Dân chủ là một phạm trù chính trị xã hội, phản ánh mối quan hệ giai cấp, nhà nước và mối quan hệ giữa người với người. Dân chủ có quá trình ra đời, hình thành và phát triển hoàn thiện phụ thuộc vào trình độ phát triển mọi mặt của đời sống xã hội. Nội dung, bản chất của dân chủ do bản chất giai cấp cầm quyền chi phối. Thuật ngữ dân chủ ra đời ra đời rất sớm và chế độ dân chủ xuất hiện cùng với sự xuất hiện giai cấp, nhà nước và nó được bổ sung, phát triển và hoàn thiện qua các giai đoạn lịch sử.
Trang 1SỰ VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN, TƯ TƯỞNG
HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ VÀ THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG XÂY DỰNG CHẾ ĐỘ DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA HIỆN
NAY
Dân chủ là một phạm trù chính trị - xã hội, phản ánh mối quan hệ giai cấp, nhànước và mối quan hệ giữa người với người Dân chủ có quá trình ra đời, hình thành vàphát triển hoàn thiện phụ thuộc vào trình độ phát triển mọi mặt của đời sống xã hội.Nội dung, bản chất của dân chủ do bản chất giai cấp cầm quyền chi phối Thuật ngữdân chủ ra đời ra đời rất sớm và chế độ dân chủ xuất hiện cùng với sự xuất hiện giaicấp, nhà nước và nó được bổ sung, phát triển và hoàn thiện qua các giai đoạn lịch sử.Dân chủ tư sản là bước đột phá lớn trong sự phát triển của dân chủ, nó phá tan đi “đêmtrường trung cổ” của đế chế phong kiến, trong đó sự kết hợp chặt chẽ giữa thần quyềnvới vương quyền đã hạn chế rất lớn quyền dân chủ của con người Tuy vậy, đó cũngchỉ là “thứ dân chủ cắt xén, khốn khổ, giả dối” Chỉ khi chủ nghĩa Mác - Lênin ra đờimới có quan điểm đúng đắn, khoa học về dân chủ và chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa(XHCN) Chỉ có chủ nghĩa xã hội (CNXH), dân chủ mới được thực thi rộng rãi, triệt
để, thực sự đem lại quyền lực cho đại đa số quần chúng nhân dân lao động, con ngườimới thực sự tự do, bình đẳng, phát triển toàn diện cá nhân Nghiên cứu dân chủ và dânchủ XHCN của chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh để thấy rõ cơ sở của Đảng Cộngsản Việt Nam trong việc xây dựng và hoàn thiện chế độ dân chủ XHCN hiện nay.Đồng thời là cơ sở cho cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địchlợi dụng vấn đề “dân chủ”, “nhân quyền” để chống phá cách mạng nước ta trong giaiđoạn hiện nay
1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN, TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ VÀ THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG XÃ HỘI.
Trang 21.1 Lịch sử với những tiền đề dẫn đến sự hình thành tư tưởng dân chủ của chủ nghĩa Mác - Lênin.
Dân chủ là một phạm trù chính trị - xã hội, vừa mang tính lịch sử, vừa mangtính giai cấp sâu sắc Lịch sử phát triển của dân chủ gắn liền với những điều kiện kinh
tế, chính trị, xã hội nhất định Dân chủ là sản phẩm của giai cấp và đấu tranh giai cấp,
là tổ chức quyền lực của giai cấp cầm quyền đối với xã hội
Thuật ngữ dân chủ xuất hiện từ rất sớm, khi xã hội loài người có tình trạngngười bóc lột người, có sự phân chia giai cấp đối kháng, có nhà nước Từ thời Hy lạp
cổ đại đã có dân chủ, nhưng chỉ là dân chủ đối với công dân tự do, còn người nô lệ chỉđược coi là “những công cụ biết nói”; có đại hội nhân dân, có bầu cử, ứng cử, có biểuquyết trực tiếp công khai, có hiến pháp và cơ chế giám sát đối với mọi vụ dân cử, vớiviên chức đại diện cho quyền lực công cộng, nhưng rồi quyền lực công cộng, quyềnlực làm chủ qua nhiều quá trình đấu tranh đã dần dần về tay giai cấp chủ nô, để cuốicùng xuất hiện đế chế
Theo dòng phát triển của lịch sử xã hội loài người, những tư tưởng về dân chủcũng không ngừng phát triển và mở rộng Song, trong xã hội phong kiến, dân chủ bịchôn vùi trong sự thống trị của vua chúa và tôn giáo thời trung cổ, dân chủ chỉ tồn tạitrong những khát vọng của các nhà tư tưởng tiến bộ của nhân loại
Những năm cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI, nhiều những thành tựu phát triển
về khoa học - kỹ thuật đã làm chuyển biến mới về trình độ sản xuất Sản xuất hàng hóa
tư bản chủ nghĩa (TBCN) phát triển thúc đẩy sự phát triển của thương nghiệp và hànghải Đây là thời kỳ tích lũy ban đầu gắn liền với quá trình quan hệ sản xuất TBCN tiến
bộ thay thế cho quan hệ sản xuất phong kiến đã lỗi thời, lạc hậu Cùng với sự pháttriển mạnh mẽ của kinh tế, về mặt chính trị - xã hội và văn hóa - tư tưởng cũng thayđổi về chất Phong trào văn hóa phục hưng khởi đầu vào thế kỷ XIV, phong trào cảicách tôn giáo thế kỷ XVI phát triển mạnh mẽ Cả hai phong trào này đều phản ánh hệ
tư tưởng của giai cấp tư sản và phục vụ cho lợi ích của giai cấp tư sản mới ra đời, đang
Trang 3sung sức, chống lại hệ tư tưởng giáo hội - phong kiến phản động Chính vì vậy, tưtưởng dân chủ lại có điều kiện để củng cố, bổ sung và phát triển Đánh dấu sự ra đờicủa chủ nghĩa xã hội không tưởng với tư cách là trào lưu tư tưởng của nhân loại TôMát Morơ (1478 - 1535) với tác phẩm “UTOPI” đã kế thừa, bổ sung và phát triển tưtưởng dân chủ nhân loại Trong tác phẩm của mình, ông đã mơ ước đến xã hội tươnglai, xã hội đó là một khối thống nhất về kinh tế, nền kinh tế đó dựa trên sở hữu chung
về tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng, xã hội được tổ chức một cách bình đẳng chomọi thành viên tuy nhiên, trong xã hội đó, ông thừa nhận có nhà nước, nhà nước tổchức ra do nhu cầu của xã hội và vì hạnh phúc của nhân dân, “ chức năng cơ bản củanhà nước là kiểm kê và phân phối, điều hành lao động, làm ngoại thương, kiểm duyệtcông việc của các gia đình ”1
Thế kỷ XVIII, cuộc cách mạng kỹ thuật lần thứ nhất diễn ra đánh dấu sự pháttriển lớn của lịch sử xã hội loài người Những tiến bộ của kinh tế - xã hội, khoa học kỹthuật đã tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Giai cấp tư sản(GCTS) nhân danh tự do dân chủ của đa số, đại diện cho người lao động tiến hànhcách mạng tư sản, với khẩu hiệu: “tự do, bình đẳng, bắc ái” đã tập hợp lực lượng tiếnhành cách mạng xã hội, lật đổ sự thống trị của đế chế phong kiến, thiết lập nên chế độTBCN ở châu Âu trước sự thắng lợi của GCTS và sự phát triển của nền kinh tếTBCN, tư tưởng dân chủ có điều kiện phát triển và thực thi trong xã hội Nền dân chủ
tư sản hình thành, phát triển và là nền dân chủ rộng rãi nhất trong lịch sử xã hội lúcbấy giờ Nhưng, rốt cục nội dung, cơ chế dân chủ do nhà nước tư sản đặt ra làm choquyền lực tập trung về tay GCTS, tạo ra một kiểu dân chủ mà dân chúng không cóthực quyền chính trị Tuy có bầu cử, ứng cử, tam quyền phân lập, tự do ngôn luận, tự
do cá nhân, nhưng quyền lực nhà nước thực sự vẫn nằm trong tay GCTS, thậm chítrong tay một số nhà tư bản đầu sỏ Chủ nghĩa Mác - Lênin đã vạch ra bản chất củahiện tượng xã hội ấy và cũng chỉ rõ những hình thức bề ngoài của dân chủ mà các giới
1 Đỗ Tư, Lược khảo những tư tưởng XHCN v CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76.à CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76.
Trang 4cầm quyền đã sử dụng Lênin viết: “ chế độ dân chủ ấy bao giờ cũng bị bó trongkhuôn khổ chật hẹp của sự bóc lột tư bản chủ nghĩa và do đó, thực ra, nó luôn luôn làchế độ dân chủ đối với một thiểu số, vẫn chỉ là một chế độ dân chủ đối với riêngnhững giai cấp có của, đối với riêng bọn giàu có mà thôi.”1
Trong dòng chảy của lịch sử tư tưởng nhân loại nói chung và lịch sử tư tưởngdân chủ nói riêng, chủ nghĩa Mác ra đời (1848) đã đánh dấu một bước ngoặt vĩ đại Kếthừa, phát triển tư tưởng dân chủ trong lịch sử, chủ nghĩa Mác đã phân tích rõ bản chấtdân chủ nói chung, dân chủ XHCN nói riêng Theo quan điểm chủ nghĩa Mác, dân chủ
là một phạm trù chính trị - xã hội mang tính lịch sử và tính giai cấp sâu sắc Quá trìnhhình thành, tồn tại và phát triển của dân chủ gắn liền với điều kiện kinh tế - xã hội cụthể Bản chất cốt lõi của dân chủ là quyền lực chính trị của giai cấp thống trị, dân chủphản ánh mối quan hệ giai cấp và đấu tranh giai cấp (kết quả của quá trình đấu tranhgiai cấp), dân chủ ra đời không phải tự nhiên, mà nó là sản phẩm, thành quả trực tiếpcủa cuộc đấu tranh giai cấp của nhân dân lao động Dân chủ là sự phản ánh mối quan
hệ công dân theo nguyên tắc bình đẳng quyền lợi và nghĩa vụ trước pháp luật, dân chủmang tính xã hội sâu sắc, là thước đo trình độ giải phóng con người, trình độ làm chủcủa con người cả về ý thức và năng lực Do vậy mỗi nền dân chủ ra đời, vừa mang tínhgiai cấp sâu sắc, vừa mang giá trị xã hội, là thước đo trình độ phát triển tiến bộ, vănminh của xã hội
Để thực hiện dân chủ trong thực tiễn xã hội, theo quan điểm chủ nghĩa Mác,cần phải có một thiết chế dân chủ, đó là hình thái nhà nước Nhà nước là sự “tự quyđịnh” của nhân dân, do nhân dân bầu ra và bãi miễn khi cần Trong xã hội có giai cấp,nhà nước luôn mang tính giai cấp sâu sắc, nhà nước là cơ quan quyền lực bảo vệquyền lợi cho giai cấp giữ địa vị thống trị xã hội và thực hiện trấn áp đối với các giaicấp khác Do vậy, dân chủ bao giờ cũng gắn liền với chuyên chế, chế độ dân chủ tiến
bộ hay không, phụ thuộc vào việc nó thực hiện dân chủ với ai và chuyên chế với ai
1 V.I Lênin, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb tiến bộ, M 1976, T.33, tr 107.
Trang 5Đối tượng thực hiện dân chủ càng được mở rộng, thì bản chất của chế độ dân chủ càngtiến bộ và ngược lại.
Trình độ phát triển của chế độ dân chủ phụ thuộc vào những điều kiện kinh tế chính trị - xã hội lịch sử cụ thể Dân chủ tư sản là một bước phát triển vượt bậc so vớicác nền dân chủ trước đó trong lịch sử, nhưng đó chỉ là dân chủ hình thức nằm trong
-sự mất dân chủ lớn nhất, cơ bản nhất là mất tự do Nền dân chủ tư sản được xây dựngtrên cơ sở tước đoạt quyền tự do chính đáng của đông đảo quần chúng nhân dân laođộng, bảo vệ lợi ích tối đa cho thiểu số GCTS thống trị Lênin viết: “vậy là trong xãhội tư bản chủ nghĩa, chúng ta chỉ có một thứ dân chủ cắt xén, khốn khổ giả dối, mộtthứ dân chủ chỉ dành riêng cho bọn giàu có, cho số ít.”1 Vì vậy, dân chủ tư sản khôngphải là cái đích cuối cùng mà loài người hướng tới Với khát vọng bao đời của conngười muốn vươn lên làm chủ và được quyền làm chủ không chỉ bản thân mình màtrong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Do vậy, dân chủ tư sản cần phải được thay thếbằng một nền dân chủ mới tốt đẹp hơn, tiến bộ hơn, đó là dân chủ XHCN
Dân chủ XHCN là một thể chế chính trị, trong đó quyền lực xã hội thuộc vềnhân dân, là một hình thức tự quy định của nhân dân để chi phối các cá nhân, các tổchức và toàn xã hội, trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, được bảo đảmbằng pháp luật của nhà nước XHCN dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Sự ra đờicủa dân chủ XHCN được đánh dấu bằng sự ra đời của nhà nước XHCN Suy cho cùng,chế độ dân chủ cũng là một hình thức nhà nước, đấu tranh cho thắng lợi của CNXHcũng là đấu tranh cho thực hiện chế độ dân chủ hoàn toàn Lênin viết: “Không thể cóchủ nghĩa xã hội thắng lợi mà lại không thực hiện dân chủ hoàn toàn, giai cấp vô sảncũng không thể nào chuẩn bị để chiến thắng giai cấp tư sản được nếu nó không tiếnhành một cuộc đấu tranh toàn diện, triệt để và cách mạng để giành dân chủ.”2
Như vậy, nền dân chủ XHCN được xây dựng trên chế độ XHCN, đó là chế độđược xây dựng trên nền tảng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu; xã hội do
1 V.I.Lênin, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb tiến bộ, M 1976, T 33, tr 110.
2 V.I.Lênin, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb tiến bộ, M 1976, T 27, tr 324.
Trang 6nhân dân lao động là chủ trên cơ sở liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấpnông dân và tầng lớp lao động khác dưới sự lãnh đạo của chính đảng của giai cấp côngnhân Nền dân chủ XHCN được xây dựng trên cơ sở thống nhất về lợi ích của đôngđảo quần chúng nhân dân lao động, chuyên chính với thiểu số giai cấp bóc lột, các lựclượng phản động đi ngược lại lợi ích của quần chúng nhân dân Lênin viết: “chỉ có xãhội cộng sản chủ nghĩa, khi sự phản kháng của bọn tư bản đã hoàn toàn bị đập tan, khibọn tư bản đã tiêu tan đi rồi và không còn có giai cấp nữa (nghĩa là giữa các thành viêntrong xã hội không còn có sự phân biệt nào nữa về những quan hệ của họ đối vớinhững tư liệu sản xuất xã hội), chỉ lúc đó nhà nước mới không còn nữa và mới có thểnói đến tự do Chỉ lúc đó, một nền dân chủ thực sự hoàn bị, thực sự không hạn chế,mới có thể có được và được thực hiện Chỉ lúc đó, chế độ dân chủ mới bắt đầu tiêuvong vì lý do đơn giản là khi thoát khỏi chế độ nô lệ tư bản chủ nghĩa”1.
Dân chủ XHCN là nền dân chủ cho đông đảo quần chúng nhân dân lao động,được thực thi trên thực tế, được pháp luật XHCN thừa nhận và đảm bảo Trong nềndân chủ XHCN, mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, đều có quyền đượchưởng những giá trị vật chất và tinh thần của xã hội; có quyền tham gia kiểm tra, giámsát, bàn bạc và quyết định các vấn đề cơ bản của xã hội; có quyền lợi, trách nhiệm vànghĩa vụ công dân đối với xã hội Lênin viết: “chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới đưa lạimột chế độ dân chủ thật sự hoàn toàn và nó càng hoàn bị bao nhiêu thì càng mau trởnên thừa và tự tiêu vong bấy nhiêu.”2
Nền dân chủ XHCN ra đời là sự kế thừa và phát triển các giá trị dân chủ củanhân loại, là nền dân chủ mang bản chất GCCN Đây là nền dân chủ cuối cùng tronglịch sử xã hội loài người Tính chính trị của dân chủ sẽ mất đi khi xã hội không còngiai cấp, không còn nhà nước, khi xã hội cộng sản đã phát triển trên cơ sở của chínhnó
1.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và thực hành dân chủ trong xã hội.
1 V.I.Lênin, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb tiến bộ, M 1976, T.33, tr 109 - 110.
2 Sđd, tr 110.
Trang 7Vào những năm đầu thế kỷ XX, trên thế giới đã diễn ra cuộc khủng hoảng mới
do sự phát triển không đều vốn có của CNTB Sự tranh giành thuộc địa của chủ nghĩa
đế quốc đã trở nên gay go quyết liệt Mâu thuẫn giữa các nước đế quốc đã trở nên tộtđỉnh, đẫn đến nổ ra chiến tranh thế giới lần thứ nhất ảnh hưởng của cuộc chiến tranh
đã lan rộng khắp các thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc, trong đó có nước ta Để bù lạinhững thiệt hại trong chiến tranh, thực dân Pháp đã tăng cường bóc lột nhân dân ta hếtsức thậm tệ Trước cảnh nước mất, nhà tan, nhân dân lầm than cực khổ, nhiều phongtrào yêu nước liên tiếp nổ ra, như: phong trào Cần vương phò vua cứu nước, phongtrào Duy tân của Phan Bội Châu, cuộc khởi nghĩa của Phan Chu Trinh, tư tưởng củaQuốc dân đảng song tất cả các phong trào đó đều dẫn đến thất bại Nguyên nhân dẫnđến sự bế tắc, khủng hoảng đó là sự lựa chọn sai con đường cách mạng trước xu thếphát triển mới của xã hội loài người Vượt lên tầm nhìn của các nhà tư tưởng đươngthời, Nguyễn Tất Thành đã ra đi tìm đường cứu nước, khi tiếp xúc với chủ nghĩa Mác -Lênin, đặc biệt là khi đọc “Luận cương về vấn đề dân tộc” của Lênin, Người đã tìmthấy con đường cho cách mạng Việt Nam Hồ Chí Minh khẳng định: “chỉ có chủ nghĩacộng sản mới cứu nhân loại, đem lại cho loài người không phân biệt chủng tộc vànguồn gốc sự tự do, bình đẳng bác ái, đoàn kết ấm no trên quả đất, việc làm cho mọingười, niềm vui, hòa bình, hạnh phúc, xóa bỏ những biên giới tư bản chủ nghĩa chođến nay chỉ là vách tường dày ngăn cản những người lao động trên thế giới hiểu nhau
và yêu thương nhau.”1 Đó là kết quả tư duy của Hồ Chí Minh về con đường giảiphóng dân tộc, giải phóng thuộc địa, đi theo con đường XHCN
Sinh thành trong cảnh nước mất, nhà tan, Hồ Chí Minh thấu hiểu nỗi nhục củangười dân mất nước Khát vọng của Người cũng như khát vọng của hàng vạn ngườidân khác đó là độc lập dân tộc Tư tưởng đó được Hồ Chí Minh khái quát trong mệnh
đề nổi tiếng: “Không có gì quý hơn độc lập tự do” Độc lập dân tộc là cơ sở cho sự
1 Hồ Chí Minh, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb CTQG, H 1995, T 2, tr 224.
Trang 8hoàn thiện giá trị dân chủ trên con đường thực hiện mục tiêu đấu tranh cách mạng, giảiphóng xã hội.
Từ thực tiễn lịch sử xã hội của một số nước thuộc địa nửa phong kiến, Hồ ChíMinh đặt ra yêu cầu đầu tiên là dân tộc phải được độc lập Quyền tự quyết của dân tộcphải được thực hiện một cách đầy đủ, nước Việt Nam là của người Việt Nam, nướcViệt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một đối với một nước thuộc địa nửa phongkiến, Hồ Chí Minh xác định rõ vấn đề dân tộc là vấn đề nông dân, nền tảng của vấn đềdân chủ cũng là nông dân, vì nông dân là lực lượng đông đảo nhất để chống phongkiến, chống đế quốc Nhưng để cho quyền lợi của dân tộc đến được với đại đa số nhândân, cuộc cách mạng phải được thực hiện dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, chỉ cógiai cấp công nhân lãnh đạo, thì cách mạng mới thắng lợi Hồ Chí Minh viết:
“Trước hết phải có đảng cách mệnh, để trong thì tổ chức vận động và tổ chứcdân chúng, ngoài thì liên lạc với dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi Đảng cóvững cách mạng mới thành công, cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạy.”1.Trong khi xác định đối tượng và lực lượng lãnh đạo đấu tranh thực hiện dân quyền, để
mở rộng thế và lực của cách mạng, Hồ Chí Minh trú trọng đến việc liên minh các giaitầng trong xã hội, phát động tinh thần yêu nước hướng về giải phóng dân tộc
Vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn cách mạng nước ta, HồChí Minh đã chỉ rõ: mâu thuẫn giữa nông dân với tầng lớp địa chủ phong kiến - đó làmâu thuẫn trong nội bộ dân tộc - là tiền đề cho cuộc đấu tranh cho dân chủ; mâu thuẫngiữa dân tộc Việt Nam với thực dân Pháp xâm lược là tiền đề của cuộc đấu tranh vìCNXH Hai mâu thuẫn này phải được giải quyết đồng thời trong tiến trình cách mạng.Đấu tranh cho dân chủ tất yếu chuyển sang đấu tranh vì CNXH; đấu tranh cho CNXH
là tiếp tục hoàn thiện đấu tranh cho dân chủ Trong chính cương vắn tắt, Hồ Chí Minh
đã chỉ rõ:
“Tư sản dân quyền cách mạng, thổ địa cách mạng để tiến tới xã hội cộng sản”
1 Sđd, tr 267, 268.
Trang 9Như vậy, việc xác định con đường cách mạng Việt Nam, lãnh đạo cách mạngViệt Nam và lực lượng trong cuộc cách mạng được Hồ Chí Minh chỉ rõ với mục đíchcuối cùng là: “ làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự
do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành”2 Mục đích củaNgười đó cũng chính là khát vọng của hàng vạn con người Việt Nam trong gần mộtthế kỷ dưới sự đô hộ của thực dân Pháp ý chí vươn lên tự khẳng định mình, đấu tranhcho độc lập tự do của dân tộc, đưa người dân lên làm chủ và quyền làm chủ không chỉbản thân mình mà trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội, được Hồ Chí Minh khái quát:
“Dân chủ nghĩa là dân là chủ và dân làm chủ” Đó là sự biểu đạt quyền lực của nhândân trong xây dựng, bảo vệ và sử dụng quyền lực nhà nước Đấu tranh cho độc lập dântộc, đem lại quyền lợi cho nhân dân trên mọi lĩnh vực kinh tế - chính trị - văn hóa bằngcách mạng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng tiền phong của giai cấp côngnhân Trên mọi phương diện của đời sống xã hội Hồ Chí Minh coi dân chủ là cái đángquý nhất của con người Dân chủ là sức mạnh, là khát vọng vươn lên làm chủ của mỗi
cá nhân được tập hợp lại trong sức mạnh của cả cộng đồng giành quyền làm chủ và thểhiện năng lực làm chủ
Dân chủ là quan hệ chính trị, là một chế độ nhà nước, theo Hồ Chí Minh chế độdân chủ là chế độ nhà nước của dân, do dân xây dựng nên, phục vụ cho lợi ích củanhân dân, do nhân dân quyết định mọi hoạt động của nhà nước Hồ Chí Minh viết:
“Nước ta là nước dân chủ, bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều củadân; công cuộc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân; sự nghiệp kháng chiến, kiếnquốc là công việc của dân; chính quyền từ xã đến chính phủ trung ương do dân cử ra;đoàn thể từ trung ương đến xã do dân tổ chức nên Nói tóm lại, quyền hành và lựclượng đều ở nơi dân”1 Do vậy, các tổ chức chính trị - xã hội trong tổ chức và hoạtđộng đều phải tuân thủ theo nguyên tắc tập trung - dân chủ, tập thể lãnh đạo, cá nhân
2 Hồ Chí Minh, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb CTQG, H.1995, T4, tr.161.
1 Hồ Chí Minh, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb CTQG, H.1995, T5, tr.698.
Trang 10phụ trách là tập trung, là tổ hợp ý chí của số đông thành ý chí của lãnh đạo Đối vớicán bộ lãnh đạo Hồ Chí Minh căn dặn phải: “gom góp mọi ý kiến rời rạc, lẻ tẻ củaquần chúng, rồi phân tích nó, sắp đặt nó thành những ý kiến có hệ thống Rồi đem nótuyên truyền, giải thích cho quần chúng và làm cho nó thành ý kiến của quần chúng,làm cho quần chúng giữ vững và thực hành ý kiến đó.”2 Như vậy, dân chủ theo tưtưởng Hồ Chí Minh không chỉ là quần chúng biết, quần chúng bàn, mà người lãnh đạocần phải thu thập, tập hợp các ý kiến lại, tạo điều kiện cho quần chúng làm.
Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh là phải xây dựng nền dân chủ thực sự, nềndân chủ được thực thi trên thực tiễn, chứ không phải là thứ dân chủ giả hiệu, dân chủtrên khẩu hiệu “tư do, bình đẳng, bác ái”, để rồi quyền lực nhà nước thuộc về giai cấpthống trị Đấu tranh cho nền dân chủ thực sự, làm cho quần chúng được tự do làm chủ,nền dân chủ mang tính nhân dân sâu sắc Người viết: “Bao nhiêu cách tổ chức và cáchlàm việc, đều vì lợi ích của quần chúng, vì cần cho quần chúng Vì vậy, cách tổ chức
và cách làm việc nào không phù hợp với quần chúng thì phải có gan đề nghị cấp trên
để bỏ đi hoặc sửa lại Cách nào hợp với quần chúng, quần chúng cần, thì dù chưa cósẵn, ta phải đề nghị lên cấp trên mà đặt ra Nếu cần làm thì cứ đặt ra rồi báo cáo sau,miễn là được việc”1
Từ việc chỉ ra bản chất và cơ chế của dân chủ, Hồ Chí Minh cũng chỉ ra mốiquan hệ biện chứng, thống nhất không tách rời giữa dân chủ và chuyên chính Ngườicoi dân chủ và chuyên chính là hai vấn đề hoàn toàn trái ngược nhau, nhưng là tiền đề
cơ sở cho nhau Người viết: “dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân; chuyên chính
là cái chìa khóa, cái cửa để đề phòng kẻ phá hoại Nếu hòm không có khóa, nhà không
có cửa thì sẽ mất cắp hết, cho nên có cửa phải có khóa, có nhà phải có cửa Thế thì dânchủ cũng cần có chuyên chính để giữ lấy dân chủ”2
2 Sđd, T5, tr.290.
1 Sđd, T5, tr.246 3
2 Hồ Chí Minh, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb CTQG, H.1996, T.8, tr.279.
Trang 11Trong khi đề cao, nhấn mạnh vấn đề dân chủ, song Hồ Chí Minh luôn nhắcnhở, đó không phải là thứ dân chủ vô hạn độ, dân chủ vô chính phủ, mà nó phải luôngắn chặt với kỷ cương, pháp luật Đó là sự giải quyết hài hòa giữa quyền hạn và tráchnhiệm; giữa cống hiến và hưởng thụ của mỗi công dân Hồ Chí Minh luôn nhắc nhở:
“không nên hiểu lầm dân chủ Khi chưa quyết định thì tha hồ bàn cãi Nhưng khi đãquyết định rồi thì không được bàn cãi nữa, có bàn cãi cũng chỉ là bàn cách thi hànhcho được, cho nhanh, không phải để đề nghị không thực hiện, phải cấm chỉ nhữnghành động tự do quá trớn như vậy.”1 Lúc khác Hồ Chí Minh viết: “đối với mọi vấn đề,mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý , đã tìm thấy chân
lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hóa ra quyền tự do phục tùng chân lý Chân lý là cái gì
có lợi cho Tổ quốc, cho nhân dân ra sức phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân - tức
là phụng sự chân lý.”2 Với những cách lý giải ngắn gọn, súc tích, giản dị đó, Hồ ChíMinh đã làm rõ nguyên tắc tự do tư tưởng Đây là cơ sở cho sự thống nhất nội bộ,thống nhất trên - dưới tạo ra được sức mạnh tổng hợp của trí tuệ đông đảo mọi ngườitrong thực thi công việc
Như vậy, trong suốt quá trình tìm đường cứu nước, cũng như lãnh đạo cáchmạng Việt Nam, quan điểm về dân chủ chưa được Hồ Chí Minh đề cập đến một tácphẩm riêng lẻ Song mục đích, lý tưởng của Người là tìm đến với ngọn nguồn của “tự
do, bình đẳng, bác ái”, do vậy, hầu hết các tác phẩm, bài viết, bài nói chuyện của HồChí Minh đều đề cập đến tự do, bình đẳng thực sự của con người Con người sinh rađều có quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc, đó là kết quả của chặng đường dàiđầy khó khăn, gian khổ bôn ba tìm đường cứu nước của Hồ Chí Minh Bằng sự vậndụng sáng tạo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung và quan điểm dân chủ nóiriêng, Hồ Chí Minh đã cụ thể hóa dân chủ bằng lời lẽ đơn giản, dễ hiểu và từng bướcxây dựng nền dân chủ thực sự cho mọi người dân Việt Nam Tư tưởng dân chủ của HồChí Minh đã, đang và sẽ là cơ sở quan trọng cho Đảng ta xây dựng và hoàn thiện cơ
1 Hồ Chí Minh, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb CTQG, H.1996, T.6, tr.108.
2 Sđd, T.8, tr.216.
Trang 12chế “dân biết, dân bàn, dân kiểm tra” trong công cuộc đổi mới và xây dựng CNXHhiện nay.
2 Thực trạng và một số giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.
2.1 Quá trình hình thành và xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Hồ Chí Minh - Người sáng lập, rèn luyện và lãnh đạo Đảng Cộng sản ViệtNam, do vậy, quá trình trưởng thành của Đảng gắn liền với công lao hoạt động của HồChí Minh Đường lối cách mạng Việt Nam nói chung; quan điểm, đường lối về dânchủ nói riêng luôn gắn liền với tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh Thắng lợi của cáchmạng tháng Tám năm 1945 là kết quả của sự tập hợp lực lượng đông đảo quần chúngnhân dân lao động, hay những đường lối, quan điểm đó phù hợp với tâm tư, khát vọngcủa đông đảo quần chúng nhân dân lao động Quan điểm “người cày có ruộng” là độnglực to lớn của cách mạng đối với đất nước thuần nông như nước ta trước khi giànhchính quyền Gác lại mâu thuẫn giai cấp, giải quyết mâu thuẫn dân tộc nổi dậy cướpchính quyền khi thời cơ đến, đó là những chiến lược, sách lược của Đảng hết sức linhhoạt và mềm dẻo Đường lối đúng đắn đó là kết quả tư duy Hồ Chí Minh: “Dễ mườilần, không dân cũng chịu, khó trăm lần dân liệu cũng xong”1
Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời,đứng trước tình thế cách mạng hết sức khó khăn: thù trong, giặc ngoài, “nghìn cân treosợi tóc” của chính quyền non trẻ Đảng ta và Hồ Chí Minh vẫn quyết tâm tiến hànhtổng tuyển cử Hồ Chí Minh chỉ rõ: tổng tuyển cử là một dịp cho toàn thể quốc dân tự
do lựa chọn những người có tài, có đức để gánh vác công việc nhà nước Đã biết bao
hy sinh xương máu để toàn thể quốc dân mới có được cái tự do lựa chọn người gánhvác việc nước, việc chung Không thực hiện đúng quyền tự do lựa chọn, không những
vi phạm dân chủ mà còn có tội với người đã khuất Trước ngày tổng tuyển cử, Bác kêu
1 Hồ Chí Minh, to n tà CSCN, Nxb CTQG, H 1996, tr 76 ập, Nxb CTQG, T.12, tr.212.