Thời đại mà những người Mácxít nói đến, là một khái niệm chính trị, là sự khái quát chiến lược ở tầng nấc cao nhất về tiến trÌnh phÁt triển và xu thế cơ bản của thế giới. Về mặt thời gian, nó chỉ một giai đoạn tương đối dài trong tiến trình phát triển lịch sử thế giới. Về mặt không gian, nó lấy đặc trưng phát triển xã hội của đại đa số quốc gia và khu vực trong phạm vi toàn thế giới làm căn cứ. Về mặt nội dung, nó là sự khái quát bản chất về các mâu thuẫn và vấn đề của thế giới. Nhìn từ phương hướng phát triển, nó là sự phản ánh cơ bản về tình thế cơ bản của tiến trình lịch sử thế giới.
Trang 1QUAN ĐIỂM MÁCXÍT VỀ THỜI ĐẠI VÀ SỰ NHẬN THỨC CỦA
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ NHỮNG BIẾN ĐỔI
MỚI CỦA THỜI ĐẠI HIỆN NAY
Thời đại mà những người Mácxít nói đến, là một khái niệm chínhtrị, là sự khái quát chiến lược ở tầng nấc cao nhất về tiến trỡnh phỏt triển
và xu thế cơ bản của thế giới Về mặt thời gian, nó chỉ một giai đoạntương đối dài trong tiến trỡnh phỏt triển lịch sử thế giới Về mặt khụnggian, nú lấy đặc trưng phát triển xó hội của đại đa số quốc gia và khu vựctrong phạm vi toàn thế giới làm căn cứ Về mặt nội dung, nó là sự kháiquát bản chất về các mâu thuẫn và vấn đề của thế giới Nhỡn từ phươnghướng phát triển, nó là sự phản ánh cơ bản về tỡnh thế cơ bản của tiếntrỡnh lịch sử thế giới
Vấn đề “thời đại” là một đề tài hấp dẫn được các học giả phươngĐông và phương Tây nghiên cứu tỡm hiểu và đó đưa ra rất nhiều kiểuphân chia Có người thông qua đặc trưng tỡnh thế của thế giới để phânchia thời đại, như: thời đại hai cực, thời đại đa cực, thời đại toàn cầu hoá,thời đại Chiến tranh lạnh, thời đại hậu chiến tranh lạnh, thời đại sau hậuchiến tranh lạnh, thời đại hoà hoón, v.v Cú người lấy sự phát triển củakhoa học - công nghệ hiện nay để xác định thời đại, như: thời đại khoahọc - công nghệ, thời đại điện tử, thời đại tin học, thời đại sinh học, thờiđại toàn cầu, thời đại không gian vũ trụ, v.v Có người lấy hỡnh thỏikinh tế để phân chia thời đại, như: thời đại kinh tế nông nghiệp, thời đạikinh tế công nghiệp, thời đại kinh tế tri thức,v.v… Thậm chí có người lấy
sự ảnh hưởng của đảng phái một nước nào đó để phân chia thời đại, như:thời đại Truman, thời đại Ri gân, v.v Cũn cú người lại lấy ảnh hưởngcủa một trường phái nào đó để phân chia, như: thời đại Keynes, thời đạihậu Keynes,v.v Do cỏch nhỡn nhận và phương pháp nghiên cứu khác
Trang 2nhau, khiến cho sự khái quát về tính chất và đặc trưng của thời đại hiệnnay của mọi người không giống nhau Các cách phân chia nói trên khôngthể phủ nhận, ở một góc độ nào đó có sự hợp lý nhất định, nhưng đó xemnhẹ tớnh chất xó hội của thời đại Điều đó cũng đó phản ỏnh quan điểmthời đại riêng biệt nào đó có ý nghĩa định hướng chiến lược và chỉ dẫnchính sách to lớn, lý giải về thời đại khác nhau thường sinh ra các quanđiểm thế giới, quan điểm chính trị và quan điểm chiến lược khác nhau, từ
đó trực tiếp ảnh hưởng đến chính sách đối nội, đối ngoại của một nước
Xó hội loài người phong phú, nhiều màu sắc, nhiều sự việc; trên thếgiới đầy khó khăn, phức tạp, không chỉ tồn tại ở các lĩnh vực kinh tế,khoa học – công nghệ, chính trị, quân sự, văn hoá, v.v , mà cũn tồn tạicỏc lực lượng và các chủ thể lợi ích: quốc gia, khu vực, dân tộc, tôn giáo,giai cấp, tầng lớp,v.v khác nhau, các hiện tượng thế giới muôn hỡnhmuụn vẻ và cỏc mõu thuẫn lực lượng, các xung đột lợi ích đan xen vàonhau Muốn nắm được nhịp đập của thời đại, làm rừ chủ đề của thời đại,cần phải nghiên cứu sâu các hiện tượng phức tạp của thế giới, nắm đượcđặc trưng căn bản của thế giới; phải tỡm thấy những mõu thuẫn chủ yếu
từ trong cỏc mõu thuẫn rất phức tạp đan xen nhau của thế giới
1 Quan điểm Mácxít về thời đại hiện nay
1.1 Quan niệm về thời đại của các nhà tư tưởng trong lịch sử
Nghiên cứu lịch sử tư tưởng nhân loại cho thấy đó cú nhiều nhà tưtưởng đưa ra quan niệm của mỡnh về thời đại và phân chia lịch sử xó hộiloài người thành những thời đại lịch sử từ thấp đến cao Nhà xó hội họcItalia là Vicụ (1668 – 1744) căn cứ vào sự khủng hoảng có tính chu kỳcủa CNTB, đó phõn chia thời đại lịch sử như vũng đời của con ngườigồm: Thơ ấu, thanh niên, trung niên và tuổi già Cách thức phân chia thờiđại này, chỉ đạt được tiêu chí về lịch đại tức là phản ánh được về thời gian
Trang 3mà chưa thể hiện được đầy đủ cơ sở, nội dung và đặc điểm của thời đại.Nhà triết học Đức (Hêghen: 1770 – 1881), căn cứ vào địa chính trị, địakinh tế, lại phân chia lịch sử xó hội thành ba thời kỳ chủ yếu: PhươngĐông, cổ đại và Giéc Man Thực chất đây là quan điểm phân chia thời đạidựa trên cơ sở vùng lónh thổ, lịch sử xó hội, chưa rừ nội dung nấc thangphỏt triển và xu thế vận động của thời đại Nhà XHCN không tưởng Pháp(Phurie: 1772 – 1873), căn cứ vào sự tiến bộ của lực lượng sản xuất vàquan hệ sản xuất giữa người và người trong quá trỡnh sản xuất, đó phõnchia lịch sử xó hội loài người thành bốn thời kỳ: Mông muội, dó man, giatrưởng và văn minh.
Quan điểm của Phuriê có những yếu tố hợp lý, đó dựa vào sự phỏttriển của lực lượng sản xuất, để phân chia lịch sử xó hội loài người thànhbốn thời đại kế tiếp nhau, nhưng chưa phản ánh toàn diện mọi mặt củathời đại lịch sử Nhà nhân chủng học người Mỹ (Moóc – Gan: 1818 –1882), căn cứ vào tỡnh trạng hụn nhõn, phõn chia lịch sử xó hội thành cỏcthời đại: Mông muội, đó man và văn minh Ông dựa trên cơ sở nghiên cứulịch sử ra đời kế tiếp nhau của các hỡnh thức hụn nhõn và gia đỡnh, coi
đó là tiêu chí để phân chia lịch sử loài người thành ba thời đại lịch sử làchưa thật khoa học và toàn diện Ngoài ra cũn cú cỏch phõn chia, nhữngkhỏi niệm khỏc như: thời đại đồ đá, thời đại đồ đồng, thời đại cối xay gió,thời đại máy hơi nước, kỷ nguyên hạt nhân; hay nền văn minh nôngnghiệp, văn minh công nghiệp và văn minh hậu công nghiệp
Như vậy, trong việc phân chia các thời đại của lịch sử xó hội loàingười, có những quan điểm dựa vào cơ sở chủ quan không phản ánh đúngtiến trỡnh lịch sử nhân loại và làm cho việc nhận thức các thời đại hoàntoàn sai lệch Có người lấy kỹ thuật làm căn cứ phân chia thời đại Cáchphân chia này tuy có những điểm hợp lý nhất định ở một mặt, một phíanào đó của thời đại, tức là nhấn mạnh vai trũ của lực lượng sản xuất.Nhưng cách phân chia này không thể chỉ ra được tính chất xó hội và độnglực phát triển của thời đại
Trang 41.2 Quan điểm chủa chủ nghĩa Mác- lênin về thời đại
Bằng sự nghiệp cách mạng vĩ đại do chính Người lónh đạo, V.I.Lê-nin đó mở ra thời đại mới trong lịch sử thế giới, thời đại quá độ từ chủnghĩa tư bản lên chủ nghĩa xó hội và bằng trớ tuệ uyờn bỏc của một nhà
tư tưởng lỗi lạc, Người đó kịp thời tổng kết thực tiễn, kế thừa, phỏt triểnquan điểm của C Mác và Ph Ăng-ghen về thời đại, xây dựng nên nhậnthức, quan điểm mác-xít về thời đại ngày nay
Trên cơ sở nhỡn nhận tiến trỡnh của xó hội loài người như mộtdũng chảy lịch sử - tự nhiờn, phủ định biện chứng giữa các hỡnh thỏi kinh
tế - xó hội, C Mỏc và Ph Ăng-ghen xác định mỗi hỡnh thỏi này, với quỏtrỡnh phỏt sinh, phỏt triển và bị thay thế của nú, đánh dấu một thời đạilịch sử Cơ sở khoa học đầu tiên và căn bản nhất để xác định một thời đại
cụ thể là các điều kiện vật chất khách quan, tức hỡnh thỏi kinh tế - xó hội,với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng, phù hợp với một trỡnh độ pháttriển của các lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng
Ph Ăngghen đó viết: “…trong mỗi thời đại lịch sử, phương thức chủ yếucủa sản xuất kinh tế và trao đổi, cùng với cơ cấu xó hội do phương thức
đó quyết định, đó cấu thành cơ sở cho lịch sử chính trị của thời đại và lịch
sử của sự phát triển trí tuệ của thời đại, cái cơ sở mà chỉ có xuất phát từ
đó mới cắt nghĩa được lịch sử đó…”(1)
Trên cơ sở khái niệm thời đại do C Mác và Ph Ăng-ghen nêu ra,V.I Lê-nin đó tiếp tục phỏt triển nhận thức về vấn đề hệ trọng này, bắtđầu xem xét thời đại như một phạm trù lịch sử Để không lạm dụng kháiniệm thời đại, V.I Lê-nin đó cụ thể húa mỗi thời đại lịch sử lớn theo cáchphân kỳ hỡnh thỏi kinh tế - xó hội của C Mác và Ph Ăng-ghen thànhnhiều thời đại nhỏ, tương ứng với từng giai đoạn nhất định Tuy nằmtrong một hỡnh thỏi kinh tế - xó hội, cỏc giai đoạn (thời đại) này khác
1 Mác và Ph Ăngghen, toàn tập, tập 26, Nxb CTQG, H, 1995, trang 175
Trang 5nhau căn bản về đặc điểm, bối cảnh lịch sử, động lực, nội dung, tính chất
và phương hướng vận động Sự ra đời của thời đại gắn với cách mạng xóhội và sự hỡnh thành, phỏt triển của một hỡnh thỏi kinh tế- xó hội mới,nhưng thời đại mới và hỡnh thỏi kinh tế- xó hội mới khụng trựng khớt vớinhau, trong cựng thời đại có nhiều hỡnh thỏi kinh tế- xó hội đan xen đấutranh phủ định lẫn nhau Như V I Lênin đó viết: “ Trong mỗi thời đạiđều có và sẽ cũn cú những phong trào cỏ biệt, cục bộ, khi tiến, khi lựi;đều có và sẽ cũn cú những thiờn hướng khác đi chệch khỏi phong tràochung, nhịp độ chung”(2)
Phương pháp tiếp cận của V.I Lê-nin khắc phục được một số sai
lầm có thể xảy ra khi nghiên cứu về thời đại Một là, lấy diễn biến, đặc điểm của một giai đoạn làm đặc trưng cho cả một thời đại lịch sử dài Hai
là, đưa ra quá sớm những khẳng định đối với tương lai, mà đương thời
mới chỉ tồn tại dưới dạng những dự đoán Ba là, không gắn việc nhận
thức về thời đại với việc phân tích bối cảnh quốc tế và cục diện thế giớitrong từng giai đoạn cụ thể, làm cho bản thân vấn đề thời đại mất đi ýnghĩa thực tiễn, trở nên xa vời đối với đời sống chính trị hiện thực TheoV.I.Lênin: "Thời đại sở dĩ gọi là thời đại bởi vỡ nú bao hàm một số hiệntượng và chiến tranh khác nhau, điển hỡnh cũng như không điển hỡnh;lớn cũng như bé, vốn có của các nước lạc hậu Tách rời những vấn đề cụthể ấy bằng cách sử dụng những câu nói chung chung về thời đại…"(3)
Như một phạm trù lịch sử, thời đại ngày nay đó được V.I Lê-ninđặt dấu mốc nhận thức trên cơ sở phân tích cụ thể một hiện thực cụ thểcủa chủ nghĩa tư bản cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, đó là bước chuyểncủa chủ nghĩa tư bản từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn độcquyền, đế quốc Quy luật phát triển không đều của chủ nghĩa tư bản làmxuất hiện các mâu thuẫn mới của thời đại; đồng thời, tạo ra các mắt khâu
2 Lênin, toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ Matxcơva, 1980, trang 174.
3 Lênin, toàn tập, tập 30, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, tr.86-87.
Trang 6xung yếu trong hệ thống tư bản chủ nghĩa thế giới V.I Lê-nin gọi đây làthời đại đế quốc chủ nghĩa, với đầy nguy cơ chiến tranh thế giới khốc liệtgiữa các thế lực đế quốc với nhau Và cũng với thế giới quan biện chứngmẫu mực, V.I Lê-nin nhận định các cuộc chiến tranh đế quốc là “đêmtrước của cách mạng vô sản” và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là
“phũng chờ của chủ nghĩa xó hội” Bởi vậy, Người đó bổ sung nhận thức
về thời đại ngày nay là thời đại đế quốc chủ nghĩa và cách mạng vô sản.Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga, lónh tụ V.I Lờ-nin cụ thểhúa rằng nhõn loại đó bắt đầu một thời đại mới, thời đại quá độ từ chủnghĩa tư bản lên chủ nghĩa xó hội Rừ ràng là V.I Lờ-nin khụng hề xỏclập quan niệm về thời đại ngày nay từ tư duy trừu tượng, mà đó xây dựng
nó từ sự phân tích lịch sử sâu sắc, cụ thể
Về thời đại mới, thời đại hiện nay hay thời đại chúng ta là nhữngkhái niệm đồng nghĩa, được V.I.Lênin sử dụng rộng rói và cú thể thay thếnhau, được đánh dấu mở đầu từ cuộc cách mạng Tháng Mười Nga giànhthắng lợi, V.I.Lênin, khẳng định nếu xét trên bỡnh diện lịch sử toàn thếgiới cỏch mạng Thỏng Mười Nga đó "mở đầu một thời đại mới trong lịch
sử thế giới"(4)
Không chỉ xác lập nhận thức, quan niệm đúng đắn về thời đại ngàynay, V.I Lê-nin cũn đặt dấu mốc mở đầu thời đại mới, lónh đạo thànhcông cuộc cách mạng xó hội chủ nghĩa và xõy dựng chế độ xó hội chủnghĩa đầu tiên trong lịch sử loài người Với ý nghĩa đó, Cách mạng ThángMười Nga năm 1917 và sự ra đời của nhà nước Xô-viết công - nông đúng
là sự kiện “làm rung chuyển thế giới”, mở đường cho các dân tộc vùng lênxóa bỏ hệ thống thuộc địa, đạp đổ chủ nghĩa thực dân và đi theo conđường của chủ nghĩa xó hội; đồng thời, thúc đẩy phong trào hũa bỡnh,tiến bộ toàn thế giới đấu tranh, phê phán chủ nghĩa tư bản ngay tại cỏc
4 V.I.Lênin, Toàn tập, tập 44, Nxb Tiến bộ, M.1978, tr.1847.
Trang 7trung tõm của chỳng Sự hỡnh thành và lớn mạnh của hệ thống xó hội chủnghĩa thế giới; cỏc cao trào giải phúng dõn tộc, trong đó nhiều nước đitheo định hướng xó hội chủ nghĩa; phong trào cụng nhõn và phong tràođấu tranh vỡ dõn sinh, dõn chủ, tiến bộ xó hội ở cỏc nước tư bản pháttriển trong nhiều thập niên của thế kỷ XX; quá trỡnh cải cỏch, đổi mớichủ nghĩa xó hội trờn thế giới từ những thập niờn cuối thế kỷ XX trở lạiđây; những cuộc khủng hoảng liên tiếp của chủ nghĩa tự do tư bản chủnghĩa và sự xuất hiện của cao trào cánh tả Mỹ La-tinh, trong đó cókhuynh hướng chủ nghĩa xó hội thế kỷ XXI là hệ quả trực tiếp và tấtyếu của Cỏch mạng Thỏng Mười, là biểu hiện không gỡ cú thể bỏc bỏ vềtớnh hiện thực của thời đại quá độ mà V.I Lê-nin vạch ra.
V.I.Lênin đó khẳng định: "Dĩ nhiên là cách phân giới hạn đó, cũngnhư nói chung những cách phân giới hạn trong giới tự nhiên hoặc trong xóhội, đều chỉ có tính chất quy ước và không cố định, đều là tương đối chứkhông phải là tuyệt đối”(5)
Thứ nhất, phải vận dụng phương pháp phân tích giai cấp, phân tích
các điều kiện của sự chuyển biến thế giới, đánh giá và nhận rừ đặc trưng
cơ bản của thời đại Với những người Mácxít, một thời đại được gọi làthời đại, thời đại này khác biệt với một thời đại khỏc, chớnh là vỡ trongtiến trỡnh phỏt triển lịch sử loài người, giai đoạn riêng biệt nào đó, nó baogồm toàn bộ những hiện tượng và những cuộc chiến tranh muôn hỡnhmuụn vẻ, điển hỡnh cũng cú mà khụng điển hỡnh cũng cú, lớn cũng cú mànhỏ cũng cú, riờng cho các nước tiên tiến cũng có mà riêng cho các nướcchậm tiến cũng có Khi trên thế giới cũn tồn tại phổ biến cỏc chế độ nhànước có tính chất khác nhau, giai cấp xó hội khỏc nhau, chế độ xó hộikhỏc nhau, cú mối quan hệ phức tạp với tớnh chất và trỡnh độ phát triểncủa lực lượng sản xuất xó hội, xột đến cùng bị nó chế ước và do nó quyếtđịnh, muốn phân biệt thời đại thỡ phải kiờn trỡ phương pháp phân tích
5 V.I.Lênin, "dưới ngọn cờ của người khác", Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M.1080, tr.174 – 175.
Trang 8giai cấp xó hội nào, loại chế độ nhà nước nào quyết định và ảnh hưởngđến nội dung chủ yếu của thời đại, đến đặc điểm bối cảnh chủ yếu củathời đại, v.v là căn cứ cơ bản để phân định thời đại
Thứ hai, phải lựa chọn những sự kiện lịch sử đặc biệt nổi bật đó
xảy ra trong đời sống hiện thực làm mốc để phân chia thời đại V.I.Lê nin
đó chỉ ra: “Dĩ nhiờn là những cách phân giới hạn đó, cũng như nói chungnhững cách phân giới hạn trong thời tự nhiên hoặc trong xó hội, đều chỉ
có tính chất quy ước và không cố định, đều là tương đối chứ không phải làtuyệt đối và nếu ta lấy những sự kiện lịch sử nổi bật nhất, đáng chú ý nhất
để làm mốc cho những phong trào lịch sử lớn thỡ đó cũng chỉ làm mộtcách phỏng chừng mà thôi” Lênin đó từng lựa chọn cuộc chiến tranh Mỹ
- Tõy Ban Nha (1893), cuộc chiến tranh Anh - Bụe (1899 - 1902), cuộcchiến tranh Nga - Nhật (1904 - 1905) và cuộc khủng hoảng kinh tế châu
Âu năm 1900 làm những mốc chủ yếu của thời kỳ lịch sử (CNTB tự dotiến vào giai đoạn đế quốc chủ nghĩa) đó Lênin nhấn mạnh: “Chúng tađang sống ở khoảng giao thời giữa hai thời đại và chỉ có thể hiểu đượcnhững biến cố lịch sử có ý nghĩa lớn lao đang diễn ra trước mắt chúng tanếu trước hết chúng ta phân tích những điều kiện khách quan của bướcchuyển từ thời đại này sang thời đại kia” Chính vỡ vậy, Lờnin coi thắnglợi của cỏch mạng XHCN Thỏng Mười là sự mở đầu của thời đại mới, chorằng Cách mạng Tháng Mười thắng lợi mở ra con đường quá độ từ CNTBlên CNXH của lịch sử loài người Cũn Đặng Tiểu Bỡnh cho rằng, việc kếtthỳc chiến tranh thế giới lần thứ hai, một loạt nước XHCN ra đời, nhânloại tiến vào thời đại mới hoà bỡnh và phát triển, v.v là cột mốc
Thứ ba, kiờn trỡ nguyờn tắc kết hợp “tớnh phổ biến” với “tớnh đặc
thù”, lấy hiện tượng mang tính phổ biến trong phạm vi thế giới để giớiđịnh nội dung thời đại Bản thân khái niệm thời đại có tính thế giới, mâuthuẫn thế giới và quy luật phát triển thay đổi của nó xuyên qua các hiện
Trang 9tượng mà xác định nội dung thời đại, là “sự tổng hoà của các kiểu, cácloại hiện tượng” Thời đại là một khái niệm chiến lược Về mặt thời gian,không phải chỉ là mười mấy năm, mấy chục năm, mà chỉ là thời kỳ lịch sửtương đối dài; về mặt nội dung, không phát triển là chỉ những sự kiện cábiệt, hiện tượng cá biệt, mà là từ trong phân tích các mặt kinh tế, chínhtrị, quân sự, khoa học - kỹ thuật, văn hoá, v.v của thế giới, từ trong cáchiện tượng phức tạp tỡm kiếm những yếu tố và hợp lực phản ỏnh chỉnhthể, xỏc định những mâu thuẫn chủ yếu, đặc trưng chủ yếu và hướng đi cơbản của thế giới Sở dĩ, Lênin xác định nửa đầu thế kỷ XX là thời đại
“chiến tranh” và “cách mạng” là vỡ Người cho rằng: “Một thời đại đượcgọi là thời đại, chính là vỡ nú bao gồm toàn bộ những hiện tượng vànhững cuộc chiến tranh muôn hỡnh muụn vẻ, điển hỡnh cũng cú màkhụng điển hỡnh cũng cú, lớn cũng cú mà nhỏ cũng cú, riờng cho cỏcnước tiên tiến cũng có mà riêng cho các nước chậm tiến cũng có”
Thứ tư, phải biết kết hợp thời đại lớn với thời đại nhỏ để phân tích
xu thế phát triển của thời đại Những người Mácxít cho rằng, thời đại có
sự phân biệt lớn nhỏ, không thể sử dụng khái niệm thời đại một cáchchung chung Thông thường mà nói, chúng ta sử dụng phần lớn là kháiniệm thời đại lớn, tức các giai đoạn lịch sử khác nhau trong tiến trỡnhphỏt triển xó hội loài người Nhưng cũng không loại trừ sử dụng kháiniệm thời đại nhỏ hoặc giai đoạn nhỏ ở một số trường hợp nào đó, tứctrong thời đại lớn lại có thể chia ra những thời đại nhỏ hoặc giai đoạnnhỏ C.Mác cho rằng: “Về đại thể, có thể coi các phương thức sản xuấtchâu Á, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại là những thời đại tiến triểndần dần của hỡnh thỏi kinh tế - xó hội” Ở đây là chỉ thời đại lớn tronglịch sử Thời đại lớn là giai đoạn lịch sử tương đối dài và trong thời đạilớn đó, do các vấn đề chủ yếu cần giải quyết khác nhau mà xuất hiện cácgiai đoạn nhỏ khác nhau, tức thời đại nhỏ Đúng như Ph Ăng ghen đókhẳng định: “Những giai đoạn quá độ lên xó hội cộng sản - đấy là vấn đề
Trang 10khó nhất trong tất cả những vấn đề cũn tồn tại vỡ rằng cỏc điều kiệnkhông ngừng thay đổi Chẳng hạn, mỗi tờ rớt mới đều làm biến đổi chúng
và cứ mười năm một, mục tiêu cần công kích lại hoàn toàn thay đổi”.Trong bài “Dưới ngọn cờ của người khác”, Lênin cho rằng: “chúng tađang sống ở khoảng giao thời giữa hai thời đại”, “vấn đề ở đây là nhữngthời đại lịch sử quan trọng” và theo Người, cách phân chia thông thườngnhững thời đại lịch sử thường được nêu ra trong sách báo Mácxít làphân chia thành ba “thời đại nhỏ”: 1/ 1789 - 1871; 2/ 1871 - 1914; 3/
1914 - ? Theo Lê nin: “Thời đại thứ nhất” từ cuộc Đại cách mạng Phápđến cuộc chiến tranh Pháp - Phổ là thời đại mà giai cấp tư sản đang pháttriển mạnh, đang thắng lợi trên mọi mặt”… “thời đại thứ hai là thời đạigiai cấp tư sản giành được quyền thống trị hoàn toàn và đang bắt đầu đixuống” “thời đại thứ ba, vừa mới bắt đầu, đặt giai cấp tư sản vào mộtđịa vị tương tự như địa vị của những lónh chỳa phong kiến trong thời đạithứ nhất đứng” “Thời đại nhỏ” thứ ba, giai cấp tư sản phát triển, đồngthời cũng là thời đại chế độ XHCN bắt đầu ra đời, trưởng thành, pháttriển, vỡ thế nú khụng hoàn toàn thuộc về thời đại lớn – “thời đại TBCN”.Theo Lênin, hiện tại là “khoảng giao thời” của “hai thời đại lịch sử lớn”.Nói cách khác, bắt đầu từ lúc đó, cả thế giới đó tiến vào thời đại “quá độCNTB lên CNXH và CNCS” Việc Lênin cho rằng, quá độ từ CNTB lênCNXH là cả một thời đại lịch sử, cũng tức là nói, thời gian mà sự quá độ
đó tiếp diễn là tương đối dài, vỡ thế bản thõn thời đại này mang tính quá
độ đó phải được xem là một “thời đại lớn”, chắc chắn phải trải qua cácthời đại nhỏ hoặc giai đoạn nhỏ có nội dung và đặc trưng khác nhau Vớinhững nội dung và đặc trưng khác nhau đó đó khiến cho bước tiến củathời đại có sự lên xuống Nhưng, những nội dung và đặc trưng đó chắcchắn phải chịu sự chế ước của thời đại lớn, đó biểu hiện cụ thể sự chuyểnđộng chính và xu thế xa của cả thời đại lớn Lênin cho rằng: “Chỉ có trên
cơ sở này, nghĩa là trước hết xem xét những nét khác nhau cơ bản của các
Trang 11thời đại (chứ không phải của các giai đoạn lịch sử cá biệt ở các nước) thỡchỳng ta mới cú thể định ra đúng đắn sách lược của chúng ta” Đồng thời,khi phân tích cụ thể thời đại mà các quốc gia khác nhau đang đứng.V.I.Lênin khẳng định chỉ có trên cơ sở hiểu đúng thời đại "chúng ta mới
có thể định ra đúng đắn sách lược của chúng ta; và chỉ có dựa trên cơ sởhiểu biết những đặc điểm cơ bản của một thời đại, chúng ta mới có thểtính đến những đặc điểm chi tiết của nước này hay nước nọ"(6) Làm rừđiều này là rất quan trọng Điều đó nhất định đũi hỏi chỳng ta khụng đượccâu nệ vào một định nghĩa kinh điển nào đó, nhỡn thời đại thành một thứtuyệt đối, nhất thành bất biến, mà phải xuất phỏt từ tỡnh hỡnh thực tế, tứcxuất phỏt từ nội dung khỏch quan của quỏ trỡnh lịch sử trong thời gian cụthể, trong hoàn cảnh cụ thể, coi thời đại là có điều kiện, tương đối, biếnđổi, chia giai đoạn Đồng thời, cũng không được ngộ nhận các thời kỳ(giai đoạn) khác nhau trong cả thời đại lớn là các thời đại lớn khác nhau,
từ đó mà chuyển thời đại nhỏ thành thời đại lớn và sự thay đổi phươnghướng lớn của sự phát triển trong lịch sử loài người
2 Những xu thế của thời đại hiện nay và sự nhận thức của Đảng cộng sản Việt Nam về những biến đổi mới của thời đại hiện nay
2.1 Những xu thế của thời đại hiện nay
Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười đó mở ra kỷ nguyờn mới cholịch sử nhõn loại, đó bắt đầu cả một thời đại lịch sử “quá độ từ CNTB lênCNXH và CNCS” Lịch sử phát triển đến ngày nay, mặc dù CNTB vàCNXH đều có những thay đổi to lớn, nhưng chúng ta vẫn đang ở vào mộtthời đại lớn: toàn thế giới quá độ từ CNTB lên CNXH Đương nhiên, chủ
đề mang tính giai đoạn của thời đại lớn đó thay đổi, tức thời đại nhỏ đóthay đổi, từ thời đại nhỏ “chiến tranh và cách mạng” trước đây đó tiến vàomột thời đại nhỏ mới - thời đại nhỏ “hoà bỡnh và phỏt triển”
6 V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, tr.174
Trang 12Loài người vẫn ở vào một thời đại lớn “quá độ từ CNTB lênCNXH” Lịch sử nhân loại đó bước vào thế kỷ XXI, cho dù cục diện củathế giới đó cú những thay đổi cực kỳ sâu sắc nhưng chúng ta vẫn ở thờiđại lớn “quá độ từ CNTB lên CNXH” của xó hội loài người bắt đầu từCách mạng Tháng Mười Nga Trước hết, thời đại mà chúng ta nói đến là
“thời đại lớn của lịch sử”, về mặt thời gian mà nói, không phải là mấynăm, mười mấy năm, mấy chục năm, mà là một thời kỳ lịch sử tương đốidài - theo Lênin là “cả một thời đại lịch sử”; về mặt không gian, khôngchỉ liên quan đến khu vực cục bộ, mà cũn ảnh hưởng đến cả thế giới Hai
là, nhỡn từ phương hướng phát triển, các hiện tượng của thời đại rối rắmphức tạp, lại phát triển độc lập, mỗi cái có màu sắc riêng, thậm chí có thểxuất hiện mất cân bằng, nhiều trắc trở, thậm chí thụt lùi, nhưng xu thếphát triển của nó vẫn là tiến lên theo phương hướng dùng CNXH thay thếCNTB của giai cấp trung tâm thời đại (tức giai cấp vô sản) Tính chấttrường kỳ và tính chất quanh co khúc khuỷu từ CNTB quá độ lên CNXH
là do những thay đổi thăng trầm của hai loại chế độ khác nhau - CNTB vàCNXH - quyết định Sự thăng trầm và thay đổi đó vẫn cấu thành nội dung
cơ bản và đặc trưng chủ yếu của thời đại chúng ta
Cục diện thế giới, trong bất biến đang thai nghén những thay đổi,trong biến đổi lại hàm chứa sự bất biến Thời đại hiện nay mà chúng tanói ở đây là chỉ thời đại nhỏ, là tương đối với thời đại trước lấy “chiếntranh và cách mạng” làm nội dung chủ yếu, thời đại hiện nay lấy “hoàbỡnh và phỏt triển” làm nội dung chủ yếu
Thứ nhất, chủ đề của thời đại từ “chiến tranh và cách mạng”
chuyển sang “hoà bỡnh và phỏt triển” Hoà bỡnh và phỏt triển là hai chủ
đề lớn và hai đặc trưng lớn của thời đại hiện nay Vấn đề hoà bỡnh khụngchỉ là bảo vệ hoà bỡnh thế giới, mà bao gồm cả việc tranh thủ hoà bỡnh