan hệ sở hữu
Quan hệ phân phối cũng là một mặt cấu thành của QHSX Trong quátrình sản xuất, quan hệ phân phối là cách thức phân phối kết quả sản xuất cho
Trang 9những người tham gia vào quá trình đó Việc phân phối kết quả sản phẩmcũng phụ thuộc vào quan hệ của họ đối với TLSX.
Như vậy, quan hệ sở hữu về TLSX tuy giữ vai trò quyết định đối vớiquan hệ tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm, nhưng nếu quan hệ tổ chứcquản lý và phân phối không được giải quyết đúng đắn, sẽ tác động tiêu cựcđến quan hệ sở hữu Động lực thúc đẩy con người hoạt động là lợi ích, mà cơ
sở là lợi ích kinh tế Vì vậy, sở hữu TLSX bao giờ cũng là cơ sở, phương tiện,điều kiện của mọi quan hệ lợi ích Nhưng quan hệ sở hữu không tự thực hiệnđược lợi ích của mình mà phải thông qua quan hệ tổ chức quản lý và quan hệphân phối Nếu quan hệ tổ chức quản lý và phân phối không đúng phạm vi lợiích người lao động thì sở hữu công cộng tập thể dù có ý nghĩa to lớn đến đâucũng đều vô nghĩa
Ba yếu tố cấu thành QHSX luôn gắn bó với nhau tạo thành bản chấtcủa QHSX Vì vậy, khi xem xét QHSX không được tuyệt đối hoá yếu tốnào Sự gắn kết chặt chẽ ba yếu tố của QHSX mới tạo ra được động lựcmạnh mẽ, thúc đẩy sự phát triển LLSX nói riêng và xã hội nói chung Vìvậy, khi nói về mục tiêu phấn đấu đến năm 2020, đưa nước ta cơ bản trởthành một nước công nghiệp
* Sự phù hợp của QHSX với trình độ phát triển của LLSX
Hiểu sự phù hợp nói chung với các ý nghĩa như : Phù hợp là sự cân bằng, “sự yên tĩnh”, sự thống nhất giữa các mặt đối lập Phù hợp là một
xu hướng mà những dao động không cân bằng sẽ đạt tới.
Trong phép biện chứng, sự cân bằng chỉ là tạm thời và sự không cânbằng là tuyệt đối Chính đây là nguồn gốc tạo nên sự vận động và pháttriển Trong phép biện chứng, cái tương đối không tách rời khỏi cái tuyệt
đối, nghĩa là giữa chúng không có một giới hạn xác định Nếu chúng ta nhìn từ một góc độ khác thì sự cân bằng có thể được hiểu như sư đứng im,
Trang 10còn sự không cân bằng thì có thể hiểu như là sự vận động Theo cách hiểu
này, sự cân bằng, sự phù hợp trong mối liên hệ giữa QHSX với LLSX chỉ
là tạm thời, còn sự không cân bằng, không phù hợp giữa chúng mới làtuyệt đối Chỉ có thể quan niệm được sự phát triển chừng nào người tathừa nhận tính chân lý vĩnh hằng của sự vận động, cũng vì vậy có thể
nhận thức được sự phát triển trong mâu thuẫn của LLSX và QHSX chừng
nào chúng ta thừa nhận tính vĩnh viễn của sự không phù hợp giữa chúng.Nhưng QHSX và LLSX là hai thành tố có tính độc lập tương đối của
nó, có kết cấu vật chất khác nhau và vì vậy lực lượng tương tác giữa
chúng và tốc độ vận động của chúng rất khác nhau - chính sự lệch pha này đã tạo nên sự không cân bằng giữa chúng , tạo nên mối quan hệ trong
vận động giữa chúng Chỉ ở vào một thời điểm nhất định nào đó, giữa
chúng mới có sự cân bằng tạm thời, bởi vì sau đó do tốc độ và các lựctương tác nội tại, chúng lại sẽ vượt khỏi giới hạn cân bằng và tiếp tục daođộng lệch pha
Nhưng nếu sự vận động chỉ đơn giản như vậy thì ở đâu là thời điểmcách mạng, nghĩa là thời điểm khủng hoảng bước ngoặt Trong lịch sử đãtừng diễn ra những bước ngoặt như vậy Đó chính là vào lúc mà sự lệch
pha về tốc độ và các lực tương tác giữa LLSX và QHSX đã không còn có
thể trở về sự cân bằng cũ Quan hệ sản xuất sẽ phải bị thay đổi về căn
bản trong kết cấu của nó để với kết cấu mới đó, tạo nên lực và tốc độtương ứng với tốc độ và lực của LLSX hiện tại, nhờ đó tạo nên sự cânbằng trong quan hệ vận động giữa chúng Và cứ như vậy, lịch sử của sảnxuất đã vận động và phát triển trong quá trình từ những lệch pha đến sựcân bằng và rồi lại lệch pha mới, nói một cách khác, quá trình vận động
và phát triển của sản xuất đi từ sự không phù hợp đến phù hợp, nhưngtrạng thái phù hợp luôn luôn chỉ là tạm thời, ngắn ngủi, ý muốn tạo nên sự
Trang 11phù hợp vĩnh hằng giưã LLSX với QHSX là trái tự nhiên, là thủ tiêu cáikhông thể thủ tiêu được, tức là sự vận động.
Mặt khác, LLSX và QHSX là hai thành tố vừa có sự vận động tựthân vừa phụ thuộc lẫn nhau ở đây nảy sinh vấn đề về sự hình thànhquan hệ sản xuất mới trong lòng một xã hội cũ Quan điểm Mác xít chorằng quan hệ sản xuất mới được hình thành từ trong lòng xã hội cũ và độclập với những ý muốn của con người Người ta không thể tự do lựa chọncho mình một quan hệ sản xuất nào đó, bởi quan hệ sản xuất bị quy địnhbởi trình độ của lực lượng sản xuất Nhưng mặt khác , nói đến LLSX vàQHSX là buộc phải nói đến vai trò của con người, nghĩa là sự tác động trởlại của ý chí con người trong từng hoàn cảnh cụ thể Tuy nhiên, nếu tuyệtđối hoá vai trò của ý chí con người trong việc lựa chọn QHSX thì từ đóchúng ta đã bước hẳn sang một trạng thái khác, trạng thái của chủ nghĩaduy tâm, duy ý chí
* Thực chất quy luật
Quy luật QHSX phù hợp với trình độ phát triển LLSX là quy luậtchung, phổ biến, tác động trong toàn bộ lịch sử nhân loại, làm cho lịch sửchuyển từ hình thái kinh tế - xã hội này, lên hình thái kinh tế - xã hội khác caohơn
LLSX và QHSX là hai mặt của một PTSX có tác động biện chứng LLSX
là nội dung, QHSX là hình thức xã hội quá trình sản xuất Theo quy luật tác động giữa nội dung và hình thức thì bao giờ nội dung cũng quyết định hình thức Với tư cách là nội dung LLSX quyết định QHSX, QHSX tác động trở lại
to lớn đối với LLSX Nếu QHSX phù hợp với trình độ của LLSX thì thúc đẩy LLSX phát triển, ngược lại nếu không phù hợp sẽ kìm hãm sự phát triển của LLSX.
Trong thực tế tính chất và trình độ phát triển của LLSX là không tách rờinhau Sự phát triển của LLSX là phát triển cả tính chất và trình độ
Trang 12Vai trò quyết định của LLSX đối với QHSX
LLSX và QHSX là hai mặt đối lập biện chứng cấu thành PTSX, chúng tồntại không tách rời nhau, tác động qua lại lẫn nhau Trong đó LLSX là nội dung,QHSX là hình thức xã hội của sản xuất LLSX quyết định QHSX, quyết định nộidung, tính chất, xu hướng vận động của QHSX Theo C.Mác: thích ứng với mỗitrình độ sản xuất, chỉ có một kiểu QHSX đặc trưng Tức là trình độ phát triểncủa LLSX như thế nào thì nó sẽ quyết định, quy định hình thức như thế ấy.Theo C.Mác: Những quan hệ xã hội đều gắn mật thiết với những LLSX
Do có được những LLSX mới, loài người thay đổi PTSX của mình và do thayđổi PTSX, cách kiếm sống của mình, loài người thay đổi tất cả những quan hệ
xã hội của mình Cái cối xay quay bằng tay đưa lại xã hội có lãnh chúa Cáicối xay chạy bằng hơi nước, đưa lại xã hội có nhà tư bản công nghiệp
Khuynh hướng của sản xuất vật chất là phát triển không ngừng để tăngnăng xuất lao động, sản xuất vật chất được biểu hiện ra từng giai đoạn cụ thể
là PTSX, mà PTSX là sự thống nhất giữa hai mặt LLSX và QHSX Trongmối quan hệ biện chứng giữa LLSX và QHSX thì LLSX là yếu tố động vàcách mạng (nội dung), QHSX là hình thức của LLSX mang tính chất ổn địnhtương đối Trong xã hội có giai cấp mâu thuẫn giữa LLSX và QHSX đượcbiểu hiện về mặt xã hội là mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn giai cấp dẫn đến đấutranh giai cấp, đỉnh cao của đấu tranh giai cấp là cách mạng xã hội Cáchmạng xã hội diễn ra dẫn đến sự thay đổi của QHSX cũ thành QHSX mới, tiêntiến phù hợp với LLSX đã phát triển, C.Mác viết: “Tới một giai đoạn pháttriển nào đó của chúng các LLSX vật chất của xã hội mâu thuẫn với nhữngQHSX hiện có trong đó từ trước đến nay các LLSX vẫn phát triển Từ chỗ
là hình thức phát triển LLSX, những quan hệ ấy trở thành xiềng xích của cácLLSX Khi đó bắt đầu thời đại một cuộc cách mạng xã hội”4
4 Học viện Chính trị quốc gia, T“T ập b i gi àn qu ảng Triết học Mác Lênin ,– Lênin”, ”, Tập II, CNDVLS, H, 2000 Tr 49
Trang 13Như vậy, QHSX từ chỗ phù hợp, không phù hợp, rồi lại phù hợp vớiLLSX quá trình ấy là biểu hiện mâu thuẫn biện chứng khách quan giữaQHSX và LLSX trong PTSX Quá trình đó lặp đi lặp lại mang tính chất quyluật trong quá trình phát triển sản xuất vật chất Thực tế sự phát triển nối tiếpnhau của các PTSX từ thấp đến cao đã chứng minh tính quy luật đó Khi trình
độ LLSX (công cụ lao động) còn thô sơ như cành cây, hòn đá thì QHSX phùhợp với nó là quan hệ cộng đồng nguyên thuỷ Nhưng sản xuất xã hội luônluôn vận động và phát triển khi LLSX phát triển đến một trình độ cao hơn đó
là công cụ bằng kim loại thay thế đồ đá, cung tên thì quan hệ cộng đồngnguyên thuỷ lúc này không còn phù hợp và bị phá vỡ, thay thế vào đó làQHSX chiếm hữu nô lệ và tiếp đó QHSX phong kiến
Hình thái kinh tế - xã hội lúc này là hình thái kinh tế - xã hội chiếm hữu
nô lệ và phong kiến Khi LLSX phát triển đến một trình độ cao hơn (sản xuấtbằng máy móc, LLSX mang tính chất xã hội hoá) thì QHSX phù hợp với nó
là QHSX TBCN thay thế cho QHSX phong kiến Hình thái kinh tế - xã hộiTBCN thay thế cho hình thái kinh tế - xã hội phong kiến Thực tế CNTB đãtạo ra một LLSX hết sức to lớn và xã hội hoá cao, nhưng bản thân QHSXTBCN không dung nạp nổi LLSX đó, vì vậy yếu tố đó lại bị phá vỡ KhiQHSX TBCN bị xoá bỏ, QHSX XHCN được xác lập phù hợp với LLSX đangphát triển Hình thái kinh tế - xã hội TBCN sẽ bị thay thế bằng hình thái kinh
Trang 14Tóm lại LLSX có tác dụng quyết định đối với sự biến đổi phát triển của
QHSX, cùng với sự phát triển của LLSX thì QHSX cũng phải thay đổi theo chophù hợp Sự phù hợp đó là điều kiện tất yếu để cho sản xuất xã hội phát triển
QHSX tác động trở lại LLSX
QHSX sau khi bị trình độ và tính chất của LLSX quy định thì nó cũng có
sự tác động trở lại đối với LLSX Hay nói cách khác, nội dung bao giờ cũng
có tính chất quyết định hình thức, song hình thức có sự tác động trở lại đốivới nội dung QHSX có tính độc lập tương đối tác động trở lại đối với LLSX
Nó quy định mục đích của sản xuất xã hội, quy định cách thức, phương pháp,quy mô trong quá trình sản xuất, đồng thời nó quy định cả phương thức phânphối sản phẩm Từ đó tạo ra hệ thống các yếu tố hoặc thúc đẩy, hoặc kìm hãm
sự phát triển của LLSX Sự phù hợp của LLSX với QHSX là một trạng tháitrong đó QHSX là “hình thức phát triển” của LLSX, “tạo địa bàn đầy đủ” choLLSX phát triển Nếu QHSX “đi sau” hay “vượt trước” sự phát triển củaLLSX đều không phù hợp Đây là sự phù hợp giữa hình thức và nội dung củaquá trình sản xuất; là sự “đồng bộ” và “đồng điệu” giữa các yếu tố của QHSXvới các yếu tố của LLSX; phù hợp không có nghĩa là đồng nhất tuyệt đối mà
là tương đối, có chứa đựng sự khác biệt, phù hợp trong sự vận động pháttriển, là một quá trình thường xuyên nảy sinh mâu thuẫn và giải quyết mâuthuẫn
Khi phù hợp thì nền sản xuất phát triển đúng hướng, quy mô sản xuấtđược mở rộng, những thành tựu khoa học công nghệ được áp dụng nhanhchóng, người lao động nhiệt tình hăng hái sản xuất (vì lợi ích của người laođộng được bảo đảm) Vì vậy, sẽ thúc đẩy LLSX phát triển, nếu không phùhợp sẽ ngược lại
Trong quá trình sản xuất vật chất, phân phối sản phẩm không phù hợpvới lợi ích của người lao động thì sẽ không kích thích sản xuất phát triển
Trang 15Ngược lại, nếu phương thức phân phối sản phẩm đáp ứng được nhu cầu lợi íchcủa người lao động sẽ kích thích sản xuất phát triển, tạo ra năng xuất lao độngcao.
Trước Đại hội VI (trước năm 1986) nền kinh tế nước ta rơi vào khủnghoảng do chúng ta xây dựng QHSX không phù hợp với LLSX (xây dựngQHSX cao hơn LLSX, “vượt trước” LLSX) Đến Đại hội VI Đảng ta nhậnđịnh: “LLSX bị kìm hãm không chỉ trong trường hợp lạc hậu, mà cả khiQHSX phát triển không đồng bộ, có những yếu tố đi quá xa so với trình độcủa LLSX”5 Sự tác động trở lại của QHSX đối với LLSX biểu hiện ở haichiều phù hợp và không phù hợp
Chiều phù hợp là QHSX phù hợp với trạng thái phát triển của LLSX Sựphù hợp của QHSX với trình độ, tính chất của LLSX là sự kết hợp đúng đắngiữa các mặt cấu thành QHSX, với các yếu tố cấu thành LLSX đem lạiphương thức liên kết có hiệu quả cao, giữa người lao động với TLSX Đó làđiều kiện để đảm bảo cho sản xuất phát triển
Chiều không phù hợp nghĩa là, QHSX không phù hợp với trình độ củaLLSX Sự không phù hợp của QHSX với trình độ của LLSX thể hiện ở 2 mặt.Mặt thông thường là do các QHSX không phát triển cùng nhịp với sự pháttriển của LLSX, mà có xu hướng phát triển chậm dần lại, trở nên lỗi thời lạchậu, kìm hãm sự phát triển của LLSX Mặt khác, sự không phù hợp củaQHSX đối với sự phát triển LLSX còn do chủ quan gán ghép một QHSX tiêntiến vượt trội LLSX
Sự tác động, thúc đẩy hoặc kìm hãm của QHSX đối với LLSXchỉ là tương đối Sự kìm hãm của QHSX tức là làm cản trở, gây khókhăn hoặc làm chậm lại sự phát triển của LLSX chỉ trong một thờigian nhất định
5 Đảng cộng sản Việt Nam, V “T ăn kiện đại hội đại biểu to n qu àn qu ốc lần thứ VI”,, Nxb CTQG H.1986 Tr 24.