Hiện nay không chỉ riêng Việt Nam, mà đời sống xã hội các dân tộc trên thế giới đang trải qua những biến động dữ dội mang tính toàn cầu, đó là những biến động trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, quân sự đến văn hoá, khoa học; từ đời sống của mỗi con người đến đời sống của cả cộng đồng nhân loại. Tất cả những biến động ấy đã, đang và sẽ dẫn các quốc gia, dân tộc tới sự liên kết khu vực và quốc tế bằng quá trình toàn cầu hoá. Toàn cầu hoá đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ trong thế giới hiện đại, không chỉ giới hạn trong lĩnh vực kinh tế mà còn mở rộng sang tất cả các lĩnh vực khác.
Trang 1NHỮNG THÁCH THỨC ĐỐI VỚI VIỆT NAM TRƯỚC TÁC ĐỘNG CỦA XU THẾ TOÀN CẦU HÓA HIỆN NAY
Hiện nay không chỉ riêng Việt Nam, mà đời sống xã hội các dân tộc trên thế giới đang trải qua những biến động dữ dội mang tính toàn cầu, đó là những biến động trên tất cả các lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, quân sự đến văn hoá, khoa học; từ đời sống của mỗi con người đến đời sống của cả cộng đồng nhân loại Tất cả những biến động ấy đã, đang và sẽ dẫn các quốc gia, dân tộc tới sự liên kết khu vực và quốc tế bằng quá trình toàn cầu hoá Toàn cầu hoá đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ trong thế giới hiện đại, không chỉ giới hạn trong lĩnh vực kinh tế mà còn mở rộng sang tất cả các lĩnh vực khác
1 Toàn cầu hóa - sự tác động đối với các quốc gia, dân tộc.
Toàn cầu hóa không phải là hiện tượng mới mẻ, mà trái lại, có quan điểm cho rằng nó đã xuất hiện ở thế kỷ XVI và diễn ra mạnh mẽ hơn ở cuối thế kỷ XIX Nhưng trong thời đại hiện nay, toàn cầu hóa mang một nội dung mới với những nét đặc thù mới Về bản chất toàn cầu hóa hiện nay là toàn cầu hóa tư bản chủ nghĩa Bởi lẽ, quá trình đó mang nặng dấu ấn và đang chịu sự chi phối mạnh mẽ của các nước tư bản, đặc biệt là các nước tư bản lớn
Toàn cầu hoá nói chung, là sự tiếp nối, sự khẳng định và hoàn thiện các khuynh hướng đã hình thành từ lâu trong lịch sử thế giới, mặt khác, nó cũng
là một hiện tượng mới, bắt đầu bằng toàn cầu hoá về kinh tế, rồi dần đần lôi cuốn theo toàn cầu hoá về các lĩnh khác và tác động mạnh mẽ đến lĩnh vực chính trị Từ khi Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ, chiến tranh lạnh kết thúc, thế giới hai cực đã chuyển sang thành thế giới một
Trang 2cực, với một siêu cường duy nhất là Mỹ Ngày nay, Mỹ đang từng bước thực hiện chủ nghĩa bá quyền và chính trị cường quyền nhằm biến toàn cầu hoá thành Mỹ hoá cả về kinh tế, văn hoá và chính trị, nuôi hy vọng chiếm địa vị độc tôn và làm bá chủ thế giới
Toàn cầu hoá là quá trình xã hội hoá lực lượng sản xuất trên phạm vi quốc tế làm cho các quan hệ kinh tế vượt ra khỏi biên giới quốc gia dân tộc, làm cho ý nghĩa biên giới quốc gia ngày càng giảm dần Toàn cầu hoá là một
xu thế khách quan, là hệ quả tất yếu của sự phát triển của lực lượng sản xuất,
từ sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ hiện đại, cũng như sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế thị trường, của sản xuất hàng hóa đạt đến trình
độ cao Bên cạnh đó toàn cầu hóa còn mang tính khách quan do nhu cầu hợp tác của các quốc gia, dân tộc trong giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu như: vấn đề đói nghèo, dịch bệnh, chống chiến tranh, chủ nghĩa khủng bố, tội phạm quốc tế, bảo vệ môi trường sinh thái…
Toàn cầu hoá Toàn cầu hóa hiện nay đang tác động hết sức mạnh mẽ đến các quốc gia, dân tộc, đến đời sống xã hội của cả cộng đồng nhân loại, cũng như đến cuộc sống của từng con người theo cả hướng tích cực và tiêu cực, thậm chí ảnh hưởng tới cả hệ thống các giá trị văn hoá, các quy phạm đạo đức, tình cảm, lối sống và nhân cách con người trong mỗi quốc gia, dân tộc
Trước hết xét về mặt tích cực: Không ai có thể phủ nhận được rằng toàn cầu hóa đã và đang tạo ra những cơ hội cho các nước, nhất là các nước
có nền kinh tế chậm và đang phát triển hội nhập vào nền kinh tế thế giới để trên cơ sở đó, đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế và đổi mới công nghệ Trước hết toàn cầu hoá phá bỏ những cản trở, những hàng rào ngăn cách giữa các quốc gia, mở ra những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển trong quan hệ
Trang 3kinh tế, văn hoá, xã hội; đồng thời mở ra khả năng cho các quốc gia chậm và đang phát triển, nhanh chóng tham gia vào hệ thống phân công lao động quốc
tế, xúc tiến nhanh quá trình chuyển giao công nghệ, thu hút đầu tư nước ngoài, từ đó hình thành một cơ cấu kinh tế- xã hội hiệu quả để đẩy nhanh, rút ngắn quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá
Các quốc gia dân tộc khi tham gia quá trình toàn cầu hoá không những tiếp cận được nguồn vốn và công nghệ kỹ thuật hiện đại, cũng như công nghệ quản lý để phát triển kinh tế đất nước mà còn có cơ hội giao lưu, tiếp thu những giá trị tinh hoa, văn hoá nhân loại, làm phong phú thêm đời sống văn hoá tinh thần cho nhân dân, tạo động lực thúc đẩy đất nước phát triển Hiện nay, trong điều kiện cuộc cách mạng khoa học công nghệ và thông tin phát triển như vũ bão, nên toàn cầu hoá là xu hướng tất yếu như một quy luật để tồn tại và phát triển, làm cho tốc độ phát triển kinh tế các quốc gia cũng như toàn cầu tăng nhanh Mặt khác toàn cầu hoá cũng chống lại âm mưu của Mỹ
và các nước Phương tây muốn thâu tóm thế giới, chống lại âm mưu của Mỹ muốn biến toàn cầu hoá thành Mỹ hoá Toàn cầu hóa còn là một phương thức quan trọng chống chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi muốn cô lập dân tộc mình với thế giới bên ngoài nhằm phục vụ lợi ích của một nhóm người thống trị Thực tế trong mấy thập kỷ qua đã cho thấy những tác động tích cực của toàn cầu hóa, chính nhờ tranh thủ được cơ hội của toàn cầu hóa, nhiều nước ở Châu Á vốn
có nền kinh tế kém phát triển tạo ra được tốc độ tăng trưởng kỷ lục về kinh tế
và trở thành những "con rồng" Châu Á; âm mưu thiết lập thế giới một cực với siêu cường là Mỹ đang từng bước bị thất bại
Bên cạnh những mặt tích cực, những thời cơ, vận hội do toàn cầu hoá đem lại thì toàn cầu hoá còn gây nên những thách thức, những tác động tiêu cực thậm chí là những nguy cơ đối với nhiều quốc gia, dân tộc, nhất là những
Trang 4nước chậm và đang phát triển Đó là sự tái diễn bành trướng xâm lược của chủ nghiã thực dân mới, không phải bằng quân sự như trước kia, mà bằng sự thâm nhập về kinh tế, bằng sự xâm lược về văn hoá và gây áp lực về chính trị làm các quốc gia này ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào những quốc gia giầu có, không những về kinh tế mà cả về văn hoá và chính trị Sự mở rộng thị trường và tự do thị trường dẫn đến việc khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên của các nước chậm phát triển và đang phát triển một cách bừa bãi, thiếu khoa học, gây ra nạn ô nhiễm môi trường và làm cho nguồn tài nguyên nhanh chóng bị cạn kiệt Sự phát triển với quy mô lớn của các công ty đa quốc gia, xuyên quốc gia làm cho nhà nước mất đi khả năng điều tiết xã hội dẫn đến phụ thuộc vào các nước tư bản phát triển Chính từ những vấn đề trên đã góp phần làm tăng khoảng cách giàu nghèo giữa các nước, cũng như giữa các tầng lớp dân cư - một vấn đề mà đã trở thành cuộc chiến của cả loài người tiến bộ – cuộc chiến chống đói nghèo
Báo cáo phát triển con người của UNDP năm 1999 đã phác họa một bức tranh khá không bình đẳng giữa các nước, cũng như giữa các tầng lớp người khác nhau Theo báo cáo đó, vào cuối những năm 90 của thế kỷ XX, một phần năm dân số thế giới sống trong những nước có thu nhập cao nhất chiếm tới: 86% GDP của thế giới, 82% các thị trường xuất khẩu thế giới, 68% đầu tư nước ngoài trực tiếp, 74% số máy điện thoại thế giới; trong khi đó, một phần năm dân số sống trong những nước có thu nhập thấp nhất chỉ chiếm 1% các chỉ số nói trên Cũng theo báo cáo này, trong thập niên cuối của thế kỷ
XX, các nước OECD với 19% dân số toàn cầu chiếm tới 71% thương mại toàn cầu về hàng hóa và dịch vụ, 58% đầu tư nước ngoài và 91% tổng số người sử dụng Internet, 200 người giàu nhất thế giới đã tăng gấp đôi tài sản ròng của họ trong 4 năm, đến năm 1998 lên tới hơn 1000 tỷ USD Tài sản của
Trang 53 tỷ phú hàng đầu nhiều hơn tổng GNP của tất cả các nước kém phát triển với
600 triệu dân của họ gộp lại Các chỉ số trên cho thấy, trước tác động tiêu cực của toàn cầu hóa, cuộc đấu tranh cho công bằng, bình đẳng của loài người tiến
bộ vẫn là một khó khăn, thách thức vô cùng lớn
Bên cạnh đó, toàn cầu hoá còn gây nên những hậu quả mang tính chất phi kinh tế như: góp phần làm gia tăng chủ nghĩa khủng bố, nạn ma tuý, mãi dâm, hoặc sự lan tràn của các loại dịch bệnh, đăc biệt là HIV/AIDS đó là những vấn đề mà không chỉ riêng một nước, một quốc gia nào có thể giải quyết được Đồng thời toàn cầu hoá còn tạo nguy cơ xâm nhập của các loại hình văn hoá ngoại lai trái với thuần phong mỹ tục của nhiều dân tộc, làm băng hoại đạo đức con người, xâm hại đến nền văn hoá dân tộc, làm méo mó, biến dạng nền văn hoá truyền thống hình thành một nền văn hoá hỗn tạp, gây ảnh hưởng lớn đến đời sống tinh thần của nhân dân lao động
Như vậy những gì mà toàn cầu hóa mang lại cho con người đã làm cho không ít các quốc gia băn khoăn, lo lắng Điều cần nhấn mạnh là ở chỗ, cơ hội mà toàn cầu hóa đem lại cho các nước khác nhau, các dân tộc khác nhau không phải lúc nào cũng như nhau Xét một cách tổng thể, các nước phát triển hơn về kinh tế, giàu có hơn sẽ có cơ hội nhiều hơn các nước nghèo Điều đó cũng có nghĩa là, toàn cầu hóa sẽ đem lại cho các nước nghèo, các nước đang phát triển nhiều thách thức hơn so với cơ hội
Mặc dù vậy, phải thấy rằng, toàn cầu hóa hiện nay là một quá trình đi lên của lịch sử nhân loại, cho nên, sẽ là sai lầm nếu có một nước nào đó tự mình tách ra đứng ngoài quá trình toàn cầu hóa, từ chối hợp tác, hội nhập, đóng cửa với thế giới Từ tính chất hai mặt của quá trình toàn cầu hoá đặt ra đối với các quốc gia cần có thái độ đúng đắn để vừa tránh được những tác động tiêu cực, mặt khác vẫn tận dụng được mặt tích cực và cơ hội của nó đem
Trang 6lại để phát triển đất nước, tham gia vào dòng chảy chung của sự phát triển nhân loại, cùng tham gia giải quyết các vấn đề hiện nay đang đặt ra Hay nói cách khác, để khỏi bị gạt ra ngoài lề sự phát triển chung và sự tiến bộ của lịch
sử các nước, đặc biệt là các nước chậm phát triển, cần căn cứ vào mục tiêu phát triển và khả năng thực tế của mình, để có chiến lược thích ứng, khôn ngoan, đề ra chính sách hội nhập quốc tế một cách có lợi nhất trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay, nhằm vượt qua thách thức, chớp lấy thời cơ, giữ vững chủ quyền quốc gia, độc lập dân tộc, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ để đưa quốc gia dân tộc mình đến chỗ phát triển và phồn vinh
Tóm lại, toàn cầu hoá đang đặt ra hàng loạt những thách thức, khó khăn cho tất cả các nước Đó chính là những vấn đề toàn cầu mà nhân loại đang và sẽ phải đối mặt Nhận thức cho được các vấn đề này và tìm ra đối sách để giải quyết chúng là nhiệm vụ không dễ dàng, nhưng đó lại là việc không thể không làm một cách tích cực, từng bước và làm một cách khoa học
Có vượt qua được những thách thức đó, mới có cơ hội phát triển nhanh hơn trong tương lai Hội nhập sâu rộng với thế giới, tranh thủ tối đa các cơ hội do toàn cầu hóa hiện nay mang lại là cách tốt nhất để các dân tộc, các quốc gia cùng tiến bước, cùng phát triển Đây cũng là cách có hiệu quả giúp cho các nước chậm tiến thực hiện con đường phát triển rút ngắn, có cơ may thu hẹp khoảng cách và từng bước đuổi kịp các nước tiên tiến về kinh tế Bài học của các nước công nghiệp mới ở châu Á là minh chứng rõ ràng nhất Đối với Việt Nam: “Tranh thủ cơ hội, vượt qua thách thức, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ hơn, phát triển nhanh hơn và bền vững hơn” (1), là vấn đề sống còn của chúng ta hiện nay
1 Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu to n qu àn qu ốc lầ thứ X, Nxb CTQG, H.2006, tr 23.
Trang 72 Thách thức của Việt nam trước tác động của xu thế toàn cầu hóa hiện nay.
Từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, với đường lối đổi mới toàn diện đất nước, Việt Nam chính thức thực hiện mở cửa, hội nhập quốc tế, tham gia vào dòng chảy toàn cầu hóa Thực hiện đường lối đối ngoại rộng mở của Đảng, chúng ta đã phát triển mạnh quan hệ toàn diện với Trung Quốc; gia nhập Hiệp hội các nước Đông Nam Á(ASEAN), tham gia Hiệp định mậu dịch tự do ASEAN; Diễn đàn kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC); tham gia là sáng lập viên Diễn đàn Hợp tác Á - Âu (ASEM) Cùng với các nước ASEAN ký Hiệp định thành lập khu vực mậu dịch tự do ASEAN Trung Quốc, ASEAN -Hàn Quốc, ASEAN - Ấn Độ, ASEAN - Úc và New Zealand, ký hiệp định thương mại song phương với Hoa kỳ (BTA)… Đây là những bước đi quan trọng, là sự "cọ xát" từng bước trong tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam
Tham gia hội nhập quốc tế, cùng với xu thế chung của thế giới, Việt Nam cũng đang chịu sự tác động ảnh hưởng khá lớn của quá trình toàn cầu hoá Với những ảnh hưởng tích cực của toàn cầu hoá, đã làm cho các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội của chúng ta đạt được nhiều thành tựu quan trọng Trải qua hơn hai thập kỷ hội nhập chúng ta đã có kết quả bước đầu quan trọng trên các lĩnh vực như thương mại, đầu tư, ngoại giao… phá bỏ thế bao vây, cấm vận, tạo ra môi trường hợp tác và phát triển với các đối tác trên thế giới; thúc đẩy tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, cải thiện và không ngừng nâng cao mức sống của nhân dân; không ngừng nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế…Đó chính là những thành tựu quan trọng mà Đảng và nhân dân ta đã đạt được Song bên cạnh đó chúng ta cần nhận thức sâu sắc những thách thức đang đặt ra đối với chúng ta trước tác động của toàn cầu hóa hiện nay Thể hiện trên một số vấn đề cơ bản sau:
Trang 8Một là, về mặt kinh tế, trình độ phát triển của nước ta còn thấp và lạc
hậu so với khu vực và thế giới Đến nay nước ta lực lượng lao động nông nghiệp vẫn chiếm hơn 70%, xét về mặt cơ cấu của nền kinh tế, nước ta vẫn là nước nông nghiệp Thêm vào đó, nền công nghiệp lại phân bố không đều, tập trung chủ yếu ở 2 đầu của đất nước Người lao động có trình độ cao rất ít, lại chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn Do đó, sự phát triển công nghiệp ở các vùng sâu, vùng xa đã khó khăn lại càng khó khăn hơn
Về trình độ công nghệ của ta còn rất lạc hậu, do đó năng suất lao động
và chất lượng sản phẩm của hàng hoá thấp, sức cạnh tranh so với hàng hóa của nhiều nước khác không cao Mặt khác, các doanh nghiệp Việt Nam chưa thực sự chủ động tham gia quá trình hội nhập, lượng vốn còn nhỏ, trình độ kinh nghiệm tổ chức quản lý kinh doanh còn yếu kém, đa số các doanh nghiệp nhà nước làm ăn thua lỗ, hoặc không có lãi; cơ chế chính sách, thuế chưa ổn định, thiếu đồng bộ Vì vậy, đây là những nguy cơ rất lớn khi chúng ta tham gia vào sân chơi toàn cầu hóa
Hai là, nước ta xét về kinh tế thị trường còn sơ khai, chưa hoàn thiện,
các luật chơi trên thương trường chúng ta chưa thông thạo, kiến thức hiểu biết
về thị trường còn đơn giản, thậm chí có mặt còn non kém Đó chưa kể đến khi chúng ta hội nhập xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tất yếu vấp phải sự chống đối quyết liệt của các thế lực thù địch với chiến lược “diễn biến hoà bình” hết sức nham hiểm, chứ không chỉ là sự cạnh tranh kinh tế thuần túy
Quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường, trình độ kinh nghiệm của đội ngũ cán bộ quản lý, nhất
là đội ngũ cán bộ làm công tác hội nhập còn mỏng và yếu, trong khi quá trình hội nhập luôn đặt ra những yêu cầu cao Thực tế, quá trình hội nhập do những
Trang 9hạn chế về nhiều mặt của phẩm chất và năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác hội nhập đã làm thiệt hại về kinh tế khá lớn cho đất nước và ảnh hưởng không nhỏ đến quốc phòng, an ninh, thậm chí làm giảm lòng tin của nhân dân Vì vậy, đây thực sự là thách thức lớn đặt ra cho Nhà nước và doanh nghiệp phải có biện pháp giải quyết kịp thời
Ba là, tình trạng tham nhũng, quan liêu, bòn rút tiền của Nhà nước, của
nhân dân trong đội ngũ cán bộ, công chức Nhà nước, nhất là trong đội ngũ cán bộ làm công tác ngoại giao và có liên quan tới hội nhập cũng là một thực
tế đáng báo động Đánh giá về thực trạng này, Đại hội X của Đảng đã khẳng định: “Tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, bệnh cơ hội, chủ nghĩa cá nhân và tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí trong một bộ phận cán bộ, công chức diễn ra nghiêm trọng”(1)
Tình trạng tham nhũng gây phiền hà cho đối tác của một số cán bộ Nhà nước đã gây khó khăn và ảnh hưởng đến uy tín của Việt Nam với các nhà đầu
tư nước ngoài Cùng với thủ tục hành chính rắc rối, phiền hà, hiện tượng sách nhiễu, vòi tiền, thiếu trách nhiệm của một số cán bộ… làm cho các công ty nước ngoài, các nhà đầu tư nước ngoài nản lòng, có ấn tượng không tốt khi tham gia đầu tư vào Việt Nam Rõ ràng, để hội nhập tốt, việc xây dựng đội ngũ cán bộ hội nhập có đủ đức, đủ tài, có trình độ ngoại ngữ là những người tham mưu đáng tin cậy cho đất nước, cho các doanh nghiệp là một vấn đề không phải dễ dàng và có thể giải quyết được trong một sớm, một chiều
Bốn là, với khả năng, trình độ và kinh nghiệm của chúng ta hiện nay,
để xây dựng được một hệ thống luật lệ, chính sách thống nhất, phù hợp với thông lệ quốc tế mà vẫn đảm bảo được tính độc lập tự chủ và giữ vững chủ quyền quốc gia, là một vấn đề rất khó của chúng ta khi tham gia hội nhập quốc tế
1 Đảng CSVN, Văn kiện Đại hội đại biểu to n qu àn qu ốc lần thứ X, NXB CTQG, H 2006, trang 65.
Trang 10Những năm qua, Đảng và Nhà nước, các ngành, các cấp đã có nhiều cố gắng trong soạn thảo các văn bản, xây dựng, ban hành luật pháp, nhưng hệ thống luật pháp, chính sách của Việt Nam liên quan tới hội nhập vẫn thiếu đồng bộ, còn nhiều bất cập so với các quy chuẩn quốc tế, nhiều luật thiếu khả thi, nhiều vấn đề còn thiếu luật Mặt khác, việc nắm vững luật, tôn trọng và chấp hành nghiêm luật còn bất cập, các toà án kinh tế trong giải quyết tranh chấp còn thiếu kinh nghiệm, thiếu uy tín trên thế giới, các doanh nghiệp Việt Nam còn có hiện tượng vi phạm luật quốc tế Những hạn chế trên đã gây khó khăn cho việc đẩy nhanh quá trình hội nhập cũng như nâng cao hiệu quả hội nhập của nước ta
Năm là, trước tác động của toàn cầu hóa chúng ta phải đối mặt với
nhiều vấn đề xã hội phức tạp như: nguy cơ phân hoá giàu - nghèo, sự gia tăng tình trạng thất nghiệp, các tệ nạn xã hội…
Toàn cầu hóa làm cho tính chất cạnh tranh trở nên quyết liệt hơn, do đó
đã làm cho nhiều cơ sở sản xuất, nhiều doanh nghiệp của chúng ta bị phá sản, nhiều cơ sở sản xuất phải tiến hành tinh giản biên chế Tình trạng đó làm tăng thêm đội ngũ những người thất nghiệp hoặc có việc làm không đầy đủ Thêm vào đó, trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, một năm có khoảng 1 tỷ ngày công lao động dư thừa trong thời điểm nông nhàn, nếu qui đổi sẽ tương đương với 5 triệu lao động/năm Đó là chưa kể tới số bộ đội xuất ngũ, học sinh, sinh viên ra trường chưa có việc làm Như vậy, ước tính hàng năm nước ta có khoảng 9 triệu lao động (kể cả qui đổi) Trong khi đó, khả năng giải quyết việc làm ở nước ta mới chỉ đạt được 1 triệu lao động/ năm, số việc làm được tạo ra hàng năm chỉ đủ giải quyết số lao động bổ sung do tốc độ gia tăng dân số
Toàn cầu hóa còn làm cho khoảng cách giàu - nghèo ngày càng doãng
ra, nếu không có những giải pháp kịp thời, hữu hiệu Thực ra, sự phân hóa