Với tư cách một hình thái ý thức xã hội, hơn nữa là một thực thể xã hội, tôn giáo tồn tại trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội theo mô hình xã hội chủ nghĩa. Ở Việt Nam hiện nay, đặc điểm tôn giáo vừa mang tính quốc tế vừa mang những nét riêng của dân tộc và phát triển nhanh chóng cả về số lượng và hình thức. Do đó, bất kể là trên khía cạnh nào thì vấn đề tôn giáo ở Việt Nam luôn nhạy cảm và nóng bỏng trong mọi giai đoạn cách mạng.
Trang 1giáo tồn tại trong quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội theo
mô hình xã hội chủ nghĩa Ở Việt Nam hiện nay, đặc điểm tôn giáo vừa mang tính quốc tế vừa mang những nét riêng của dân tộc và phát triển nhanh chóng cả về số lượng và hình thức Do đó, bất kể là trên khía cạnh nào thì vấn đề tôn giáo ở Việt Nam luôn nhạy cảm và nóng bỏng trong mọi giai đoạn cách mạng
Việt Nam là một quốc gia có nhiều tín ngưỡng tôn giáo Tín ngưỡng tôn giáo
đã chi phối sâu sắc đến đời sống tinh thần của một bộ phận nhân dân theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực Tuy tôn giáo và chủ nghĩa xã hội có những điểm tương đồng là cùng mục tiêu giải phóng con người, nhưng phương hướng, biện pháp thực hiện là hoàn toàn khác nhau về bản chất Do đó, tôn giáo vẫn còn tồn tại dưới chủ nghĩa xã hội và là vấn đề cần giải quyết Giải quyết vấn đề tôn giáo là xây dựng một thế giới hiện thực mà ở đó con người được giải phóng hoàn toàn và thoát khỏi những “đền bù hư ảo” Trong điều kiện Việt Nam, hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng đang có chiều hướng gia tăng và hoạt động của các tôn giáo ngày càng phức tạp Cho nên kịp thời nắm bắt những đặc điểm tình hình tôn giáo và khắc phục các tác động tiều cực của tín ngưỡng tôn giáo là vấn đề cấp bách và lâu dài
Trong nhiều năm qua, với sự phát triển của thực tiễn tình hình đất nước trên tất cả các lĩnh vực thì tôn giáo cũng có sự thay đổi và phát triển Nhận thức của Đảng ta về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ngày càng sáng rõ bên cạnh đó có vến đề về tôn giáo và công tác tôn giáo Tiếp tục tổ chức triển khai thực hiện các giải pháp nhằm khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo là yêu cầu cấp bách về
lí luận và thực tiễn
Trang 21 Tính tất yếu đấu tranh khắc phục ảnh hưởng tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.
1.1Tình hình tôn giáo ở Việt Nam.
Cũng như bất cứ một hình thái ý thức xã hội nào tồn tại dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, tôn giáo luôn có những bước phát triển và biến động không ngừng của nó Ở Việt Nam, với chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng, Nhà nước, tôn giáo luôn được tạo điều kiện để tồn tại và hoạt động hợp pháp theo pháp luật Vì vậy mà sau khi thống nhất đất nước, các tôn giáo đã tự củng cố và hoạt động mạnh mẽ và có xu hướng phát triển Nhưng bước vào thời kỳ đổi mới,
mà nhất là sau năm 1990- hệ thống CNXH thế giới bị sụp đổ thì tôn giáo, sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam sôi động và đang có chiều hướng gia tăng
Lễ hội trong các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo được tổ chức rầm rộ với quy mô ngày một lớn và diễn ra khắp mọi miền của Tổ quốc Lễ Nôen, lễ Phật đản và những buổi lễ trọng khác của các tôn giáo và tín ngưỡng dân gian trở thành ngày hội chung của toàn dân, lôi cuốn hàng vạn người tham gia Dịp đầu xuân, người dân náo nức đến đình, đền, miếu, phủ, nhà thờ, thánh thất… dâng hương lễ bái, cầu lộc, cầu tài và những nhu cầu tâm linh khác Sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo không chỉ là nhu cầu tâm linh của các tín đồ mà còn là nhu cầu sinh hoạt văn hoá của cả cộng đồng Nhu cầu chính đáng ấy được chính quyền các địa phương tạo điều kiện đáp ứng, làm cho tín đồ, chức sắc các tôn giáo an tâm, phấn khởi, ngày càng tin tưởng vào chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta Việc xây dựng, sửa chữa, tu bổ nơi thờ tự diễn ra khắp nơi; các lớp bồi dưỡng, đào tạo, hoặc phong bổ, thuyên chuyển, cũng như in ấn, xuất bản các ấn phẩm tôn giáo, hoạt động đối ngoại tôn giáo đều gia tăng Về tình hình tôn giáo ở Việt Nam, có thể xem xét, đánh giá về thực trạng tín đồ, cơ sở thờ tự, cơ sở đào tạo,
và chức sắc tôn giáo
Trang 3- Thực trạng tín đồ các tôn giáo: Tôn giáo Việt Nam tăng nhanh, từ năm 2005 đến 2007 tín đồ tăng 2 triệu người Đến năm 2007, tổng tín đồ các tôn giáo ở Việt Nam là 23 triệu Trong đó: Phật giáo gần 10 triệu; Công giáo 5,9 triệu; Tin Lành gần 1 triệu; Hồi giáo 67 nghìn; Cao Đài 3,2 triệu; Phật giáo Hòa Hảo khoảng 1,4 triệu; Tịnh độ cư sĩ Phật Hội 1,4 triệu; Tứ Ân Hiếu Nghĩa 78 nghìn, Ngũ Chi Minh Chân Đạo 10 nghìn Từ năm 2005 đến năm 2007 tín đồ tăng 2 triệu người
Tính đến tháng 6/2010, GHPGVN có 56/63 Ban Trị sự (Ban Đại diện) Phật giáo cấp tỉnh, 01/63 Ban Đại diện Phật giáo cấp thị xã (chưa có tổ chức bộ máy Phật giáo cấp tỉnh); 14.775 cơ sở thờ tự, 44.498 Tăng Ni (trong đó Bắc tông
có 32.165 vị, Nam tông có 9.379 vị, Khất sĩ có 2.954 vị) và trên 10.000.000 tín
đồ được phân bố trên phạm vi toàn quốc ( theo Minh Nga- Phó Vụ Trưởng Vụ Phật Giáo, Ban Tôn giáo Chính Phủ )
Hiện nay(2009), theo số liệu thống kê của các địa phương có Hồi giáo, số lượng tín đồ Hồi giáo khoảng hơn 72.000 người (bao gồm cả Chăm Bàni và Chăm Islam), cư trú trên địa bàn 13/63 tỉnh, thành phố cả nước.(Trần Thị Minh Thu, chuyên viên Vụ Các tôn giáo khác, Ban Tôn giáo Chính phủ)
Hàng năm có khoảng 4 ngàn tín đồ mới nhập môn vào đạo Cao đài (Nguyễn Thị Diệu Thúy, Chuyên viên Vụ Cao đài, Ban Tôn giáo Chính phủ)
- Thực trạng cơ sở thờ tự của các tôn giáo: Đến năm 2007, cả nước có 14.321 ngôi chùa, tịnh xá, tịnh thất, niệm Phật đường; 6.000 nhà thờ Công giáo và 500 nhà thờ của đạo Tin Lành; 1.000 thánh thất của đạo Cao Đài; 200 chùa quán Hoà Hảo, 89 thánh đường của Hồi giáo; hàng vạn ngôi đình, đền, miếu, phủ và những cơ sở thờ tự khác của tín ngưỡng dân gian trải dài khắp cả nước Một số chi hội Tin Lành ở Tây Nguyên mới thành lập được cấp đất xây dựng nhà thờ
Trang 4Theo kết quả khảo sát, số lượng cơ sở thờ tự của Hồi giáo đến năm 2009
là 79 cơ sở Trong đó, Chăm Islam có 40 thánh đường, 22 tiểu thánh đường; Chăm Bàni có 17 thánh đường (chùa) (Trần Thị Minh Thu, chuyên viên Vụ Các tôn giáo khác, Ban Tôn giáo Chính phủ )
- Thực trạng cơ sở đào tạo của các tôn giáo: số lượng cơ sở đạo tạo của các tôn giáo có số lượng ngày càng tăng
Phật giáo, trước năm 1975 chỉ có một trường Đại học thì nay số trường, lớp tăng dần hàng năm Năm 1993 có 22 trường thì đến năm 2001 có 34 trường Giáo hội Phật giáo Việt Nam hiện có 4 Học viện Phật học với trên 1.000 tăng, ni sinh; 35 lớp Cao đẳng và Trung cấp Phật học với trên 5.000 tăng, ni sinh; 1.076
cơ sở từ thiện và nhân đạo, trong đó có 950 lớp học tình thương Phật giáo Nam tông Khmer có 2.500 các vị sư theo các lớp Cao cấp và Trung cấp Phật học Pali Đào tạo, bồi dưỡng chức sắc, nhà tu hành trong các tôn giáo đang mở rộng theo hướng rút ngắn thời gian chiêu sinh, tăng số lượng, mở rộng loại hình đào tạo
Đạo Công giáo cũng mở thêm các Đại chủng viện để đào tạo linh mục Năm 1987 mới có 1 trường, năm 1988 thêm 3 trường, năm 1991 thêm 1 trường
và năm 1994 có thêm 1 trường nữa Đến năm 2008, ở Việt Nam có 6 Đại chủng viện và 2 Phân viện là Xuân Lộc (Đồng Nai) và cơ sở 2 của Đại chủng viện Liên địa phận Hà Nội tại Tòa Giám mục Bùi Chu (Nam Định)
Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) đã thành lập Viện Thánh kinh Thần học tại Thành phố Hồ Chí Minh Trong thời gian qua, đạo Tin Lành đã đào tạo và bồi dưỡng cho 267 mục sư, truyền đạo, đã mở được 2 khóa với 150 học viên theo học, mở 3 lớp bồi dưỡng thần học cho 113 truyền đạo, chấp sự là người dân tộc ở Tây Nguyên, 22 tín hữu người dân tộc được cử đi học tại Viện Thánh kinh Thần học
Trang 5- Thực trạng đội ngũ chức sắc các tôn giáo: Từ năm 2003 đến năm 2005,
có 3.621 chức sắc được phong chức, bổ nhiệm và thuyên chuyển; xuất cảnh 1.413 vị; có 14.446 chức sắc đang được đào tạo ở các trường lớp tôn giáo, số đã tốt nghiệp là 12.380 Tính đến cuối năm 2007, cả nước có khoảng 80.000 chức sắc, nhà tu hành; cơ sở thờ tự khoảng 240.001
- Thực trạng các ấn phẩm tôn giáo của các tôn giáo: Sau khi Nhà xuất bản Tôn giáo được thành lập (1999) đã: “cấp giấy phép xuất bản cho hơn 1.000 đầu sách, với hàng triệu bản in” Riêng 6 tháng đầu năm 2008, cơ quan chức năng đã làm thủ tục cấp giấy phép xuất bản cho trên 340 đầu sách, ấn phẩm tôn giáo các loại, trong đó riêng Phật giáo sách và ấn phẩm phục vụ cho Đại lễ Phật đản Liên Hợp quốc năm 2008 là 40 ấn phẩm
Những năm qua Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) đang xúc tiến việc xuất bản Kinh thánh bằng tiếng dân tộc ở Tây Nguyên, trước hết là tiếng Bana, Êđê và Giarai
- Thực trạng của các tổ chức tôn giáo: Từ khi có Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo việc cấp đăng ký và công nhận tổ chức tôn giáo ngày càng thông thoáng và có nhiều thuận lợi
Trước khi có Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo; Nghị định 22 và Chỉ thị 01/2005/CT-TTg, ở nước ta có 16 tổ chức, hệ phái của 6 tôn giáo được công nhận Sau khi có các văn bản pháp luật trên Nhà nước tiếp tục xem xét, cho đăng
ký hoạt động và công nhận tư cách pháp nhân cho một số tổ chức, hệ phái tôn giáo khác
+ Cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo và công nhận pháp nhân tôn giáo
Trang 6Cho đến hết tháng 10-2008 ở Việt Nam đã công nhận tư cách pháp nhân và cấp giấy đăng ký hoạt động tôn giáo cho các tôn giáo sau:
1- Phật giáo: Thống nhất Phật giáo vốn là nguyện vọng chung của tăng ni, phật tử cả nước Từ năm 1945 cho đến trước năm 1981, tăng ni, Phật tử nước nhà đã khởi xướng và tiến hành 4 cuộc vận động thống nhất Phật giáo (những năm 1951, 1960, 1964, 1980) và đến ngày 7-11-1981, tại chùa Quán Sứ, với sự hiện diện của 165 vị đại biểu đại diện cho 9 tổ chức hệ phái Phật giáo cả nước,
đó là: Hội Phật giáo thống nhất Việt Nam; Giáo Hội Phật giáo Việt Nam thống nhất; Giáo Hội Phật giáo cổ truyền Việt Nam; Ban liên lạc Phật giáo yêu nước thành phố Hồ Chí Minh; Giáo Hội Tăng già Nguyên thủy Việt Nam; Hội đoàn
sư sãi yêu nước miền Tây nam bộ; Giáo Hội Khất sĩ Việt Nam; Giáo Hội Thiên Thai giáo quán tông; Hội Phật học Việt Nam2 Các đại biểu đã nhất trí hợp nhất chín hệ phái vào một với danh xưng là “Giáo hội Phật giáo Việt Nam”, trong mái nhà chung của Phật giáo nước nhà Đây là tổ chức hợp pháp, duy nhất đại diện cho phật tử trong và ngoài nước
2- Công giáo: Công giáo Việt Nam là một bộ phận của Công giáo thế giới, năm 1980 thành lập Giáo hội Công giáo Việt Nam
3- Đạo Tin Lành: có 9 hệ phái, đó là: Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Bắc) được thành lập năm 1958; Tổng hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) được công nhận năm 2001; Hội truyền giáo Cơ đốc Việt Nam; Hội thánh Cơ đốc Phục lâm Việt Nam; Tổng Hội Thánh Báp tít Việt Nam (Ân điển - Nam phương) được công nhận ngày 13-10-2000; Hội Thánh Mennoite Việt Nam; Hội Thánh Liên hữu Cơ đốc Việt Nam;Hội Thánh Tin Lành Trưởng lão Việt Nam; Hội Thánh Báp tít Việt Nam
Trang 74- Đạo Cao Đài: có tới 19 tổ chức, hệ phái Đến cuối năm 2000 đã có 10
tổ chức, hệ phái được công nhận tư cách pháp nhân( Cao Đài Tiên Thiên, tỉnh Bến Tre (công nhận năm 1995);Cao Đài Chiếu Minh Châu Long, thành phố Cần Thơ (năm 1996); Cao Đài Truyền Giáo (năm 1996);Cao Đài Minh Chơn đạo (năm 1996);Cao Đài Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh (năm 1996);Cao Đài Ban Chỉnh đạo (năm 1997); Cao Đài Bạch Y, tỉnh Kiên Giang (năm 1998); Cơ quan Phổ thông giáo lý (năm 1999); Cao Đài Chơn lý (năm 2000); Cao Đài Cầu Kho Tam quan (năm 2000)) Còn 9 hệ phái khác, tuy chưa công nhận, nhưng thực tế vẫn đang hoạt động
5- Phật giáo Hoà Hảo: Ban Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo (năm 1999)
6- Hồi giáo: công nhận 3 tổ chức.( Ban Đại diện cộng đồng Hồi giáo thành phố Hồ Chí Minh (năm 1992);Ban Đại diện cộng đồng Hồi giáo tỉnh An Giang (năm 2004);Hội đồng Sư cả Bàni tỉnh Ninh Thuận.)
Hiện có 6 tôn giáo mới thừa nhận và cấp giấy đăng ký hoạt động, đó là:
Tịnh độ Cư sĩ Phật hội Việt Nam, công nhận ngày 21-11-2007,
Đạo Baha’i, công nhận tháng 8-2008
Minh Lý đạo - Tam tông Miếu, công nhận ngày 1-10-2008
Giáo hội Phật đường Nam Tông Minh sư đạo, công nhận ngày 1-10-2008
Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương, cấp đăng ký hoạt động theo từng chùa, tháng 7-2005 Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa, cấp giấy đăng ký hoạt động ngày 4-6-2006
Trang 81.2 Tính tất yếu đấu tranh khắc phục ảnh hưởng tôn giáo ở Việt Nam
Đấu tranh khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo ở Việt Nam hiện nay
là tất yếu Điều đó được khẳng định bởi cơ sở lý luận và thực tiễn sau:
Một là, xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ của chủ nghĩa vô thần khoa học Nhiệm vụ của Chủ nghĩa vô thần khoa học là giải phóng con người về mặt tinh thần, đề con con người và cuộc sống hiện thực của con người Chủ nghĩa vô thần khoa học đưa ra hệ thống các quan điểm, luận chứng, luận cứ khoa học để khẳng định thế giới quan vô thần, vạch rõ tính chất duy tâm , thần bí của tôn giáo, tính chất phản động, vô văn hóa của mê tín dị đoan Chủ nghĩa vô thần khoa học trang bị cho con người vũ khí để chống lại “xiềng xích” và “thuốc phiện” của nhân dân Giúp cho con người thấy được sứ mạnh của mình trong nhận thức và cải tạo thực tiễn
Hai là, xuất phát từ yêu cầu của cách mạng xã hội chủ nghĩa
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng triệt để nhất trong lịch sử nhân loại Đó là cuộc cách mạng giải phóng con người, con người có điều kiện để phát triển toàn diện về mọi mặt trong đó có tinh thần Cách mạng xã hội chủ nghĩa
là cuộc cách mạng khó khăn, lâu dài và cách mạng không ngừng Đấu tranh chống những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo là một nội dung đồng thời cũng là mục đích xuyên suốt của cách mạng Việt Nam
Ba là, xuất phát từ yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa
Sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay đòi hỏi phát huy nguồn nội lực của đất nước Nội lực là nhân tố quyết đinh cho thắng lợi của sự nghiệp cách mạng của dân tộc Để thực hiện được nhiệm vụ đó,
Trang 9mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội cũng đồng sức đồng lòng, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc và cùng thực hiện những mục tiêu chung Những ảnh hưởng tiêu cực của tín ngưỡng, tôn giáo là rào cản sự phát triển của cách mạng Việt Nam Bốn là, xuất phát từ thực trạng vấn đề tôn giáo và công tác tôn giáo trong thời gian qua
Tôn giáo bên cạnh những giá trị về văn hóa tinh thầ n nhất định thì nó còn rất nhiều hạn chế tác động đến đời sống thực tiễn của nhân dân Tôn giáo làm cho nhận thức của nhân dân đi vào hư ảo, mà nhận thức sai lầm thường dẫn tới hành động sai lầm Theo một điều tra mới đây cho thấy: “ hiện nay có 71% thanh niên tin vào số phận; có 55,5% thanh niên tin vào tín ngưỡng tôn giáo ở các mức độ khác nhau”1 Những sinh hoạt tôn giáo cũng là một nét văn hóa đặc trưng của dân tộc, tuy nhiên phần lớn đã bị thương mại hóa và lạm dụng quá mức Các sự việc như xây chùa giả ở Chùa Hương, hay đồng cốt, bói toán chỉ với mục đích vụ lợi Tôn giáo ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình phát triển kinh tế xã hội và tạo ra các vấn đề xã hội cần phải giải quyết Nếu như ở các nước Hồi giáo, hàng loạt người tử vì đạo thì ở Nhật Bản của có những nhóm tín đồ tự tử tập thể để được giải thoát, sớm đi vào thiên đường hạnh phúc Ở nước ta, tôn giáo tín ngưỡng không chỉ
bị lợi dụng trở thành bạn đồng hành của mê tín dị đoan, bói toán Nguy hiểm hơn, tôn giáo bị kẽ thù lợi dụng trở thành phương tiện, động lực cho quá trình chống phá Đảng, chống đối chính quyền mà các vụ việc đã xãy ra ở Tây Bắc( Vàng Chứ), Tây Nguyên( Đêgar), Hà Nội( Giáo xứ Thái Hà)…đã gây ra những hậu quả kinh
tế, xã hội nghiêm trọng
Trong những năm gần đây, công nghệ thông tin phát triển cao, cùng với xu thế toàn cầu hóa mạnh mẽ, tôn giáo có những bước phát triển mang tính đột phá Tôn giáo mang tính quốc tế hóa cao, hệ thống các chi, hệ phái tôn giáo thường
1 “Nh÷ng ph¬ng ph¸p tiÕp cËn thanh niªn hiÖn nay”, D¬ng Tù §am, Nxb Thanh niªn, H 1996, tr 52
Trang 10xuyên có sự cố kết, trao đổi và đề ra những phương hướng hoạt động chung ( Như năm 2012, Tòa thánh Vatican đã nhiều lần cử đại diện thăm các giáo xứ ở Việt Nam và hội đàm nhiều vấn đề có liên quan, Đức Tổng giám mục Leopoldo Girelli thăm giáo xứ Lào Cai, Cốc Lếu; và cũng năm 2012 đã đưa ra thông cáo chung giữa Vatican và Việt Nam…)
Tuy nhiên, hoạt động giáo dục chủ nghĩa vô thần ở Việt Nam vẫn bên cạnh những thành quả tích cực thì vẫn còn những hạn chế Năm 1993, thành lập Ban Tôn giáo chính phủ là cơ quan chuyên trách quản lý và duy trì các hoạt động quản
lý nhà nước về tôn giáo, song hoạt động giáo dục chủ nghĩa vô thần thì không được quan tâm ở cơ quan này mà thuộc về ngành tuyên giáo Sự tách biệt này đã ảnh hưởng xấu đến hiệu quả của hoạt động giáo dục và tuyên truyền Hơn nữa, chủ nghĩa vô thần có lúc được xem là nội dung cơ bản của giáo dục chính trị với sự hạn chế về đối tượng là cán bộ, đảng viên hoạt động trong các cơ quan, đơn vị nhà nước chứ không được xem là nội dung giáo dục cho mọi công dân Hơn nữa, chúng
ta chưa có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan công quyền Việc quán triệt
quan điểm “Công tác tôn giáo là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị” trên thực tiễn vẫn còn không ít khó khăn Tiến hành điều tra xã hội học với đối tượng là cán bộ ở một số tỉnh, thành phố, như TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đồng Nai, Thừa Thiên-Huế, Phú Thọ… về những nguyên nhân hạn chế công tác tôn giáo, có 56% số người trả lời do “Sự phối hợp thiếu đồng bộ của các cơ quan hệ thống chính trị”( theo PGS.TS Nguyễn Hữu Thảo) Thực trạng đó khẳng định hiệu quả hoạt động giáo dục chủ nghĩa vô thần chỉ dừng lại ở những mức độ nhất định trong mọi tầng lớp nhân dân Từ đó, tôn giáo đi vào đời sống nhân dân theo “ngõ trống”
và kẽ thù biết lợi dụng tất cả những gì có thể để đánh vào đột phá khẩu này