CNXHKH là một trong ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa MácLênin, là một khoa học nghiên cứu những quy luật, những vấn đề có tính quy luật về xã hội chính trị của quá trình phát triển xã hội từ CNTB lên CNXH, cùng những con đường biện pháp đấu tranh của GCCN và nhân dân lao động để thực hiện quá trình đó. Ngay từ khi ra đời đến nay, nhất là sau khi CNXH ở Liên xô và Đông Âu sụp đổ, nó luôn bị các thế lực thù địch, phủ nhận, xuyên tạc; thậm chí cả một số người cộng sản cũng tỏ thái độ hoài nghi đối với CNXHKH.
Trang 1CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHÔNG TƯỞNG PHÊ PHÁN THẾ KỶ XIX, MỘT TRONG NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN TRỰC TIẾP CỦA
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC
CNXHKH là một trong ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác-Lênin, là một khoa học nghiên cứu những quy luật, những vấn đề có tính quy luật về xã hội
- chính trị của quá trình phát triển xã hội từ CNTB lên CNXH, cùng những con đường biện pháp đấu tranh của GCCN và nhân dân lao động để thực hiện quá trình đó Ngay từ khi ra đời đến nay, nhất là sau khi CNXH ở Liên xô và Đông Âu sụp đổ, nó luôn bị các thế lực thù địch, phủ nhận, xuyên tạc; thậm chí cả một số người cộng sản cũng tỏ thái độ hoài nghi đối với CNXHKH Vì vậy nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển của CNXHKH, là vấn đề có ý nghĩa quan trọng đặc biệt trong hiện nay: nó giúp chúng ta nhận thức sâu sắc hơn về CNXHKH, từ đó củng cố niềm tin, lý tưởng cộng sản; kiên định mục tiêu con đường XHCN, nâng cao ý chí và năng lực thực tiễn đấu tranh, bảo vệ
và góp phần phát triển các nguyên lý của CNXHKH, thực hiện thắng lợi nhiệm vụ của cách mạng trong giai đoạn mới
CNXHKH là một giá trị văn hoá nhân loại, ngọn cờ tư tưởng, lý luận cách mạng, định hướng cho cuộc đấu tranh vì sự nghiệp giải phóng cao cả của GCCN và những người lao động trên thế giới CNXHKH, ra đời là sản phẩm tất yếu của những tiền đề khách quan và nhân tố chủ quan nhất định Cùng với tiền đề chủ quan là thiên tài và tư tưởng nhân văn, tiến bộ của Mác, Ăng-ghen, thì tiền đề khách quan: đó là kết quả chín muồi của điều kiện kinh tế, chính trị xã hội và khoa học tự nhiên những năm 30-40 của thế kỷ XIX và
no kế thừa toàn bộ những giá trị tư tưởng, lý luận của loài người đã đạt được,
như Lênin đã chỉ rõ: học thuyết của Mác “là kẻ kế thừa chính đáng tất cả
Trang 2những cái tốt đẹp nhất mà loài người đã sáng tạora hồi thế kỷ XIX: triết học Đức, chính trị kinh tế học Anh và chủ nghĩa xã hội Pháp” (1) Trong đó CNXH
không tưởng phê phán thế kỷ XIX là một trong những tiền đề lý luận trực tiếp của CNXHKH, hay nói cách khác CNXHKH là sự kế thừa và phát triển lên trình độ mới, chất lượng mới của các trào lưu tư tưởng XHCN đã từng xuất hiện và tồn tại lâu dài trong lịch sử tư tưởng nhân loại, mà trực tiếp là CNXH không tưởng phê phán thế kỷ XIX
CNXH không tưởng phê phán với các đại biểu tiêu biểu là Xanh-xi-mông, Phu-ri-ê(người Pháp) và Ô-oen(người Anh), ra đời vào những năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, đây là thời kỳ phương thức sản xuất TBCN đã được hình thành, bắt đầu phát triển ở châu Âu và đây là thời kỳ đầy biến động chính trị ở Tây Âu Điều này được thể hiện trên lĩnh vực kinh tế, nền sản xuất công nghiệp đã ra đời và phát triển nhanh chóng ở nước Anh, Pháp và một phần Châu Âu, Bắc Mỹ Sản xuất công nghiệp đã phát triển nhanh chóng làm biến đổi bộ mặt kinh tế - xã hội của châu Âu và thế giới
Về xã hội: thời kỳ này, giai cấp tư sản đã củng cố và duy trì vững chắc địa vị thống trị của mình, nhưng đồng thời cũng bắt đầu bộc lộ bản chất bóc lột xấu xa của chúng đối với quần chúng lao động Sự bất công, bất bình đẳng về kinh tế, xã hội càng diễn ra gay gắt Trong khi đó, giai cấp công nhân đã xuất hiện, từng bước lớn mạnh và trở thành một lực lượng xã hội đối lập với GCTS, song họ ngày càng bị bần cùng hóa và
bị bóc lột thậm tệ, vì vậy họ đã liên tục tổ chức các cuộc đấu tranh chống lại GCTS
1 Lênin To n t àn t ập, tập 23, Nxb TB M, 1980, tr50.
Trang 3Hoàn cảnh sống và cuộc đấu tranh của GCVS là điểm xuất phát
cho sự xuất hiện các trào lưu CNXH không tưởng, mà đỉnh cao là
CNXH không tưởng phê phán thế kỷ XIX, như Ăng-ghen viết: “Tình cảnh GCCN là cơ sở thực tế và xuất phát điểm của mọi phong trào và
xã hội hiện đại, bởi vì nó là biểu hiện sâu sắc nhất và rõ dệt nhất của những tai hoạ xã hội của chúng ta hiện nay Chính tứ đó mà đã trực tiếp phát sinh chủ nghĩa cộng sản của công nhân Pháp và Đức và gián tiếp phát sinh chủ nghĩa Phu-ri-ê” (1)
Mặc dù thành phần xuất thân của ba đại biểu của CNXH không tưởng phê phán thế kỷ XIX khác nhau: Xanh-xi-mông, xuất thân từ một gia đình quý tộc lâu đời ở Pháp, Phu-ri-ê, xuất thân từ một gia đình tư sản ở Pháp và Ô-oen, xuất thân từ một gia đình tiểu thủ công ở Anh, song do hoàn cảnh xã hội tác động, do chứng kiến tận mắt những cảnh trái ngang của xã hội và tường tận những thủ đoạn gian trá, tàn nhẫn của bọn tư sản trong việc bóc lột người lao động cũng như sự cạnh tranh gay gắt giữa chúng với nhau, cho nên
tư tưởng lớn của các ông đã gặp nhau Các ông đã thẳng thắn phê phán xã hội
tư sản đương thời, nêu lên tư tưởng về xã hội tương lai, một xã hội tốt đẹp, tiến bộ, công bằng, bình đẳng, hạnh phúc, không còn hiện tượng áp bức, không còn người bóc lột người Có thể nói tuy tư tưởng của các ông không
có cơ sở khoa học và còn mang nặng tính không tưởng, nhưng các ông đã đóng góp lớn vào sự phát triển của lịch sử tư tưởng nhân loại, đã tạo ra bước phát triển mới về tư tưởng XHCN Đặc biệt tư tưởng của các ông đã trở thành một trong những tiền đề lý luận trực tiếp, quan trọng để Mác, Ăng-ghen xây dựng lên CNXHKH – vũ khí lý luận để GCNN và các đảng cộng sản đấu tranh xóa bỏ chế độ TBCN, xây dựng thành công CNXH và CNCS văn minh trên phạm vi toàn thế giới
1 C.Mác-Ph.Ăngghen, To n t àn t ập, tập 2, Nxb CTQG, H.1995,tr.179.
Trang 4Nghiên cứu CNXH không tưởng phê phán thế kỷ XIX, với tư cách là một trong những tiền đề lý luận trực tiếp của CNXHKH, chúng ta cần thấy rõ không chỉ những giá trị, mà thậm chí cả những hạn chế của nó để thấy Mác, Ăng-ghen đã phê phán, đã loại bỏ tính chất không tưởng, những sai lầm của các ông; chắt lọc, kế thừa, phát triển giá trị tiến bộ để xây dựng thành CNXHKH – học thuyết khoa học, cách mạng
Trước hết những giá trị mà các đại biểu của CNXH không tưởng phê phán Thế kỷ XIX đã để lại, thể hiện trên một số nội dung cơ bản sau:
Một là các ông đã phê phánsâu sắc xã hội tư sản đương thời:
Chứng kiến những tiêu cực của chế độ tư bản chủ nghĩa, cũng như tình cảnh khốn cùng của người lao động, các ông đã phê phán sâu sắc xã hôi tư sản, tiêu biểu là Phu-ri-ê Phu-ri-ê đã phê phán một cách thâm thúy và chua
cay xã hội tư sản; ông đã: “Thẳng tay lột trần cảnh khốn cùng về vật chất và tinh thần của người lao động; đem đối chiếu với hiện thực xấu xa của xã hội
tư sản và những lời hứa hẹn tốt đẹp đầy cám dỗ, nhưng rỗng tuếch của những nhà tư tưởng của giai cấp tư sản đương thời về việc xây dựng một xã hội chỉ
có lý tính chi phối”(1) Ông còn mô tả chi tiết những mánh khóe lường gạt,
những thủ đoạn xấu xã của bọn con buôn tư sản Ông cho rằng, xã hội tư sản
vận động trong vòng luẩn quẩn, đó là một "trạng thái vô chính phủ của công nghiệp", trong đó người lao động được hưởng quá ít còn các tầng lớp ăn bám thì được hưởng quá nhiều Vì vậy nó không thể khắc phục được những mâu
thuẫn luôn tái sinh, nên nó luôn đạt được kết quả trái ngược với cái mà nó mong muốn Theo ông chính xã hội tư sản đã biến mọi thói hư tật xấu đã có
từ “thời đại dã man” dưới hình thức đơn giản thành hình thức tồn tại phức tạp, mập mờ, hai mặt và giả dối Đặc biệt ông đã chỉ ra một cách tài tình nguồn
1 C.Mác-Ăngghen, To n t àn t ập, tập 19, Nxb CTQG.H, 1995, tr.285-286.
Trang 5gốc của những bất công trong xã hội tư sản: "Sự nghèo khổ sinh ra từ chính bản thân sự thừa thãi"(1) Ngoài ra ông cũng hết sức phê phán quan hệ hôn nhân tư sản, ông viết: chế định hôn nhân tư sản đã bị biến dạng thành những giao kèo buôn bán và nó đã hợp thức hóa sự xa đọa làm cho phụ nữ bị vô quyền Từ đó ông chủ trương đấu tranh cho sự bình đẳng của người phụ nữ trong xã hội và ông là người đầu tiên tuyên bố: “Trình độ giải phóng phụ nữ
là thước đo tự nhiên của sự giải phóng xã hội”.
Không kịch liệt như Phu-ri-ê, nhưng Xanh-xi-mông cũng đã chỉ rõ những mặt bất hợp lý của xã hội đương thời: đó là tình trạng vô chính phủ dẫn đến các cuộc tàn phá sức sản xuất và cơ sở xã hội, làm cho các dân tộc phải chịu nhiều hậu quả tiêu cực Theo ông xã hội tư sản đầy dẫy những đặc quyền, đặc lợi sinh ra từ sự bất bình đẳng trong sở hữu và đó là một tình trạng
xã hội lộn ngược Còn Ô-oen cũng đã thẳng thừng lên án xã hội tư sản Theo
Ô-oen: chế độ tư hữu, tôn giáo, hôn nhân tư sản là ba cái ác cần phải xoá bỏ.
Đặc biệt việc phê phán kịch liệt chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa và kêu gọi xây dựng một xã hội mới dựa trên chế độ công hữu là một điểm nổi bật, một
công lao to lớn của Ô-oen Ông viết: “Chế độ tư hữu đã và đang là nguyên nhân của vô số tội phạm và tai họa mà con người phải chịu đựng” Theo
Ô-oen: chế độ tư hữu đã làm cho những người sở hữu tài sản trở thành ngu muội, ích kỷ và tính ích kỷ đó thường tỷ lệ thuận với số lượng tài sản mà họ
sở hữu Chế độ tư hữu đã biến những kẻ giàu có thành động vật hai chân và
bó hẹp ý thức, tình cảm của con người trong phạm vi lợi ích riêng tư với những lo toan vụn vặt; nó làm con người xa cách nhau, thù hằn nhau, tàn sát nhau Nó là nguyên nhân gây ra mọi sự lừa đảo, gian lận, nạn mại dâm và các
tệ nạn xã hội khác Do đó ông có thái độ dứt khoát là khẳng định sự cần thiết phải xóa bỏ chế độ tư hữu
1 Sđd, tr 287.
Trang 6Như vậy các nhà CHXH không tưởng phê phán thế kỷ XIX đã đứng về phía những người lao động nghèo khổ, bênh vực họ; phê phán, lên án gay gắt
xã hội tư sản, điều đó không chỉ thể hiện tư tưởng nhân văn, nhân đạo của các ông, mà còn giúp Mác, Ăng-ghen có thêm tư liệu quý giá để đi sâu nghiên cứu, từ đó bóc trần bản chất và khẳng định sự diệt vong tất yếu của chủ nghĩa
tư bản
Hai là tư tưởng của các ông về sự vận động và phát triển của xã hội loài người:
Nhìn chung các ông đều có những tư tưởng khá tiến bộ về sự vận động
và phát triển của xã hội loài người Xanh-xi-mông thừa nhận sự phát triển của xã hội loài người là có tính chất quy luật khách quan, từ thấp đến cao; ông cho rằng mỗi chế độ xã hội đều là một bước tiến trong lịch sử Ông còn chỉ rõ vai trò của khoa học và sản xuất đối với chủ nghĩa tư bản và chỉ rõ vai trò cũng như mối quan hệ của cách mạng khoa học và cách mạng chính trị;
ông viết: “Lịch sử cho thấy rằng, các cuộc cách mạng khoa học và cách mạng chính trị xen kẽ nhau, rằng chúng lần lượt khi là nguyên nhân, khi là kết quả của nhau” Còn đối với Phu-ri-ê, khi đề cập đến sự vận động, phát
triển của xã hội thì ông là một nhà biện chứng tài năng Ông đã vạch ra bức tranh lịch sử phát triển của xã hội loài người trải qua bốn giai đoạn khác
nhau: Mông muội, dã man, gia trưởng và văn minh Ông quan niệm mỗi giai
đoạn ấy là một nấc thang trong quá trình phát triển của xã hội loài người Đặc
biệt khi đánh giá về chế độ tư bản đương thời ông viết: “Chế độ văn minh giữ một vai trò quan trọng trong dãy liên tiếp các nấc thang vận động, bởi vì chính nó đã tạo ra động lực cần thiết để bước theo con đường đi tới sự liên hiệp, nó tạo ra nền sản xuất lớn, các khoa học, mỹ thuật cao” Ông dự đoán
rằng, văn minh tư sản nhất định sẽ được thay thế bằng chế độ xã hội mới mà
Trang 7ông gọi là : "Chế độ xã hội được đảm bảo" hay "xã hội hài hoà" Theo ông nước
Pháp và Nước Anh đương thời ở vào giai đoạn thứ ba và đang ngả mạnh sang giai đoạn thứ tư Nhưng vì nó không biết phải hành động như thế nào nên đã lâm vào tình trạng đình trệ nặng nề Do đó nó phải chuyển sang giai đoạn cuối cùng và đi nốt đoạn đường đó để rồi vượt qua khỏi giới hạn của chính nó và
bước vào một thời kỳ mới: "Chế độ xã hội được đảm bảo" Chính từ đó ông cũng thể hiện thái độ nhất quán của mình là: “Mục đích của tôi không phải là cải tiến chế độ văn minh, mà là tiêu diệt nó và gây nên sự mong muốn sáng tạo một cơ chế xã hội tốt đẹp hơn bằng cách chứng minh rằng, chế độ văn minh là vô lý trong các chi tiết cũng như trong toàn bộ” Đối với Ô-oen, ông cũng cho rằng
lịch sử xã hội luôn vận động phát triển từ thấp đến cao và đã đi gần tới tư tưởng cho rằng sự phát triển của lịch sử gắn liền với những thay đổi của phương thức sản xuất Khi nghiên cứu xã hội đương thời, Ô-oen cho rằng: lực lượng vật chất đang chín muồi trong lòng xã hội, cuối cùng sẽ dẫn đến sự thay đổi xã hội; sự thay đổi đó là nấc thang cần thiết chuẩn bị dẫn đến cuộc cách mạng xã hội vĩ đại
và quan trọng Trong quá trình lịch sử xã hội, ông đã đề cao giá trị và tính cách của con người, đây cũng là một nội dung nổi bật trong lý luận của ông Theo ông bản tính của con người được hình thành thông qua sự tác động qua lại giữa con người và môi trường bên ngoài, trong đó những ảnh hưởng, tác độnh của khách quan có ý nghĩa quan trọng nhất Chính những quan niệm này làm cho ông vượt hẳn những nhà CNXH không tưởng của các thế kỷ trước cũng như nhiều nhà CNXH không tưởng cùng thời Có thể nói trong thế giới quan của ông đã le lói những yếu tố duy vật về lịch sử
Ba là tư tưởng của các ông về giai cấp và đấu tranh giai cấp:
Có thể nói, cùng với tư tưởng về sự vận động và phát triển của xã hội thì tư tưởng của các đại biểu của CNXH không tưởng phê phán Thế kỷ XIX
Trang 8về giai cấp cũng chứa đựng những giá trị to lớn và là một điều mới mẻ so với tất cả các nhà không tưởng trước các ông Xanh-xi-mông, con đẻ của cuộc đại cách mạng tư sản Pháp, vì vậy khi nghiên cứu những người tham gia cuộc
cách mạng và thành quả mà họ được hưởng, trong tác phẩm: “Những bức thư của một người ở Giơ-ne-vơ gửi những người cùng thời”, ông đã phân chia xã
hội thành hai giai cấp: “Những kẻ ăn không ngồi rồi” và “những nhà công nghiệp – những người lao động” “Những kẻ ăn không ngồi rồi” bao gồm bọn quý tộc, thầy tu, những kẻ có đặc quyền trước kia và tất cả những kẻ không tham gia sản xuất và buôn bán sống bằng lợi tức mới phất lên Còn
“những nhà công nghiệp – những người lao động” gồm: công nhân, nông dân, chủ xưởng, nhà buôn, nhà ngân hàng; ông gộp các nhà khoa học, các nghệ sỹ vào thành phần nhà công nghiệp Theo ông giai cấp này phải giữ địa vị hàng đầu, vì nó quan trọng hơn tất cả, nó là một lực lượng vật chất to lớn và chiếm
đa số so với các giai cấp khác Đối với cuộc cách mạng tư sản Pháp, theo Xanh-xi-mông không chỉ là cuộc đấu tranh giữa giai cấp tư sản và giai cấp quý tộc mà là cuộc đấu tranh giữa giai cấp quý tộc và giai cấp tư sản với giai cấp những người không có của Mặc dù Xanh-xi-mông chưa chỉ ra được nguồn gốc kinh tế, xã hội của giai cấp và đấu tranh giai cấp, nhưng tư tưởng
của ông vẫn được đánh giá: “Đó là một phát hiện hết sức thiên tài” Khác với
Xanh-xi-mông, Phu-ri-ê, chưa có quan niệm rạch ròi về giai cấp và đẳng cấp, nên thậm chí có lúc ông đã chia xã hội thành mười sáu giai cấp khác nhau Tuy nhiên ông thường chia xã hội ra làm hai giai cấp cơ bản: giai cấp những người ăn không ngồi rồi và giai cấp những người lao động; đồng thời ông còn chỉ rõ sự đối lập và thù địch nhau giữa các giai cấp trong xã hội văn minh
Bốn là tư tưởng của các ông về mô hình xã hội tương lai:
Trang 9Mặc dù còn mang nặng yếu tố không tưởng, nhưng những quan niệm của các ông về mô hình xã hội tương lai chứa đựng nhiều yếu tố hợp lý và những dự đoán thiên tài Trước hết Xanh-xi-mông cho rằng sự ra đời của xã hội mới là kết quả tất yếu, hợp quy luật của sự phát triển của lịch sử Theo ông xã hội tương lai xây dựng trên nền đại công nghiệp có tổ chức khoa học
và có kế hoạch Trong xã hội tương lai việc quản lý con người sẽ bị thay thế
bằng việc chi phối tài vật và chỉ đạo sản xuất Ông cũng chỉ ra rằng: “Chính trị chỉ là khoa học về sản xuất và sớm muộn chính trị cũng hoàn toàn bị kinh
tế nuốt mất” Chính từ những dự báo đó, mà Ăng-ghen đã nhận xét: “Nếu ở đây ý kiến cho rằng tình hình kinh tế là cơ sở của các thiết chế chính trị chỉ mới biểu hiện dưới hình thức mần mống, thì trái lại, tư tưởng cho rằng, việc quản lý người về chính trị phải biến thành việc quản lý vật và thành việc chỉ đạo quá trình sản xuất, nghĩa là tư tưởng xóa bỏ nhà nước ở đây đã được nêu lên một cách hoàn toàn rõ rệt.” (1) Đặc biệt trong xã hội tương lai theo Xanh-xi-mông: mọi người đều phải lao động, xã hội phải bảo đảm cho mọi người được quyền lao động; mỗi người lao động theo khả năng của mình Ông ví xã hội như một xưởng lớn và không có người lao động không có ích Chỗ khác nhau giữa những người lao động là người này làm việc bằng tay, người kia lao động bằng trí óc Còn địa vị của con người trong xã hội tương lai, thì theo Xanh-xi-mông, không phải do sự ngẫu nhiên của nguồn gốc xuất thân, mà do năng lực quyết định Đồng thời vị thế xã hội và thu nhập của mỗi người phải tỷ lệ với năng lực và cống hiến của người đó cho xã hội
Đối với Phu-ri-ê, ông là người đầu tiên chỉ rõ tính ưu việt của việc tổ chức làm ăn tập thể trong các hiệp hội Vì vậy ông chủ trương tổ chức các hiệp hội sản xuất, tức các Phalănggiơ, theo ông đó là các tế bào của xã hội tương lai Ông đòi hỏi các hiệp hội được tổ chức một cách tự nguyện, không
1 C.Mác-Ph.Ăngghen Tuyển tập, tập 2, Nxb Sự thật.H, 1971, tr.147.
Trang 10chịu sự kiểm soát của nhà nước, là cơ sở để đi tới xã hội hài hòa Trong các hiệp hội mọi người đều phải được lao động, việc tổ chức phải bảo đảm phù hợp cả về hình thức và thời gian lao động và vì thế mà năng xuất lao động sẽ cao, sản phẩm lao động sẽ dồi dào Ở giai đoạn đầu khi đã “bảo đảm” đầy đủ điều kiện để sinh sống thì chuyển sang giai đoạn “hài hòa” Lúc đó mọi người
sẽ lao động hoàn toàn tự nguyện, sẽ thật sự tự do và đời sống sẽ vui tươi hạnh phúc
Khác với Xanh-xi-mông và Phu-ri-ê, Ô-oen không chỉ nêu lên quan điểm của mình về xã hội mới, xã hội tương lai; mà ông còn bỏ sức lực, toàn
bộ tiền bạc và của cải của mình ra để thực nghiệm tổ chức xã hội đó, không chỉ ở Anh mà cả ở Mỹ Mặc dù cuối cùng đều thất bại, song Ô-oen đã bỏ cả cuộc đời của mình ra để thực nghiệm xây xã hội lý tưởng trong công xưởng của mình, điều đó chứng tỏ tinh thần nhân văn nhân đạo cao cả, hết lòng vì giai cấp những người lao động, những người nghèo khổ của ông Tư tưởng của Ô-oen về xã hội tương lai được thể hiện thông qua chủ trương thành lập các công xã lao động, coi đó là các đơn vị cơ sở của xã hội tương lai Theo ông trong xã hội tương lai không có giai cấp, nó là một liên minh tự do của các công xã tự quản và ông đòi hỏi phải chú ý kết hợp lao động trí óc với lao động chân tay, phải chú ý đến sự phát triển toàn diện của các cá nhân, đến sự bình đẳng về quyền lợi của mọi người Đặc biệt trong công xã, ông có thái độ dứt khoát là phải xoá bỏ chế độ tư hữu, thực hiện chế độ công hữu; vì theo ông nếu trước đây chế độ tư hữu đã từng là một nhu cầu tất yếu, hoặc ít nhất cũng có ích đối với sự phát triển của xã hội; thì ngày nay khi máy móc đã ra đời, chế độ tư hữu hoàn toàn không cần thiết nữa, thậm chí là một tệ nạn không gì có thể biện bạch được Bởi theo ông nếu một chế độ xã hội được tổ chức hợp lý, có khoa học, có máy móc thì chế độ tư hữu hoàn toàn không cần