Chế độ dân chủ xà hội chủ nghĩa và hệ thống chính trị xà hội chủ nghĩa là những phạm trù cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học có quan hệ biện chứng. Trong đó, chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa nói lên đầy đủ chế độ chính trị của chủ nghĩa xã hội, còn hệ thống chính trị là hình thái tổ chức và là cốt lõi của chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa.
Trang 1Đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị, đi đôi với mở rộng từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ
nghĩa ở nớc ta hiện nay
Chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa và hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa lànhững phạm trù cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học có quan hệ biện chứng.Trong đó, chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa nói lên đầy đủ chế độ chính trị củachủ nghĩa xã hội, còn hệ thống chính trị là hình thái tổ chức và là cốt lõi của chế
độ dân chủ xã hội chủ nghĩa Trong “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” C.Mác và Ph.Ăngghen viết: “giai đoạn thứ nhất của cuộc cách mạng công nhân là giành
lấy dân chủ, giành lấy chính quyền”1 V.I.Lênin cũng nói “dân chủ là hình thức
tổ chức xã hội có giai cấp, là hình thái nhà nớc”2 Vì vậy, quá trình thiết lập,củng cố và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng hệ thống chínhtrị là quá trình đấu tranh gay gắt trên lĩnh vực chính trị t tởng cũng nh lĩnh vực
đời sống chính trị thực tiễn
Theo quan điểm Mác-xít, hệ thống chính trị của bất cứ một chế xã hội,một quốc gia dân tộc cũng đều là hệ thống các tổ chức chính trị - xã hội và mốiquan hệ giữa chúng với nhau, vận hành theo một cơ chế nhất định, đảm bảo choviệc thực hiện quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền trong quan hệ với cácgiai cấp, tầng lớp và các nhóm xã hội khác xét về mặt cấu trúc nó bao gồm hai
bộ phận cơ bản: Bộ phận thứ nhất là; các tổ chức chính trị- xã hội hợp thành (các
Đảng chính trị, Nhà nớc, các đoàn thể nhân dân), liên kết với nhau trong mộtchỉnh thể và đợc hoạt động trong khuôn khổ hiến pháp và pháp luật Bộ phận thứhai; là cơ chế chính trị bảo đảm cho sự vận hành của hệ thống ấy; là cơ chế thựchiện quyền lực chính trị của giai cấp thống trị…tất nhiên ở hai bộ phận ấy đều
do kết cấu hạ tầng cơ sở của xã hội quy định
Trong xã hội có giai cấp bất cứ giai cấp cầm quyền nào cũng tổ chức ra bộmáy nhà nớc để duy trì sự thống trị của mình đối với xã hội Theo đó, khi giaicấp công nhân tiến hành cách mạng vô sản giành thắng lợi tất yếu sẽ tổ chức ra
hệ thống quyền lực của mình đối với xã hội đó là hệ thống chuyên chính vô sản(hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa) Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là mộtchỉnh thể bao gồm toàn bộ những tổ chức chính trị -xã hội (Đảng Mác-Lênin,Nhà nớc xã hội chủ nghĩa, các đoàn thể nhân dân), hoạt động hợp pháp cùng vớicơ chế chính trị đảm bảo quyền lực thực tế của nhân dân lao động Nói cách
1 Mác và Ănggen toàn tập, T4, NxbCTQG, H, 1995, Tr615.
2 Lênin toàn tập, T33, NxbTB, M, 1976, Tr23.
Trang 2khác, hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là toàn bộ những thiết chế, cơ chế củachế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân lao
động, do Đảng cộng sản lãnh đạo thực hiện “chức năng cơ bản là xây dựng và
từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân”3 trên tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội: kinh tế, chính trị, t tởng, vănhóa, quốc phòng-an ninh…
Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đợc thiết lập sau Cáchmạng tháng Tám năm 1945 thắng lợi Đó là chế độ dân chủ nhân dân, với sự ra
đời của Nhà nớc Việt Nam dân chủ cộng hòa và các tổ chức chính trị- xã hội củanhân dân, ra đời trởng thành trong cách mạng đặt dới sự lãnh đạo của Đảng cộngsản Việt Nam Cùng tiến trình phát triển của cách mạng, hệ thống chính trị ở nớc
ta ngày càng đợc củng cố, xây dựng và kiện toàn thể hiện bản chất khác hoàntoàn so với hệ thống chính trị tồn tại trớc đó trong lịch sử Nh Chủ tịch Hồ Chí
Minh đã khảng định: “Nớc ta là nớc dân chủ Bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao
nhiêu quyền hạn đều của dân chính quyền từ xã đến Chính phủ Trung ơng do dân cử ra Nói tóm lại, quyền hành và lực lợng đều ở nơi dân.”4
Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa nớc ta bao gồm: Đảng cộng sản ViệtNam, Nhà nớc xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mặt trận tổ quốc và các đoàn thểchính trị xã- hội của nhân dân, hoạt động theo cơ chế: Đảng cộng sảnViệt Namlãnh đạo; Nhà nớc điều hành quản lý xã hội; Nhân dân làm chủ Chính cơ chếvận hành ấy đã quy định bản chất hệ thống chính trị ở nớc ta mang bản chất xãhội chủ nghĩa, vừa phát huy vai trò, chức năng, hiệu quả hoạt động của nó trongquá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nớc ta Qua hoạt động của hệ thốngchính trị, cách mạng Việt Nam đã thu đợc nhiều thắng lợi trong sự nghiệp khángchiến, kiến quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội, đồng thời bản thân hệ thốngchính trị cũng ngày càng đợc xây dựng, kiện toàn, củng cố, đổi mới và hoànthiện Thực chất đó là quá trình xây dựng và từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã
hội chủ nghĩa ở nớc ta, nh trong “cơng lĩnh xây dựng đất nớc trong thời kỳ quá
độ lên chủ nghĩa xã hội”, Đảng ta khảng định: “toàn bộ tổ chức và hoạt độngcủa
hệ thống chính trị nớc ta trong giai đoạn mới là nhằm xây dựng và từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, đảm bảo quyền lực thuộc về nhân dân”5
Nghiên cứu quá trình ra đời, tồn tại, phát triển, vai trò, chức năng, của hệthống chính trị xã hội chủ nghĩa ở nớc ta trên quan điểm chủ nghĩa Mác -Lê nin,
3 Hỏi đáp CNXHKH, NxbQĐND, H, 2004, tr69.
4 Hồ Chí Minh toàn tập, Tập5, NxbCTQG, H, 2000, tr698.
5 Đảng CSVN, Cơng lĩnh xây dựng đất nớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, NxbST, H, 1991, tr19.
Trang 3chúng ta có thể khảng định rằng: Đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị thựcchất là xây dựng và từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc tahiện nay Vấn đề này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong nhận thức lý luận, t t-ởng cũng nh thực tiễn quá trình đổi mới, kiện toàn hệ thống chính trị, xây dựng
và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa với tính cách vừa là mục tiêu, vừa là
động lực của quá trình cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nớc ta hiện nay nói chung
và xây dựng quân đội cũng nh thực hiện dân chủ trong quân đội ta nói riêng
1- Cơ sở khoa học quy đinh thực chất của đổi mới và kiện toàn hệ thống
chính trị là xây dựng và từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc ta hiện nay
Các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác-Lênin khảng định: Chuyên chính vô sản
là sự thống trị về chính trị của giai cấp công nhân đối với toàn bộ xã hội, do cáchmạng vô sản sinh ra và có sứ mệnh xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và chủnghĩa cộng sản, đa nhân dân lao động lên địa vị làm chủ trên rất cả mọi mặt đờisống xã hội Theo ý nghĩa đó, Đảng ta sử dụng khái niệm hệ thống chính trị xãhội chủ nghĩa thực chất xét về mục đích, chức năng, nhệm vụ là thống nhất vớikhái niệm chuyên chính vô sản trong quá trình thực hiện sứ mệnh lịch sử củagiai cấp công nhân Do đó, thờng xuyên xây dựng, đổi mới, kiện toàn hệ thốngchính trị là một tất yếu nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ của cách mạng xã hộichủ nghĩa trong từng thời kỳ, từng giai đoạn để đạt tới mục tiêu của cách mạnghội chủ nghĩa là: giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giảiphóng con ngời một cách triệt để; đa nhân dân lao động lên địa vị làm chủ xãhội, làm chủ đất nớc, làm chủ chính bản thân mình Theo đó, khảng định thựcchất của đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị là xây dựng và từng bớc hoànthiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc ta hiện nay là hoàn toàn có cơ sở khoahọc
1.1 xuất phát từ mối quan hệ giữa hệ thống chính trị và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.
Hệ thống chính trị và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là hai phạm trù cơ bảncủa chủ nghĩa xã hội khoa học có quan hệ mật thiết, gắn bó với nhau trong một
chỉnh thể thống nhất; là mối quan hệ “song trùng” cả về quá trình hình thành,
phát triển, bản chất; đồng thời quy định bản chất của chế độ xã hội - xã hội chủnghĩa u việt hơn hẳn chế độ xã hội- xã hội t bản chủ nghĩa
Bản chất của chế độ xã hội do cơ sở kinh tế quy định, nhng biểu hiện trớchết về mặt xã hội là chế độ dân chủ Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ra đời bắt đầu
từ khi chính quyền thuộc về tay giai cấp công nhân và nhân dân lao động, thông
Trang 4qua cách mạng xã hội chủ nghĩa Là nền dân chủ của nhân dân từng bớc chuyểnbiến thành nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Là nền dân chủ cho đa số, do đa sốnhân dân lao động, tiến tới một xã hội không còn giai cấp Thực chất của dânchủ xã hội chủ nghĩa là giải quyết mối quan hệ cốt lõi: dân chủ với ai, chuyênchính với ai Nếu nh trong xã hội t bản, dân chủ là đàn áp, nô dịch với đa số nhândân lao động và dân chủ, tự do với số ít bọn ngời bóc lột (giai cấp t sản) thì trongxã hội - xã hội chủ nghĩa thực hành dân chủ với quảng đại đa số quần chúngnhân dân lao động và chuyên chính với bọn phản động, và giai cấp bóc lột chốnglại nền dân chủ của nhân dân lao động.
Xét về bản chất, hệ thống chính trị trong chủ nghĩa xã hội và hệ thốngchuyên chính vô sản là đồng nhất Nó là cơ chế bảo đảm quyền lực của nhândân, vận hành theo nguyên tắc: Đảng lãnh đạo; Nhà nớc quản lý; Nhân dân làmchủ Chính vì vậy, quyền lực xã hội, quyền lực nhà nớc và quyền lực dân chủ đến
đâu đều phụ thuộc vào cơ chế, thiết chế và tổ chức hoạt động của hệ thống chínhtrị do giai cấp công nhân và nhân dân lao động thiết lập sau khi cách mạng vôsản thành công Thiết lập hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa đồng thời cũng làbắt đầu xây dựng và thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa, đó cũng là quá trình
đấu tranh giai cấp của giai cấp công nhân trong điều kiện đã có chính quyền, đãthiết lập đợc chuyên chính vô sản và từng bớc vào thực hiện dân chủ xã hội chủnghĩa Do đó, hệ thống chính trị và nền dân chủ có mối quan hệ chặt chẽ khăngkhít với nhau trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội Mác đã chỉ rõ: hậu quảtất yếu của nền dân chủ ở tất cả các nớc văn minh là quyền thống trị về chính trịcủa giai cấp vô sản, quyền thống trị của giai cấp vô sản là tiền đề đầu tiên của tấtcả mọi biện pháp cộng sản chủ nghĩa Có nghĩa là chuyên chính vô sản, tổ chức
và hoạt động của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ đều lànhững tiền đề, phơng thức để giai cấp công nhân và nhân dân lao động xây dựngthành công chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản
Kế thừa t tởng của Mác, Lênin chỉ rõ: đ “ ơng nhiên chế độ dân chủ cũng
là một hình thức nhà nớc và sẽ phải mất đi khi nhà nớc tiêu vong, nhng điều đó chỉ xảy ra khi chủ nghĩa xã hội thắng lợi hoàn toàn và đợc củng cố, quá độ lên chủ nghĩa xã hội hoàn toàn”6 Nghĩa là chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa là mộthình thái nhà nớc, trong nhà nớc đó nhân dân là tính thứ nhất, nhà nớc là tính thứhai- chịu sự quy định của nhân dân; nhân dân là chủ, nhà nớc là công cụ để nhândân thực hiện và phát huy quyền làm chủ của mình đối với nhà nớc và xã hội.Những hình thái đó càng đợc mở rộng và phát triển bao nhiêu thì càng dẫn đền
6 Lênin toàn tập, Tập27, NxbTB, M, 1980, tr329.
Trang 5tiêu vong sớm bấy nhiêu Dới chủ nghĩa cộng sản, hệ thống và chế độ dân chủ xãhội chủ nghĩa sẽ không còn cơ sở tồn tại, dân chủ sẽ trở nên hoàn bị và triệt đểhoàn toàn.
Xét về mặt cấu chúc, hệ thống chính trị và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
có mối quan hệ càng gắn bó, khăng khít, cái này nằm trong cái kia, cái kia baohàm cái này không tách dời nhau, là một chỉnh thể thống nhất Nền dân chủ xãhội chủ nghĩa là toàn bộ thể chế, thiết chế, cơ chế chính trị của chế độ xã hội- xãhội chủ nghĩa thể hiện và bảo đảm các quyền tự do, bình đẳng, dân chủ của nhândân trong đời sống và quan hệ xã hội, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân.Trong cấu chúc của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thì hệ thống chính trị là một
bộ phận cơ bản, trọng yếu với tính cách là thiết chế, cơ chế chính trị của nền dânchủ xã hội chủ nghĩa Do đó, đổi mới và hoàn thiện hệ thống chính trị là nộidung quan trọng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủnghĩa Bởi vì, theo Lênin: Chế độ dân chủ bao giờ cũng mang tính giai cấp, bảnchất của nền dân chủ đợc quy dịnh bởi bản chất của giai cấp thống trị Nền dân
chủ xã hội chủ nghĩa là chế độ dân chủ “gấp triệu lần” dân chủ t sản, nhng
không phải là cái gì trừu tợng, mà chính là quyền lực thực tế của nhân dân lao
động đối với xã hội và bản thân Do vậy, nền dân chủ ấy phải có một thiết chế,cơ chế đảm bảo cho nền dân chủ hội chủ nghĩa đợc thực hiện Thiết chế ấy chính
là hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa vận hành theo cơ chế: Đảng cộng sản lãnh
đạo- Nhà nớc xã hội chủ nghĩa quản lý, Nhân dân lao động làm chủ Đây là thiếtchế, cơ chế bảo đảm chắc chắn nhất cho nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thể hiện
đúng bản chất và đợc hiện thực hóa trên thực tế
Nh vậy, từ mối quan hệ giữa hệ thống chính trị và nền dân chủ xã hội chủnghĩa chúng ta có thể khảng định thực chất của đổi mới và kiện toàn hệ thốngchính trị là xây dựng và từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa- xét
về bản chất và cấu chúc của hệ thống chính trị và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
1.2 xuất phát từ vai trò, chức năng của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa.
Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa có vai trò quyết định với việc thựchiện và phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, vai trò đó đợc quy định một cáchkhách quan từ bản chất của nó Đồng thời hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa làcông cụ để nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình đối với xã hội Hệ thốngchính trị là thiết chế, cơ chế của chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, chức năng cơbản của nó là xây dựng và từng bớc hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.Bởi vì, trớc hết hệ thống chính trị đợc thiết lập và không ngừngđợc củng cố, hoàn
Trang 6thiện là điều kiện cơ bản nhất bảo đảm cho công cuộc xây dựng xã hội mới, xãhội xã hội chủ nghĩa giành thắng lợi, là cơ sở cho nền dân chủ xã hội chủ nghĩatồn tại và phát triển Mặt khác, hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa còn là khâuthen chốt, yếu tố cơ bản nhất để xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủnghĩa, nó tạo ra một bộ máy hoạt động theo cơ chế bảo đảm đầy đủ quyền làmchủ của nhân dân Hơn nữa, hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là một bộ phận
đặc biệt có vai trò chi phối các bộ phân khác trong kiến trúc thợng tầng xã hộichủ nghĩa Nó vừa phản ánh cơ sở kinh tế, vừa chịu quy định của các quan hệkinh tế xã hội chủ nghĩa, đồng thời nó vừa tác động trực tiếp và tích cực đến cơ
sở kinh tế - cái nền tảng bảo đảm nền dân chủ xã hội chhủ nghĩa ra đời, tồn tại
và phát triển Chính vì lẽ đó, hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa có vai trò địnhhớng sự phát triển của dân chủ Chế độ dân chủ phát triển theo hớng mở rộngdân chủ cho quảng đại quần chúng nhân dân, hay bó hẹp cho thiểu số bóc lột;chuyên chính với kẻ thù hay chuyên chính với nhân dân lao động là do bản chất
hệ thống chính trị quyết định
Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa là bộ máy bảo đảm cho hiện thực hóaquyền dân chủ của nhân dân, gắn với dân chủ kỷ cơng, kỷ luật và ngăn chặnnhững hành vi xâm phạm dân chủ, lợi dụng dân chủ để gây mất ổn định chínhtrị- xã hội
Vai trò của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa đối với nền dân chủ xã hộichủ nghĩa đợc quy định một cách khách quan, đợc biểu hiện qua vai trò chứcnăng của từng thành tố trong cấu trúc của hệ thống chính trị Trong đó, Đảngcộng sản vừa là hạt nhân lãnh đạo vừa là một thành tố của hệ thống có vai tròquyết định sự ra đời và phát triển của hệ thống chính trị và nền dân chủ xã hộichủ nghĩa Sự lãnh đạo toàn diện của Đảng cộng sản là nhân tố có ý nghĩa quyết
định cho sự vận động và phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Đảng cộngsản là ngời đại biểu cho lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và củacả dân tộc Đảng cộng sản đợc trang bị lý luận khoa học đó là Chủ nghĩa Mác-Lênin Đảng cộng sản là ngời vạch ra cơng lĩnh chính trị, chính sách kinh tế xãhội bảo đảm cho sự phát triển của đất nớc Đảng cộng sản đa chủ nghĩa Mác-Lênin vào trong phong trào cách mạng quần chúng, nâng cao giác ngộ chính trịcủa quần chúng, đảm bảo tính tự giác của phong trào trong quá trình xây dựngnền dân chủ xã hội chủ nghĩa Cũng chỉ có sự lãnh đạo của Đảng cộng sản nhândân mới có thể tiến hành cuộc đấu tranh có hiệu quả, chống lại mọi biểu hiệnchủ nghĩa quan liêu, mu đồ lợi dụng quá trình dân chủ hóa vì lợi ích trái với lợiích của nhân dân Đồng thời, sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam là nhân
Trang 7tố cơ bản quyết định bản chất nền dân chủ và hệ thống chính trị Nếu tách sựlãnh đạo của Đảng với xã hội, hoặc coi nhẹ sự lãnh đạo của Đảng sẽ làm cho cácthành tố khác trong hệ thống chính trị mất phơng hớng hoạt động, xa dời bảnchất giai cấp công nhân, hoạt động đi theo hớng tự do kiều t bản, kéo theo làmmất quyền dân chủ cho nhân dân lao động Mặt khác, lợi ích của giai cấp côngnhân, của đảng không nằm ngoài lợi ích của nhân dân lao động; Đảng là đại biểutrung thành cho lợi ích của giai cấp công nhân, của nhân dân lao động và của cảdân tộc, có mối quan hệ mật thiết với nhân dân; hoạt động trong khuôn khổ hiếnpháp và pháp luật Do vậy, giữ vững tăng cờng sự lãnh đạo duy nhất của Đảngcộng sản trong hệ thống chính trị là nhân tố cơ bản, điều kiện tiên quyết nhất bảo
đảm cho sự ra đời và bản chất nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Nhà nớc xã hội chủ nghĩa - thiết chế có chức năng trực tiếp nhất trong thểchể hóa tổ chức thực hiện quyền lực của nhân dân, là công cụ sắc bén nhất trongcuộc đấu tranh với mọi mu đồ đi ngợc lại lợi ích của nhân dân; là thiết chế chínhtrị có hệu quả nhất trong tổ chức xây dựng xã hội mới; là công cụ hữu hiệu đểvai trò lãnh đạo của Đảng trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội nói chung
và xây dựng nền dân chủ nói xã hội chủ nghĩa nói riêng đợc thực hiện Chính vìvậy, trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, đảng ta xem nhà nớc là “trụ cột”,
là một công cụ chủ yếu,7 vững mạnh của nhân dântrong sự nghiệp xây dựng vàbảo vệ tổ quốc”
Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đợc thực hiện bằng Nhà nớc pháp quyền xãhội chủ nghĩa Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đợc thực hiện bằng cả hệ thống tổchức và cơ chế phức tạp của nhiều yếu tố phức hợp tạo thành Nhng với tính cách
là một chế độ chính trị, trớc hết dân chủ xã hội chủ nghĩa đợc thực hiện bằngNhà nớc và thông qua Nhà nớc Nhà nớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa là nhà nớcpháp quyền của dân, do dân và vì dân trên cơ sở khối liên minh giữa giai cấpcông nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức do Đảng cộng sản lãnh đạo.Nhà nớc có chức năng cụ thể hóa đờng lối quan điểm của Đảng về các quyền củanhân dân thành Hiến pháp, pháp luật, chính sách…và tổ chức thực hiện chúng.Pháp luật trở thành công cụ chủ yếu của nhà nớc trên mọi lĩnh vực đời sống xãhội Nhà nớc pháp quyền là nhà nớc quản lý bằng pháp luật Mọi cá nhân tổ chứchợp pháp đều bình đẳng về nghĩa vụ và quyền lợi trớc pháp luật Quyền lực xãhội, quyền lực nhà nớc dới chủ nghĩa xã hội thuộc về nhân dân nhng phải đợc
đảm bảo bằng hiến pháp và pháp luật, phải đợc quy định cụ thể trong luật pháp.Công việc đó là do các cơ quan nhà nớc thực hiện, thể hiện ý trí nguyện vọng
7 Đảng cộng sản Việt nam, Văn kiện NQTW3, KhóaVIII, NxbCTQG, H, 1997,tr6.
Trang 8của nhân dân và đại diện cho nhân dân thực hiện quyền lực ấy trên cơ sở điềuhành, quản lý mọi mặt đời sống xã hội Đảm bảo cho nhân dân thực hiện quyềnlực của mình trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa , xã hội, quốc phòng, anninh…
Vấn đề thuộc bản chất của bất cứ nền dân chủ nào đó là giải quyết mốiquan hệ giữa dân chủ và chuyên chính Trong chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa,dân chủ luôn gắn với kỷ cơng, pháp luật, pháp chế; thống nhất giữa quyền lợi-nghĩa vụ- trách nhiệm, dân chủ đi đôi với chuyên chính Để thực hiện dân chủcho nhân dân phải chuyên chính với kẻ thù; bọn phản động phá hoại dân chủ,Nhà nớc là công cụ sắc bén để thực hành chuyên chính với mu đồ đi ngợc lại vớivới lợi ích và quyền làm chủ của nhân dân, đó cũng là chức năng cơ bản của nhànớc chuyên chính vô sản trong xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủnghĩa
Trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, mặt trận tổ quốc và các đoànthể chính trị- xã hội cách mạng ra đời và trởng thành trong quá trình cách mạngdới sự lãnh đạo của Đảng Các đoàn thể ấy là tổ chức của nhân dân, phấn đấucho dân, thực hiện quyền lợi cho dân, bênh vực cho quyền lợi chính đáng củanhân dân, liên lạc mật thiết giữa nhân dân với Chính phủ Cho nên, nó có vai tròrất to lớn trong tập hợp, giáo dục quần chúng nhân dân tham gia xây dựng vàthực hiện đờng lối của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nớc; quy tụ mọithành viên vào thực hiện có hiệu quả những quyền lực hợp pháp của mình Đồngthời nó là công cụ, thông qua đó nhân dân tham gia xây dựng, giám sát hoạt
động của Đảng, Nhà nớc, bảo vệ, thỏa mãn lợi ích, nhu cầu chính đáng của cácthành viên trong tổ chức mình Thực chất đó là hệ thống công cụ trong thiết chếbảo đảm cho nhân dân thực hiện quyền lực của mình đối với xã hội
Các thành tố trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa có quan hệ chặt chẽvới nhau tạo thành cơ chế bảo đảm quyền làm chủ chủa nhân dân Do vậy, đổimới, kiện toàn hệ thống chính trị nói chung và các thành tố nói riêng thực chất là
đổi mới, kiện toàn thiết chế, cơ chế cho nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đợc xâydựng và từng bớc hoàn thiện
1.3 Xuất phát từ quy luật hình thành chế độ dân chủ và điều kiện thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc ta.
Dân chủ là giá trị nhân loại, là ớc nguyện từ xa xa của con ngời đã muốnlàm chủ tự nhiên, làm chủ xã hội và làm chủ chính bản thân mình; đó là nhu cầukhách quan của phát triển xã hội loài ngời Nhng dân chủ bao giờ cũng bị chi
Trang 9phối, quy định bởi cơ sở kinh tể-xã hội và cơ sở chính trị- xã hội ở chế độ chiếmhữu nô lệ và chế độ phong kiến hầu nh không có dân chủ Đến nền văn minhChâu Âu (thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX) dân chủ đã có sự phát triển vợt bậc đó làchế độ dân chủ t sản Tuy nhiên, đó vẫn là nền dân chủ chật hẹp, bị cắt xén, giảdối, giả hiệu bởi do chế độ kinh tế-xã hội và bản chất giai cấp t sản quy định Chỉ
đến chế độ xã hội chủ nghĩa, nền dân chủ mới đợc xây dựng trên cơ sở của chínhnó- chế độ khinh tế- xã hội dựa trên cơ sở công hữu về t liệu sản xuất và côngbằng, không có bóc lột, bất công, mọi ngời đợc sống tự do, bắc ái, khi ấy xã hộimới có bớc phát triển lên trình độ dân chủ, nhân dân làm chủ xã hội
Theo nghĩa đó, ở nớc ta vấn đề dân chủ luôn gắn liền với vấn đề dân tộc,chỉ có giải phóng dân tộc khỏi ách áp bức bóc lột mới mở đờng cho dân chủ pháttriển, dân chủ trở thành mục đích trực tiếp trong công cuộc cách mạng giảiphóng dân tộc Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc ta đợc hình thành và pháttriển là kết quả tất yếu của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân tiến hànhcách mạng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Đó là vấn đề có tính quy luật trong quátrình hình thành, xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, nếukhông có cách mạng xã hội chủ nghĩa thành công thiết lập nên chuyên chính vôsản thì không thể có nền dân chủ xã hội chủ nghĩa tồn tại và phát triển nh hiệnnay
Dới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, Cách mạng táng Tám năm
1945 thành công, thiết lập nền dân chủ mới- Nhà nớc dân chủ nhân dân; pháthuy vai trò của nó trong cách mạng giải phóng dân tộc, thống nhất đất nớc, đa n-
ớc ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ t bản chủ nghĩa, tức làkhông qua chế độ dân chủ t sản Do vậy, xây dựng và từng bớc hoàn thiện nềndân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc ta là quá trình lâu dài nhằm từng bớc hoàn thiệncác thiết chế, cơ chế dân chủ, hệ thống pháp luật, thực hiện các nội dung, hìnhthức dân chủ trong đời sống xã hội; nâng cao trình độ văn hóa dân chủ cho nhândân; hạn chế loại chừ những ảnh hởng của dân chủ t sản, tàn d của tâm lý, thóiquen của nền sản xuất nhỏ…toàn bộ quá trình đó tất yếu phải do hệ thống chínhtrị xã hội chủ nghĩa tổ chức xây dựng Cho nên, thực chất quá trình phát huy, đổimới kiện toàn hệ thống chính trị là yêu cầu khách quan do chính quy luật hìnhthành phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc ta quy định, thực chất
đó là quá trình từng bớc hoàn thiện nền dân chủ ở nớc ta hiện nay
Xét về điều kiện để thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nớc ta bao gồmnhiều vấn đề: cơ sở kinh tế- xã hội, cơ sở chính trị- xã hội, trong đó trực tiếp nhất
Trang 10là vần đề dân sinh, dân trí và dân quyền Muốn có dân chủ, dân chủ là dân làmchủ, trớc hết dân phải có quyền sống, quyền tự do và quyền mu cầu hạnh phúc.Nhân dân phải có trí tuệ, văn hóa, tri thức về dân chủ, phải có độc lập dân tộc,dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc Những điều kiện trực tiếp ấy không thểnào không do cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa đem lại; không thể nào không
do hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa xây dựng, tổ chức lên Điều đó đợc thểhiện rất rõ trong vai trò của Đảng đặt ra đờng lối, chiến lợc, sách lợc phát triển
đúng đắn, nhất là khi có chính quyền, Đảng trở thành Đảng cầm quyền lãnh đạochính quyền nhà nớc và lãnh đạo toàn xã hội tiến hành xây dựng những điềukiện, cơ sở chính trị - xã hội, kinh tế- xã hội cho nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Do vậy, s phát triển của dân chủ phụ thuốc rất lớn vào uy tín của Đảng với quầnchúng Nếu Đảng đợc lòng dân, đợc dân tin, dân yêu thì dân chủ sẽ đực phát huy
mở rộng Ngợc lại, Đảng không ngang tầm, không trong sạch vững mạnh vềchính trị, t tởng và tổ chức sẽ mất lòng tin của nhân dân, dân chủ sẽ bị thu hẹphoặc hình thức Nhà nớc phải là nhà nớc thực quyền, của dân, do dân, vì dân,phát huy vai trò tổ chức xây dựng các điều kiện cho dân chủ xã hội chủ nghĩa.Trong đó, phải có sự đột phá trong khâu thông tin cho dân, giáo dục nhận thứccho nhân dân, nâng cao trình độ học vấn, đời sống vật chất tinh thần cho nhândân, bồi dỡng năng lực thực hành dân chủ cho dân để tạo điều kiện cho dân biếthởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ, dám nói, dám làm nh Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: “dân chỉ biết rõ giá trị của độc lập khi nào dân đợc
ăn no, mặc đủ” và “Nhà nớc chẳng những công nhận những quyền lợi của công dân mà còn bảo đảm những điều kiện vật chất cần thiết để cho công dân thực sự
đợc hởng quyền đó”8
Nh vậy, xét về điều kiện để thực hiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, hệthống chính trị ở nớc ta đóng vai trò trực tiếp thỏa mãn những điều kiện ấy Chonên đổi mới, kiện toàn, phát huy vai trò của hệ thống chính trị thực chất là tạo
điều kiện cần thiết để xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ ở nớc ta hiện nay
1.4 Thực tiễn cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới chứng minh hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa đóng vai trò quyết định trực tiếp sự tồn tại và phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.
Thực tiễn 60 năm xây dựng nhà nớc dân chủ-nhà nớc xã hội chủ nghĩa vàthực tiễn nền dân chủ ở Việt Nam cho thấy ở đâu, khi nào hệ thống chính trị đợckiện toàn, xây dựng trong sạch vững mạnh, cơ chế hoạt động linh hoạt, nhịpnhàng, ăn khớp thì ở đó, khi đó đân chủ đợc phát huy, mở rộng, phát triển (xét
8 Hồ Chí Minh toàn tập, tập4 – tập9, NxbCTQG, H, 2000, Tr152, Tr593.