Xung đột tâm lí giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở tại thành phố bắc giang

Những công trình nghiên cứu trước đây về vấn đề này thường cho rằng xung đột là một hiện tượng tiêu cực, nó có ảnh hưởng không tốt đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái cũng như sự phát

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Thân Thị Nga

XUNG ĐỘT TÂM LÝ GIỮA CHA MẸ VÀ CON

LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

TẠI THÀNH PHỐ BẮC GIANG

Chuyên ngành: Tâm lý học

Mã số: 60.31.04.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS LÊ THỊ THU HẰNG

Hà Nội, năm 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu khoa học độc

lập của tôi Các tài liệu, tư liệu được sử dụng trong luận văn có nguồn dẫn rõ

ràng, các kết quả nghiên cứu là quá trình lao động trung thực của tôi

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Thân Thị Nga

LỜI CẢM ƠN

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tác giả xin gửi lời cảm ơn đến TS Lê Thị Thu Hằng - người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô giáo trong khoa tâm lý học, cùng với các thầy cô giáo, các phòng, ban của Học viện Khoa học xã hội đã quan tâm, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Xin gửi lời cảm ơn tới cán bộ, giảng viên và học sinh, cha mẹ học sinh Trường trung học cơ sở Đồng Sơn và Trường trung học cơ sở Tiền Phong đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này

Dù có nhiều cố gắng song luận văn vẫn còn những thiếu sót, vì vậy tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 07 năm 2016

Tác giả

Thân Thị Nga

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUNG ĐỘT TÂM LÝ GIỮA CHA MẸ VÀ CON LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 10

1.1 Các khái niệm công cụ 10

1.2 Các biểu hiện của XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS 22

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở 27

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 32

2.1 Khách thể và địa bàn nghiên cứu 32

2.2 Tổ chức nghiên cứu 37

2.3 Phương pháp nghiên cứu 38

Tiểu kết chương 2 43

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN XUNG ĐỘT TÂM LÝ GIỮA CHA MẸ VÀ CON LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 44

3.1 Đánh giá chung XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS 44

3.2 Thực trạng XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS 46

Tiểu kết chương 3 73

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 74

1 Kết luận 74

2 Kiến nghị 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN VĂN

Bảng 2.1: Đặc điểm khách thể nghiên cứu 32

Bảng 3.1: Đánh giá chung xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con 44

Bảng 3.2: Xung đột trong nhận thức trong giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS 47

Bảng 3.3: Xung đột trong thái độ giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS 53

Bảng 3.4: Xung đột trong hành vi giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS 57

Bảng 3.5: Nội dung XĐTL giữa cha mẹ và con 62

Bảng 3.6: So sánh độ tuổi của cha mẹ với các nội dung XĐTL 66

Bảng 3.7: Cách thức giải quyết xung đột của cha mẹ và con khi xảy ra xung đột 69

Bảng 3.8: Nguyên nhân gây ra XĐTL giữa cha mẹ và con 71

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xã hội hiện đại, chức năng giáo dục của gia đình vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của một con người nói chung và đứa trẻ nói riêng Tuy nhiên, trong cuộc sống, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái diễn ra hết sức phức tạp và không tránh khỏi việc xảy ra những xung đột mâu thuẫn Ở lứa tuổi thiếu niên, các

em có nhiều thay đổi về thể chất, tâm sinh lý, dễ chịu tác động của những biến đổi trong xã hội, vai trò của gia đình càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết Bởi lẽ, ở lứa tuổi này, nếu không nhận được sự quan tâm, giáo dục một cách đúng đắn từ phía gia đình, các em sẽ rất dễ sa vào các tệ nạn xã hội, có xu hướng thực hiện các hành vi lệch chuẩn gây nên những hậu quả đáng tiếc đối với bản thân, gia đình và

xã hội Xung đột tâm lí giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là hiện tượng phổ biến có thể xảy ra ở bất kì thời điểm nào và nó bắt nguồn từ sự khác biệt trong nhận thức giữa cha mẹ và con cái về cùng một vấn đề Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là lứa tuổi dễ xảy ra xung đột tâm lý với cha mẹ nhất Ở lứa tuổi này, các

em muốn làm người lớn, muốn được độc lập, được thoát khỏi sự kiểm soát chặt chẽ của cha mẹ, muốn được tự khẳng định bản thân và muốn tự quyết định những vấn

đề của mình dựa vào sự hiểu biết của bản thân mà không phụ thuộc vào cha mẹ Trong khi đó, cha mẹ do không hiểu đặc điểm tâm lý này của con, do có thói quen kiểm soát con, muốn duy trì sự phụ thuộc của con vào mình và cho rằng con còn nhỏ nên đã áp dụng nhiều biện pháp giáo dục cứng nhắc, áp đặt buộc con phải tuân theo quyết định của mình trong mọi vấn đề Chính điều này làm cho các xung đột giữa cha mẹ và con trở nên trầm trọng hơn Tuy nhiên, ở lứa tuổi này, nhận thức của các em còn nhiều hạn chế nên cha mẹ không thể để con quyết định mọi vấn đề mà hiểu được đặc điểm này của con, cha mẹ cần tìm ra các biện pháp phù hợp nhất để giải quyết triệt để các xung đột mà con cái vẫn cảm thấy mình được tôn trọng và được khẳng định cái Tôi của bản thân

Nước ta là nước đang phát triển, nền kinh tế thị trường hiện nay đang lôi kéo những người làm cha làm mẹ vào vòng xoáy của lao động xã hội, của nghề nghiệp

mưu sinh cùng với gánh nặng công việc trong gia đình dẫn đến họ thường xuyên bị quá tải, mệt mỏi, stress , dẫn đến họ không có nhiều thời gian quan tâm sát sao, chăm sóc và dạy dỗ các con Hiện nay, Bắc Giang là tỉnh đang thu hút rất nhiều các tập đoàn, công ty trong và ngoài nước, các khu công nghiệp ngày một tăng lên, phần lớn những người dân ở đây làm công nhân trong các công ty, họ phải làm việc

ở công ty từ 8 đến 12 giờ một ngày dẫn đến ít có thời gian quan tâm đến con Cùng với đó là sự lớn lên phát triển cả về thể chất và tâm sinh lý của đứa trẻ đặc biệt là lứa tuổi học sinh trung học cơ sở, các em có sự thay đổi lớn trong nhận thức và hình

thành "cảm giác về sự trưởng thành", "cảm giác người lớn" Nếu không khéo trong

cách cư xử với con, cha mẹ và con cái rất dễ nảy sinh mâu thuẫn, dẫn đến việc các bậc cha mẹ sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc giáo dục con cái Mỗi gia đình có hoàn

cảnh khác nhau, ông cha ta có câu: "Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh", tùy vào

đặc điểm tính cách của con mà cha mẹ lựa chọn cách dạy dỗ giáo dục con phù hợp tạo mối quan hệ tình cảm tốt đẹp giữa cha mẹ và con cái Trên thực tế, phần lớn cha

mẹ cảm thấy khó khăn trong giáo dục con cái ở lứa tuổi này Các mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái hiện nay đang tăng cao, rất nhiều các ông bố, bà mẹ phải trăn trở, đau đầu trong việc tìm cách giáo dục con và các biện pháp giải quyết xung đột

Hiện nay, vấn đề xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con cái là vấn đề cấp bách và cần được quan tâm Các xung đột này đòi hỏi phải được giải quyết Xung đột không được giải quyết thì không thể tiến hành công việc tiếp theo hoặc không thể có được một cuộc sống bình thường giữa các cá nhân trong gia đình Những công trình nghiên cứu trước đây về vấn đề này thường cho rằng xung đột là một hiện tượng tiêu cực, nó có ảnh hưởng không tốt đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái cũng như sự phát triển của trẻ Các xung đột mang tính chất phá hoại, làm tan vỡ gia đình Xung đột làm đảo lộn cuộc sống gia đình, gây ảnh hưởng nặng nề đến trạng thái tâm lý thần kinh của mọi người Vì khi xung đột mỗi bên của xung đột ít nghĩ đến công việc hơn nhưng lại nghĩ đến đấu tranh Nếu xung đột không được giải quyết thỏa đáng sẽ dẫn đến không khí trong gia đình trở nên nặng nề, căng thẳng, gây bất hòa giữa các thành viên và làm cho khoảng cách giữa cha mẹ và con cái

ngày càng sâu sắc hơn Nhưng thực tế cho thấy rằng, không phải lúc nào xung đột cũng mang tính tiêu cực Nếu chúng ta biết điều chỉnh các xung đột thì sẽ có tác dụng ngược lại, các xung đột có tính chấtgiải quyết mâu thuẫn để thúc đẩy gia đình cũng như bản thân cá nhân phát triển thì khi đó xung đột lại mang tính tích cực Nếu xung đột được giải quyết một cách đúng đắn thì nó sẽ làm dịu đi sự căng thẳng, dập tắt xung đột, nó xóa nhòa cảm giác nặng nề trong gia đình, trong mỗi cá nhân, lôi cuốn mọi người chú ý đến trách nhiệm chung và tính tích cực được nâng cao, tạo bầu không khí tâm lý trong gia đình trong sạch, góp phần xây dựng gia đình đầm

ấm, hạnh phúc Bởi vậy, việc khắc phục xung đột có một ý nghĩa rất lớn, nó thúc đẩy sự phát triển của gia đình cũng như của cá nhân Việc nghiên cứu xung đột tâm

lý giữa cha mẹ và con cái đặc biệt là lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là rất cần thiết và nó có ý nghĩa đối với công tác nghiên cứu và giáo dục nhân cách cho trẻ

Từ thực tế trên, tôi nhận thấy vấn đề nghiên cứu: "Xung đột tâm lí giữa cha

mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở tại thành phố Bắc Giang" là vô cùng

cần thiết

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1 Trên thế giới

Xung đột là hiện tượng phổ biến trong đời sống xã hội và tinh thần của con

người Trong quá trình con người giao lưu quan hệ với nhau thì bất đồng và xung đột là điều không thể tránh khỏi Đã từ rất lâu, vấn đề xung đột giữa cá nhân với cá nhân đã được các nhà tâm lý học ở nước ngoài rất quan tâm đặc biệt là XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS

Trước đây, các nhà tâm lý xã hội phương Tây rất quan tâm nghiên cứu các xung đột trong tập thể giữa cá nhân với cá nhân Có thể kể đến các công trình tiêu biểu như sau:

S.Freud (1856-1939) bác sĩ tâm thần người Áo cho rằng: nhân cách được

cấu tạo từ ba khối: "cái nó" (id),"cái tôi" (ego), "siêu tôi" (superege) Giữa "cái nó"-

là các bản năng vô thức luôn đòi thỏa mãn với "siêu tôi"- các chuẩn mực cấm kỵ xã

hội luôn mâu thuẫn, xung đột, chống đối lẫn nhau Theo S Freud: "Xung đột chủ

yếu là do những xung lực bản năng vấp phải thực tế (sự vật bên ngoài và ràng buộc

xã hội) không thể thỏa mãn trực tiếp đầy đủ Đó là nguồn gốc của mọi hành vi, hành vi là do sự thỏa hiệp giữa các xung năng và thực tế Xung đột là tình trạng thường xuyên trong thực tế".[10, tr 38]

Khái niệm về sự cạnh tranh và xung đột trong Tâm lý học phương Tây được

phân tích đầy đủ hơn trong các tác phẩm của M.Deutsch trong cuốn “Vấn đề giải

quyết xung đột” Theo ông sự khác nhau giữa hai hiện tượng này là ở chỗ chúng liên

quan đến những khía cạnh khác nhau của hiện thực Theo tác giả thì dấu hiệu khách quan của nó là sự va chạm của những hành động không cùng nhau (những hành động chia rẽ, cắt đứt…) nảy sinh không phải do những đặc điểm của tình huống xung đột mà là do đặc điểm của những mối quan hệ liên nhân cách.[4]

Từ những hiện tượng xung đột trong thực tiễn đời sống xã hội hàng ngày của con người, từ việc tìm hiểu nguyên nhân của các hiện tượng này, các nhà khoa học

đã khái quát chúng để có thể đưa ra khái niệm chung nhất về xung đột Nhà nghiên

cứu nổi tiếng người Mỹ L.Coser cho rằng: "Sự xung đột theo đúng từ của nó là sự

đấu tranh, nó xuất hiện khi có sự thiếu hụt quyền lực, vị trí hay công cụ cần thiết để thỏa mãn những đòi hỏi, kì vọng và đấu tranh đó làm cô lập, lấn át hoặc dập tắt mục đích của đối phương".[37, tr 8] Theo Coser, xung đột là một phần của các mối

quan hệ giữa cá nhân với cá nhân và không nhất thiết đó phải là dấu hiệu của sự bất

ổn Ông cũng chỉ ra sự cần thiết phải phân biệt xung đột như là một phương tiện để đạt được một kết quả nhất định và sự xung đột như là mục đích tự thân của nó Khi xung đột như là phương tiện để đạt kết quả thì nó sẽ kích thích ý định đạt được mục đích mong muốn Ngược lại, nếu xung đột là phương tiện không phù hợp để đạt được kết quả mong muốn thì xung đột sẽ làm cho tâm lý của mỗi cá nhân căng thẳng hơn Tuy nhiên, định nghĩa của ông còn nhiều hạn chế, ông chỉ nhấn mạnh đến các hiện tượng xung đột trong đời sống xã hội mà chưa quan tâm đến các hiện tượng xung đột trong đời sống tâm lý của con người

Nhà tâm lý học Mỹ Watson Goodwin cho rằng: "Xung đột là mâu thuẫn

người - người Xung đột nảy sinh và phát triển từ một tình huống mà cả hai người

đều có cơ hội thắng, nhưng nếu một người thắng thì người khác phải thua" Do đó,

xung đột có thể được coi như là một cuộc cãi nhau, cảm giác này có thể trở thành quá gay gắt đến nỗi mà con người có thể giết chết lẫn nhau Ông cũng cho rằng nghệ thuật của người hòa giải là tìm cách tháo gỡ xung đột bằng cách tìm ra một sự hợp nhất chân chính giữa hai bên tham gia xung đột hoặc làm xao nhãng sự chú ý của một trong hai bên xung đột bởi sự gợi lên những hứng thú khác để hướng họ tới hoạt động khác.[40, tr 38-39]

Vào những năm 60 của thế kỉ 20 nhiều nhà tâm lý học Xô Viết cũng quan

tâm đến vấn đề này A.G.Covaliốp trong cuốn sách "Tập thể và những vấn đề tâm

lý xã hội của lãnh đạo"(1975) cho rằng: "Xung đột là mâu thuẫn giữa người với

người đặc trưng bởi sự đấu tranh Mâu thuẫn chỉ dẫn tới xung đột khi nó đụng chạm tới cương vị xã hội của cá nhân, quyền lợi vật chất và tinh thần của người ta,

2.2 Tại Việt Nam

Ở Việt Nam, vấn đề xung đột cũng bắt đầu được các nhà nghiên cứu quan tâm Tuy nhiên, số lượng các công trình nghiên cứu về vấn đề này còn chưa nhiều

và những vấn đề khác nhau của hiện tượng xung đột còn chưa được đề cập một cách toàn diện Các nghiên cứu của các tác giả chủ yếu quan tâm đến xung đột trong tập thể và xung đột giữa cá nhân với cá nhân Một số tác giả đã nghiên cứu về vấn đề xung đột tâm lý tiêu biểu như:

Nguyễn Phúc Ân cho rằng: "Trong cuộc sống và hoạt động, con người rất

cần đến nhau, thiếu nhau thì cảm thấy cô đơn không chịu được, nhưng sống gần nhau thì phát sinh mâu thuẫn, va chạm, do đó mỗi người có thói quen tâm lý, phong tục, tập quán, truyền thống khác nhau, có tàn dư quá khứ khác nhau, có nhu cầu,

khát vọng khác nhau" Tác giả cho rằng có ba loại va chạm cơ bản: va chạm giữa cá

nhân với cá nhân, giữa cá nhân với tập thể, giữa tập thể với tập thể Từ va chạm dẫn tới xung đột là hiện tượng vốn có trong tâm lý tập thể, là đặc điểm của sự vận động trong giao tiếp [1, tr 86-89]

Mai Hữu Khuê đã xác định: "Xung đột giữa các cá nhân tức là mâu thuẫn

giữa những người làm việc riêng lẻ với nhau mà nguồn gốc của những xung đột này thường là do tàn dư của quá khứ, những thói quen, tập quán và truyền thống thừa hưởng từ xã hội cũ như: tính ích kỉ, tính tự cao tự đại, sự ki cóp thu vén cá nhân "[16, tr 13]

Tác giả Trần Trọng Thủy với trong cuốn "Tâm lý học quản lý" (1992) đã

cho rằng "Xung đột là một hiện tượng nảy sinh trong hoạt động cùng nhau giữa các

cá nhân trong tập thể Nó liên quan đến bầu không khí tâm lý trong tập thể"[26, tr

98]

Tác giả Vũ Dũng cho rằng: “Xung đột là sự khác biệt (về quan điểm, mục

đích, động cơ…) giữa các thành viên trong quá trình thực hiện hoạt động của nhóm” [6, tr 158]

Tác giả Nguyễn Khắc Viện cũng quan tâm đến hiện tượng xung đột Ông đã

đưa ra khái niệm xung đột và ảnh hưởng của xung đột đối với những tâm bệnh của trẻ em và chứng nhiễu tâm ở người lớn.[34]

Trong luận án Tiến sĩ của Cao Thị Huyền Nga (2001) nghiên cứu về "Xung

đột trong quan hệ vợ chồng", tác giả cho rằng: "Xung đột tâm lý là nguyên nhân

chính dẫn đến việc ly hôn giữa các cặp vợ chồng".[20, tr 16]

Tác giả Nguyễn Văn Tuân trong luận án của mình nghiên cứu "Vấn đề xung

đột liên nhân cách trong tập thể quân nhân ở đơn vị cơ sở" (2002) tìm hiểu về xung

đột tâm lý trong các mối quan hệ liên nhân cách như các biểu hiện của xung đột giữa các cá nhân trong tập thể quân nhân và ảnh hưởng của các xung đột đó đến bầu không khí của tập thể.[31]

Năm 2005 tác giả Nguyễn Thị Tế với công trình nghiên cứu về "Một số biểu

hiện xung đột tâm lý trong quan hệ cha mẹ và con cái thiếu niên về nhu cầu độc

lập" Theo tác giả nguyên nhân chính dẫn đến xung đột giữa cha mẹ và con cái ở

tuổi thiếu niên là do sự khác biệt về nhận thức giữa cha mẹ và thiếu niên liên quan đến quyền được thỏa mãn nhu cầu độc lập.[24]

Tác giả Đỗ Hạnh Nga trong nghiên cứu "Xung đột tâm lý giữa cha mẹ và

con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở về nhu cầu độc lập" (2005) cho rằng đặc điểm

nổi bật của xung đột tâm lý về nhu cầu độc lập là sự khác biệt nhận thức giữa cha

mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở, khi con cái đã có khả năng trong nhận thức và muốn tự quyết định những công việc trong cuộc sống hàng ngày, còn cha

mẹ lại muốn duy trì sự phụ thuộc của con vào mình.[19]

Tác giả Nguyễn Xuân Thức (2005) nghiên cứu về “xung đột tâm lý trong

giao tiếp nhóm bạn bè của học sinh tiểu học” Nghiên cứu đã chỉ ra nhận thức của

học sinh tiểu học về xung đột và những nguyên nhân gây ra xung đột trong giao tiếp nhóm bạn bè của học sinh tiểu học [27, tr 21-24]

Các công trình nghiên cứu của các tác giả trước đây mới chỉ đề cập đến các biểu hiện và một số biện pháp khắc phục xung đột mà chưa quan tâm đến các yếu tố ảnh hưởng đến xung đột tâm lí giữa cha mẹ và con ở lứa tuổi học sinh trung học cơ

sở Do vậy, theo chúng tôi nghiên cứu về vấn đề này để tìm ra được các nguyên nhân gây ra xung đột để từ đó giúp những người làm cha làm mẹ có các biện pháp khắc phục và giải quyết triệt để các xung đột tạo mối quan hệ gần gũi, thân mật giữa cha mẹ và con

Khách thể chúng tôi lựa chọn cũng khác với các công trình nghiên cứu trước

đó, chúng tôi lựa chọn học sinh của các khối lớp 6, 7, 8, 9 của hai trường THCS Tiền Phong và THCS Đồng Sơn - Đây là hai trường có những nét đặc thù riêng: Học sinh trường Đồng Sơn phần đa số là con em trong gia đình kinh doanh giàu có, học sinh trường Tiền Phong đa số là con em trong gia đình làm nông nghiệp kinh tế gia đình ở mức bình thường

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu thực trạng các biểu hiện và những nguyên nhân dẫn đến XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS Trên cơ

sở đó, đề tài đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế xung đột, mâu thuẫn giữa cha mẹ

và con cái ở lứa tuổi này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa những vấn đề lí luận cơ bản để từ đó đưa ra khái niệm và các biểu hiện XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS

- Nghiên cứu thực trạng và nguyên nhân dẫn đến XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS

- Đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế xung đột, mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái ở lứa tuổi học sinh THCS, làm cho mối quan hệ này tốt đẹp hơn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS tại thành phố Bắc Giang

4.2 Khách thể nghiên cứu

500 người bao gồm: 250 học sinh lứa tuổi học sinh trung học cơ sở thuộc hai trường THCS Tiền Phong và trường THCS Đồng Sơn và 250 cha mẹ của các em học sinh này

4.3 Phạm vi nghiên cứu

4.3.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

Các biểu hiện XĐTL giữa cha mẹ và con ở lứa tuổi học sinh THCS

4.3.2 Giới hạn về địa bàn nghiên cứu

Trường THCS Tiền Phong, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc giang và trường THCS Đồng Sơn, TP Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Tiếp cận theo Tâm lý học lứa tuổi

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

- Phương pháp phỏng vấn sâu

- Phương pháp thống kê toán học

- Phương pháp chuyên gia

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn góp phần làm phong phú hơn lý luận về XĐTL nói chung và XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS nói riêng Chỉ ra những biểu hiện và nguyên nhân ảnh hưởng đến XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Làm rõ thực trạng biểu hiện XĐTL giữa cha mẹ và con của học sinh THCS tỉnh Bắc Giang, những nguyên nhân ảnh hưởng đến XĐTL, đồng thời đề xuất được một số biện pháp tác động nhằm hạn chế XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS

Những kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo bổ ích giúp cho cha mẹ và con cái xây dựng mối quan hệ tình cảm tốt đẹp, gần gũi, thân thiện tạo bầu không khí gia đình vui vẻ, đầm ấm, hạnh phúc

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và mục lục, luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XUNG ĐỘT TÂM LÝ GIỮA CHA MẸ VÀ CON LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

1.1 Các khái niệm công cụ

1.1.1 Khái niệm xung đột và xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

1.1.1.1 Khái niệm xung đột

Quá trình sống, hoạt động và giao lưu của con người tự nó đã chứa đựng các mâu thuẫn Đó là mâu thuẫn về nhận thức, về quan điểm, về lợi ích của mỗi cá nhân trong mối quan hệ liên nhân cách

Xung đột là một thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng La tinh: conflictus - là sự va

chạm, bất hòa, sự tranh cãi đụng độ, xô xát, chống đối giữa các khuynh hướng đối lập nhau, là sự tương hợp nhau trong ý thức của mỗi cá nhân riêng biệt, trong sự tác động qua lại liên nhân cách của các cá nhân hay của nhóm người gắn liền với các trạng thái cảm xúc tiêu cực gay gắt

Trong từ điển Anh - Việt (1993), Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn

Quốc gia, Viện ngôn ngữ học xung đột có hai nghĩa: 1 Sự bất đồng, tranh luận, tranh cãi nghiêm trọng 2 Sự đối lập, khác biệt, xô xát, không tương hợp.[28, tr 437]

Từ điển tâm lý (Vũ Dũng chủ biên) xác định: "Xung đột là sự va chạm của

các hướng đối lập, mâu thuẫn nảy sinh trong bản thân cá nhân trong quan hệ liên nhân cách hay liên nhóm, kèm theo những chấn động về tình cảm ( thường là những cảm xúc âm tính, bực bội, khó chịu, căm giận )".[7, tr 420]

Từ điển tâm lý (1995, Nguyễn Khắc Viện chủ biên) có định nghĩa: "Xung

đột là sự tranh chấp giữa những xu hướng, những lợi ích trong đó chủ thể thấy mình bị giằng xé giữa những lực lượng, những sức mạnh ngược chiều và ngang sức nhau".[35, tr 405]

Trong các từ điển Tiếng việt (1997), từ điển Triết học (1976) cũng đưa ra các định nghĩa khác nhau về xung đột.[22], [29], [30]

Ngoài những từ điển đã nêu trên, trong tâm lý học, khái niệm xung đột được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đưa ra những quan điểm riêng về vấn đề này:

Nhà nghiên cứu Mỹ L.Coser cho rằng: "Sự xung đột theo đúng từ của nó là

sự đấu tranh, nó xuất hiện khi có sự thiếu hụt quyền lực, vị trí hay công cụ cần thiết

để thỏa mãn những đòi hỏi, kì vọng và đấu tranh đó làm cô lập, lấn át hoặc dập tắt mục đích của đối phương" Theo Coser, xung đột là một phần của các mối quan hệ

và không nhất thiết đó phải là dấu hiệu của sự bất ổn.[37, tr 120]

- Nhà tâm lý học Mỹ J P Chaplin cho rằng: "Xung đột là hai hay nhiều

xung cơ có tính đối kháng lẫn nhau xảy ra một cách đồng thời" [36,tr 102]

Theo tác giả Severy, Brighamva Schlenker: "Xung đột là hoàn cảnh mà ở

đó mục đích của hai hay nhiều người không thống nhất nhau ở một số mức độ"[41,

tr 4]

Theo tác giả Vũ Dũng trong cuốn Tâm lý học xã hội cho rằng: "Xung đột là

sự khác biệt về quan điểm, mục đích, động cơ giữa các thành viên trong quá trình hoạt động chung của nhóm" [6, tr 158]

Vấn đề xung đột được tác giả Vũ Dũng đề cập trong cuốn “Cơ sở tâm lý học

của ê kíp lãnh đạo” (1995) [5]

Các tác giả: Mai Hữu Khuê, Nguyễn Ngọc Phú, Ngô Công Hoàn trong

các nghiên cứu của mình đều cho rằng xung đột là mâu thuẫn người - người về các vấn đề liên quan tới vị thế xã hội, quyền lợi, uy tín của các cá nhân [16], [23], [14]

Như vậy, tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau về xung đột, song mỗi cách định nghĩa lại nhìn xung đột ở những góc độ khác nhau hoặc là xem xét xung đột dưới góc độ tâm lý cá nhân hoặc là xem xét xung đột dưới góc độ của tâm lý học xã hội Nhưng dù nhìn ở góc độ nào thì các tác giả đều có những điểm tương đồng trong việc xác định nội hàm của khái niệm xung đột Từ việc tham khảo ý

kiến của các tác giả trên, theo tôi hiểu: Xung đột là sự đối lập, bất đồng trong nhận

thức, thái độ và hành vi giữa người này với người kia

1.1.1.2 Khái niệm xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học

cơ sở

Xung đột tâm lý có thể định nghĩa theo nhiều cách khác nhau tùy theo các cách tiếp cận khác nhau của từng tác giả Xung đột tâm lý là một khái niệm rộng vì vậy khó có thể đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh và toàn diện

Nhà tâm lý học L A Karpenco cho rằng: "Xung đột tâm lý là sự va chạm

có tính đối kháng của các định hướng, khuynh hướng không tương hợp nhau về nhận thức ở trong một cá nhân, trong mối quan hệ liên nhân cách của các cá nhân hay nhóm người có mối liên hệ với những trải nghiệm cảm xúc cực kì tiêu cực"[dẫn

theo 18, tr 162]

Tác giả tâm Đỗ Hạnh Nga xác lập khái niệm xung đột tâm lý như sau:

"Xung đột tâm lý là sự va chạm, mâu thuẫn ở mức độ cao của các xu hướng đối lập nhau trong tâm lý- ý thức của mỗi cá nhân trong quan hệ qua lại giữa các cá nhân hay các nhóm người, nó biểu hiện trong các trải nghiệm cảm xúc kèm theo những chấn động về tình cảm( thường là những cảm xúc âm tính tiêu cực mức độ mâu thuẫn giữa hai bên không còn ở dạng tiềm mà được bộc lộ công khai thông qua hành vi".[19, tr 26]

Tác giả Ngô Công Hoàn đã đề cập đến vấn đề cập đến vấn đề xung đột tâm

lý giữa các thành viên trong gia đình: "Đó là xung đột về nhận thức, quan điểm,

thái độ và những thói quen hành vi ứng xử trong tổ chức đời sống sinh hoạt của các thành viên ở gia đình".[14, tr 116]

Các tác giả như: A.X.Macarenco, Nguyễn Ngọc Bích, Lê Văn Hảo, … cũng đưa ra các quan niệm khác nhau về vấn đề xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con cái.[18], [2], [3]

Từ việc tìm hiểu các quan điểm của các tác giả ở trên, theo tôi hiểu: "Xung đột tâm

lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở là sự đối lập, bất đồng trong nhận thức, thái độ và hành vi về cùng một vấn đề"

Các kiểu loại và giai đoạn XĐTL

* Các kiểu loại XĐTL

Có rất nhiều các cách phân loại xung đột khác nhau Tùy từng cách tiếp cận

mà các tác giả đưa ra các cách phân loại khác nhau:

Theo thời gian diễn ra xung đột có thể có :

+ Xung đột ngắn hạn : thường là hậu quả của việc hiểu nhầm nhau hay là

những sai lầm nhanh chóng được phát hiện và nhận thức Kiểu xung đột này không ảnh hưởng nhiều đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái

+ Xung đột dài hạn : là loại xung đột trong đó các bên tham gia xung đột

ngấm ngầm phản bác nhau, chê bai nhau chờ thời cơ để sát phạt nhau, để khẳng định mình và tiếp tục nảy sinh mâu thuẫn mới Thông thường xung đột kiểu này kéo dài và có ảnh hưởng đến đời sống tâm lý của các thành viên trong gia đình rất lớn,

có thể gây ra sự thờ ơ lãnh đạm, tẻ nhạt trong gia đình, làm ảnh hưởng đến kết quả học tập của con và hiệu quả làm việc của cha mẹ Nếu cha mẹ không có những biện pháp cụ thể để ngăn chặn thì khó có thể chấm dứt được xung đột

Theo ý nghĩa xã hội, xung đột có 2 loại :

+ Xung đột tích cực : Đây là loại xung đột xuất phát từ lòng mong muốn làm

cho các cá nhân mình và những người xung quanh trở nên tốt hơn, không khí tâm lý trong gia đình lành mạnh hơn Ý nghĩa tích cực của xung đột thuộc loại này là nhờ

nó mà các mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái được cải thiện, nhân cách của các thành viên trong gia đình ngày càng được hoàn thiện hơn Hiểu được điều này, cha

mẹ luôn khơi gợi làm nảy sinh nhiều xung đột tích cực làm cho cha mẹ và con cái hiểu nhau hơn, tạo mối quan hệ gần gũi, thân mật

+ Xung đột tiêu cực : Đây là loại xung đột xuất phát từ các lý do cá nhân, từ

các mục đích ích kỉ, vụ lợi Kiểu xung đột này có ảnh hưởng không tốt đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, vì vậy cha mẹ cần hạn chế và tránh các xung đột này tạo điều kiện cho các xung đột tích cực nảy sinh và phát huy hiệu quả tốt nhất

Để làm được điều đó đòi hỏi phải có sự nỗ lực cố gắng của cả cha mẹ và con cái,

mỗi thành viên cần phải bỏ qua lợi ích cá nhân và "Cái Tôi" của bản thân để cùng góp sức xây dựng lợi ích chung của gia đình được hòa thuận, hạnh phúc.[44], [46]

Xét về quy mô xung đột, Nguyễn Đình Xuân (1993) chia ra hai loại:

+ Xung đột nhỏ: là biểu hiện những mâu thuẫn lặt vặt thường xảy ra hàng

ngày Kiểu xung đột này ảnh hưởng không nhiều đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái Nếu cha mẹ không chú ý, những xung đột nhỏ này tích tụ dần sẽ thành xung đột lớn

+ Xung đột lớn: thể hiện những mâu thuẫn khá gay gắt có thể dẫn đến cãi

nhau, giận nhau và thậm chí là đánh nhau Khi xung đột xảy ra, nếu cha mẹ không làm chủ được bản thân, điều chỉnh được cảm xúc cũng như hành vi của mình thì sẽ làm cho mâu thuẫn càng trở nên căng thẳng hơn và không tìm ra được biện pháp giải quyết vấn đề tốt nhất Để hạn chế các xung đột không có lợi này cũng như hậu quả của nó thì các thành viên trong gia đình cần phải tự điều chỉnh, kiềm chế cảm xúc tiêu cực và hành vi của bản thân và cùng nhau đưa ra cách giải quyết xung đột hiệu quả hợp lý nhất

Tóm lại, tùy vào từng cách tiếp cận thì các cách phân loại khác nhau và mỗi cách đều có mặt tích cực, hạn chế nhất định

* Các giai đoạn của xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con cái: Qua nghiên cứu tôi thấy có 3 giai đoạn cơ bản như sau:

Giai đoạn trước xung đột : Có hai mức độ

+ Xuất hiện xung đột bên trong (xung đột trong cá nhân): là xung đột xảy ra trong nội tâm cá nhân, đó có thể là xung đột trong cảm xúc, động cơ hay nhận thức Xung đột đang ở tình trạng tiềm ẩn, thầm lặng chưa có biểu hiện gì ra bên ngoài Ở giai đoạn này cả cha mẹ và con tự chịu đựng được xung đột đó và chưa có biểu hiện cũng như hành động ra bên ngoài

+ Xung đột bên ngoài (xung đột xã hội- xung đột liên nhân cách): là xung đột giữa cá nhân với cá nhân, giữa các cá nhân với nhóm và giữa nhóm với nhóm Xung đột đã được bộc lộ ra bên ngoài, thể hiện qua nét mặt, cử chỉ, điệu bộ, lời nói, hành vi của con người Ở mức độ này hai bên xung đột bắt đầu thể hiện sự bất bình

đối với nhau, các thành viên trong gia đình bộc lộ thái độ tiêu cực kéo dài trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái mà dấu hiệu của nó là lo lắng, giọng nói không thân thiện, không quan tâm, hay than phiền, kêu ca có những ý kiến khác nhau và tỏ ý phê bình lẫn nhau Các thành viên bắt đầu đưa ra ý kiến, quan điểm riêng của mình

và có những xích mích với nhau, tranh luận với nhau một cách cương quyết, bảo vệ chính kiến của mình Xung đột bên ngoài và bên trong có mối quan hệ nhất định với nhau Những xung đột bên ngoài thường mang tính chất tạm thời, còn những xung đột bên trong sẽ dẫn đến sự biệt lập tâm lý của con với cha mẹ Nếu xung đột này không được giải quyết thỏa đáng thì sẽ phát triển sang giai đoạn cao hơn - giai đoạn xung đột

Giai đoạn xung đột

Ở giai đoạn này cả cha mẹ và con có những biểu hiện cũng như hành động ra bên ngoài Các thành viên tranh luận, bảo vệ chính kiến của mình Tùy vào cách giải quyết của cha mẹ mà xung đột được lắng xuống hay ngày càng căng thẳng gay

gắt hơn

Nếu cuộc tranh luận không được giải quyết ổn thỏa, hai bên giận dữ, bực tức, khó chịu, cãi nhau, thậm chí là đánh nhau Chính những lời nói xúc phạm, lăng mạ giữa cha mẹ và con sẽ đẩy các cuộc xung đột lên tới mức độ gay gắt làm bất hoà các mối quan hệ trong gia đình và tạo khoảng cách giữa các thành viên

Giai đoạn sau xung đột :

Nếu cha mẹ giải quyết xung đột ổn thỏa, hài lòng giữa hai bên thì bầu không khí tâm lý trong gia đình sẽ vui vẻ, các thành viên sẽ thấy thoải mái và gần gũi quan tâm nhau hơn tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển và hoàn thiện nhân cách của mỗi cá nhân

Nếu xung đột không được giải quyết thỏa đáng, xung đột sẽ chuyển sang giai đoạn căng thẳng cao hơn và hậu quả là gia đình tan vỡ, không khí gia đình nặng nề, căng thẳng Ở trường hợp này cha mẹ và con đều trở nên mất sáng suốt, có những hành động bột phát, không kiềm chế được cảm xúc và hành động tiêu cực của bản thân, có những cơn tức giận nổi khùng

Nếu xung đột được giải quyết bằng một sự can thiệp hòa giải bên ngoài có thể

là người thứ ba, cha mẹ có nhờ đến họ hàng, bạn bè của con hay các văn phòng tư vấn tâm lý thì xung đột có thể giảm đi và được giải quyết thỏa đáng cho cả hai bên

Có thể nói, tính giai đoạn trong hình thành và phát triển xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con là một trong những vấn đề phức tạp Người lớn trong gia đình, đặc biệt là cha mẹ cần kịp thời ngăn ngừa và tìm biện pháp giải quyết xung đột tốt nhất trong gia đình để giải quyết triệt để các xung đột tiêu cức và phát huy các xung đột tích cực

1.1.2 Một số đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THCS

Khái niệm lứa tuổi học sinh THCS:

Lứa tuổi học sinh THCS bao gồm những em có độ tuổi từ 11- 15 tuổi, các em đang học ở trường trung học cơ sở (từ lớp 6 đến lớp 9)

Lứa tuổi này còn gọi là lứa tuổi thiếu niên và nó có vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển của trẻ em, được thể hiện ở những điểm sau:

Thứ nhất: đây là thời kỳ quá độ từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành và được

phản ánh bằng những tên gọi khác nhau như; "thời kì quá độ", "tuổi khó bảo", "tuổi khủng hoảng", "tuổi khó khăn", "tuổi bất trị" Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về thể chất lẫn tinh thần, các em đang tách dần khỏi thời thơ ấu để tiến sang giai đoạn phát triển cao hơn (người trưởng thành) tạo nên nội dung cơ bản và sự khác biệt trong mọi mặt phát triển: thể chất, trí tuệ, tình cảm, đạo đức của thời kì này.[19]

* Sự biến đổi về mặt giải phẫu sinh lý ở lứa tuổi học sinh THCS

- Đây là lứa tuổi phát triển mạnh mẽ nhưng không đồng đều về mặt cơ thể Tầm vóc của các em lớn lên trông thấy Sự phát triển hệ xương không đồng đều dẫn đến các em lóng ngóng vụng về, không khéo léo khi làm việc, thiếu thận trọng hay làm đổ vỡ … Điều đó gây cho các em một biểu hiện tâm lý khó chịu

- Sự phát triển của hệ thống tim mạch, tuyến nội tiết, hệ thần kinh cũng không cân đối Do đó, các em hay nhức đầu, chóng mặt, mệt mỏi khi làm việc và dễ xúc động, dễ bực tức Vì thế, các em thường có những phản ứng gay gắt, mạnh mẽ

và những cơn xúc động

- Cần lưu ý ở lứa tuổi này, đó là thời kỳ phát dục Sự phát dục ở lứa tuổi học sinh THCS là một hiện tượng bình thường, diễn ra theo quy luật sinh học, chịu ảnh hưởng của môi trường tự nhiên và xã hội Tuy nhiên, các em chưa trưởng thành về mặt cơ thể và đặc biệt là sự trưởng thành về mặt xã hội Chính vì thế, các nhà khoa học cho rằng ở lứa tuổi học sinh THCS không có sự cân đối giữa sự phát dục, giữa bản năng tương ứng, những tình cảm và ham muốn đượm màu sắc tình dục với mức

độ trưởng thành về mặt xã hội và tâm lý Nhiều khó khăn trở ngại ở lứa tuổi này chính là các em chưa biết đánh giá, chưa biết kìm hãm và hướng dẫn bản năng, ham muốn của mình một cách đúng đắn, chưa biết kiểm tra tình cảm và hành vi, chưa biết xây dựng mối quan hệ đúng đắn giữa người bạn khác giới Vì thế, các nhà giáo dục cần phải giúp đỡ các em một cách tế nhị, khéo léo để các em hiểu đúng vấn đề, đừng làm cho các em băn khoan, lo ngại

Tóm lại, sự thay đổi điều kiện sống, điều kiện hoạt động của thiếu niên ở

trong gia đình, nhà trường, xã hội mà vị trí của các em được nâng lên Các em ý thức được sự thay đổi và tích cực hoạt động cho phù hợp với sự thay đổi đó Do đó, đặc điểm tâm lý, nhân cách của học sinh trung học cơ sở được hình thành và phát triển phong phú hơn so các lứa tuổi trước

* Hoạt động giao tiếp của học sinh THCS

- Giao tiếp của thiếu niên với người lớn

+ Ở tuổi thiếu niên xuất hiện một cảm giác rất độc đáo : “cảm giác mình đã

là người lớn” Các em cảm thấy mình không còn là trẻ con nữa, nhưng các em cũng

có cảm giác mình chưa thực sự là người lớn

+ Cảm giác về sự trưởng thành của bản thân là nét đặc trưng trong nhân cách thiếu niên, vì nó biểu hiện lập trường sống mới của thiếu niên đối với người lớn và thế giới xung quanh Cảm giác mình đã là người lớn được thể hiện rất phong phú về nội dung và hình thức Các em quan tâm đến hình thức, tác phong, cử chỉ…và những khả năng của bản thân

+ Trong phạm vi ý thức xã hội, các em muốn được độc lập và không phụ thuộc vào người lớn ở một mức độ nhất định

+ Các em đòi hỏi, mong muốn người lớn quan hệ đối xử với mình bình đẳng như đối xử với người lớn, không can thiệp quá tỉ mỉ vào một số mặt trong đời sống riêng của các em

+ Thiếu niên bắt đầu chống đối những yêu cầu mà trước đây nó vẫn thực hiện một cách tự nguyện Các em bảo vệ ý kiến của mình không chỉ trong lời nói

mà cả trong hành động

+ Cảm giác về sự trưởng thành và nhu cầu được người lớn thừa nhận nó là người lớn đã đưa đến vấn đề quyền hạn của người lớn và các em trong quan hệ với nhau Các em mong muốn hạn chế quyền hạn của người lớn, mở rộng quyền hạn của mình; Các em mong muốn người lớn tôn trọng nhân cách, phẩm giá, tin tưởng

và mở rộng tính độc lập của các em

+ Nguyện vọng muốn được tin tưởng và độc lập hơn, muốn được quyền bình đẳng nhất định với người lớn có thể thúc đẩy các em tích cực hoạt động, chấp nhận những yêu cầu đạo đức của người lớn và phương thức hành vi trong thế giới người lớn, khiến các em xứng đáng với vị trí xã hội tích cực Nhưng mặt khác nguyện vọng này cũng có thể khiến các em chống cự, không phục tùng những yêu cầu của người lớn

+ Những quan hệ xung đột giữa các em và người lớn làm nảy sinh những hành vi tương ứng ở các em: xa lánh người lớn, không tin tưởng vào người lớn, cho rằng người lớn không hiểu các em và không chịu hiểu các em, khó chịu một cách có

ý thức với những yêu cầu, những đánh giá, những nhận xét của người lớn Tác động giáo dục của người lớn đối với các em bị giảm sút

+ Có nhiều yếu tố làm cho người lớn vẫn giữ nguyên quan hệ như trước đây đối với các em : các em vẫn còn là học sinh, vẫn phụ thuộc vào cha mẹ về kinh tế; cha mẹ và giáo viên vẫn đang giữ vai trò giáo dục các em; hơn thế nữa, ở các em vẫn còn những nét trẻ con trên khuôn mặt, trong dáng dấp, trong hành vi và trong tính cách Mặt khác, nhiều người lớn còn thấy việc tăng quyền hạn và tính độc lập cho thiếu niên là không hợp lí

+ Chính sự không thay đổi thái độ của người lớn khi thiếu niên đang trở

thành người lớn là nguyên nhân gây ra “đụng độ” giữa thiếu niên với người lớn

Nếu người lớn không thay đổi thái độ, các em sẽ thái độ chống đối, các em sẽ xa lánh ngườilớn, cho rằng người lớn không hiểu và không thể hiểu mình…

Như vậy, tính độc lập và quyền bình đẳng trong quan hệ của các em với người lớn là vấn đề phức tạp và gay gắt nhất trong giao tiếp của các em với người lớn nói riêng, trong việc giáo dục các em ở lứa tuổi này nói chung Không nên coi

đây là biểu hiện của sự “khủng hoảng” tuổi dậy thì, mà là sự khủng hoảng trong

quan hệ của thiếu niên với người lớn, chủ yếu do người lớn gây ra Những khó khăn, mâu thuẫn có thể hạn chế hoặc không xảy ra, nếu người lớn và các em xây dựng được mối quan hệ bạn bè, quan hệ có hình thức hợp tác trên cơ sở tôn trọng, thương yêu, tin cậy, bình đẳng và tế nhị trong cư xử với thiếu niên

-Giao tiếp của học sinh THCS với bạn bè

+ Nhu cầu giao tiếp với bạn phát triển mạnh là một đặc điểm quan trọng ở tuổi thiếu niên Quan hệ với bạn bè cùng lứa tuổi phức tạp, đa dạng hơn nhiều so với học sinh tiểu học Sự giao tiếp của các em đã vượt ra ngoài phạm vi học tập, phạm vi nhà trường, mà còn mở rộng trong những hứng thú mới, những việc làm mới, những quan hệ mới trong đời sống của các em, các em có nhu cầu lớn trong giao tiếp với bạn bè vì:

+ Một mặt, các em rất khao khát được giao tiếp và cùng hoạt động chung với nhau, các em có nguyện vọng được sống trong tập thể, có những bạn bè thân thiết tin cậy Mặt khác, cũng biểu hiện nguyện vọng không kém phần quan trọng là được bạn bè công nhận, thừa nhận, tôn trọng mình

+ Học sinh trung học cơ sở cho rằng quan hệ bạn bè cùng tuổi là quan hệ riêng của cá nhân, các em có quyền hành động, độc lập trong quan hệ này bảo vệ quyền đó của mình Các em không muốn người lớn can thiệp vào chuyện bạn bè của mình Nếu có sự can thiệp thô bạo của người lớn, khiến các em cảm thấy bị xúc phạm, thì các em chống đối lại Nhu cầu giao tiếp với bạn bè là một nhu cầu chính

đáng của các em Các em mong muốn có một tình bạn riêng, thân thiết để “gửi gắm

tâm tình” Các em có nhiều nhận xét, băn khoăn về dáng vẻ bên ngoài, về tình cảm,

ý nghĩ tâm tư của mình, về quan hệ của mình với người khác và cả quan hệ của mọi người với nhau…Các em cần trao đổi với bạn bè để có được hiểu biết đầy đủ hơn, đúng hơn về bản thân và một số vấn đề khác…

+ Tình bạn trong đời sống học sinh trung học cơ sở đã sâu sắc hơn Các em thích giao tiếp và kết bạn với nhau, nhưng không phải mọi em ở trong lớp đều được các em thích và giao tiếp như nhau Các em chỉ kết bạn với những em được mọi người tôn trọng, có uy tín và tiến bộ rõ rệt về mặt nào đó

Trò chuyện giữ một vị trí có ý nghĩa đối với lứa tuổi này, các em đã kể cho nhau về mọi mặt sinh họat, đời sống và suy nghĩ của mình, kể cả những điều “bí mật” nhiều khi các bạn không kể với bất cứ ai Vì thế mà các em yêu cầu rất cao đối với bạn, phải cởi mở, hiểu nhau, tế nhị, vị tha, đồng cảm và giữ bí mật cho nhau

* Sự hình thành tình cảm ở lứa tuổi học sinh THCS

Tình cảm các em học sinh THCS sâu sắc và phức tạp Điểm nổi bật ở lứa tuổi này là dễ xúc động, dễ bị kích động, vui buồn chuyển hoá dễ dàng, tình cảm còn mang tính bồng bột Đặc điểm này là do ảnh hưởng của sự phát dục và sự thay đổi một số cơ quan nội tạng gây nên Nhiều khi còn do hoạt động hệ thần kinh không cân bằng, thường thì quá trình hưng phấn mạnh hơn quá trình ức chế, đã khiến các em không tự kiềm chế được Khi tham gia các hoạt động vui chơi, học tập, lao động các em đều thể hiện tình cảm rõ rệt và mạnh mẽ Đặc biệt những lúc xem phim, xem kịch … các em có biểu hiện những xúc cảm rất đa dạng, khi thì hồi hộp cảm động, khi thì phấn khởi vui tươi, có khi lại om sòm la hét Vì thế các nghệ

sĩ cho rằng, các em lứa tuổi này là những khán giả ồn ào nhất và cũng đáng biết ơn nhất

Tính dễ kích động dẫn đến các em xúc động rất mạnh mẽ như vui quá trớn, buồn ủ rũ, lúc thì quá hăng say, lúc thì quá chán nản Nhiều em thay đổi rất nhanh chóng và dễ dàng, có lúc đang vui chỉ vì một cái gì đó lại sinh ra buồn ngay, hoặc đang buồn bực nhưng gặp một điều gì đó thích thú thì lại tươi cười ngay Do sự thay đổi tình cảm dễ dàng, nên trong tình cảm của của các em đôi lúc mâu thuẫn

Tóm lại, có thể nói tình cảm ở lứa tuổi này mang tính bồng bột, sôi nổi, dễ bị kích động, dễ thay đổi, đôi khi còn mâu thuẫn Tuy vậy, tình cảm các em đã bắt đầu biết phục tùng lý trí, tình cảm đạo đức đã phát triển mạnh Do vốn kinh nghiệm trong cuộc sống của các em ngày càng phong phú, do thực tế tiếp xúc hoạt động trong tập thể, trong xã hội, mà tính bộc phát trong tình cảm của các em dần bị mất

đi, nhường chỗ cho tình cảm có ý thức phát triển

Có rất nhiều phương hướng, nhiều con đường để mỗi trẻ em trở thành một cá nhân Trong thời kỳ này, nếu sự phát triển được định hướng đúng, được tạo thuận lợi thì em sẽ trở thành công dân tốt Ngược lại, nếu không được định hướng đúng,

bị tác động bởi yếu tố tiêu cực thì sẽ xuất hiện hàng loạt các nguy cơ dẫn đến trẻ em bên bờ của sự phát triển lệch lạc về nhận thức, thái độ, hành vi và nhân cách Những người làm cha mẹ cần chú ý, quan tâm và định hướng đúng cho con tạo điều kiện thuận lợi cho con phát triển cả về thể chất và tâm lý Để làm được điều này đòi hỏi cha mẹ phải hiểu được tâm lý của con trẻ và lựa chọn các biện pháp giáo dục phù hợp có hiệu quả

Thứ hai: Đây là thời kỳ mà tính tích cực xã hội của trẻ em được phát triển

mạnh mẽ, đặc biệt trong việc thiết lập các quan hệ bình đẳng với người lớn và bạn ngang hàng, trong việc lĩnh hội các chuẩn mực và giá trị xã hội, thiết kế tương lai của mình và những hành động cá nhân tương ứng

Thứ ba: Trong suốt thời kỳ thiếu niên đều diễn ra sự cấu tạo lại, cải tổ lại,

hình thành các cấu trúc mới về thể chất, sinh lý, về hoạt động, tương tác xã hội và tâm lý, nhân cách, xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành Từ đó hình thành cơ sở nền tảng và vạch chiều hướng cho sự trưởng thành thực thụ của cá nhân, tạo nên đặc thù riêng của lứa tuổi

Thứ tư: tuổi thiếu niên là giai đoạn khó khăn, phức tạp và đầy mâu thuẫn

trong quá trình phát triển Ngay các tên gọi của thời kỳ này: thời kỳ “quá độ”,

“tuổi khó khăn”, “tuổi khủng hoảng”… đã nói lên tính phức tạp và quan trọng của

những quá trình phát triển diễn ra trong lứa tuổi thiếu niên Sự phức tạp thể hiện qua tính hai mặt của hoàn cảnh phát triển của trẻ Một mặt có những yếu tố thúc đẩy

phát triển tính cách của người lớn Mặt khác, hoàn cảnh sống của các em có những yếu tố kìm hãm sự phát triển tính người lớn: phần lớn thời gian các em bận rộn, ít

có nghĩa vụ khác với gia đình; nhiều bậc phụ huynh quá chăm sóc trẻ, không để các

em phải chăm lo cho việc gia đình… [4], [15], [16]

Tóm lại, Trong những giai đoạn phát triển của con người lứa tuổi thiếu niên

có một ý nghĩa vô cùng quan trọng Đây là thời kỳ phát triển phức tạp nhất, nhiều biến động nhất nhưng cũng là thời kỳ chuẩn bị quan trọng nhất cho những bước trưởng thành sau này Thời kỳ thiếu niên quan trọng ở chỗ: Trong thời kỳ này những cơ sở, phương hướng chung của sự hình thành quan điểm xã hội và đạo đức của nhân cách được hình thành, chúng sẽ được tiếp tục phát triển trong tuổi thanh niên Hiểu rõ vị trí và ý nghĩa của giai đoạn phát triển tâm lý thiếu niên, giúp những người làm cha mẹ có cách đối xử đúng đắn giáo dục để các em có một nhân cách toàn diện.[41]

1.2 Các biểu hiện của XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS

XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS xảy ra trên mọi lĩnh vực học tập và trong sinh hoạt hàng ngày như: Trong học tập, mối quan hệ bạn bè, quan điểm về cái đẹp, cách ứng xử trong gia đình và với những người xung quanh, sử dụng phương tiện giải trí Sự xung đột này được biểu hiện cụ thể như sau:

1.2.1 Biểu hiện trong nhận thức

Cha mẹ và con cái luôn có nhận thức và quan niệm về các vấn đề trong cuộc sống luôn có sự khác nhau Con cái có cách nhìn nhận mọi việc khác cha mẹ, trẻ có những nhận thức và quan niệm về thế giới không đồng nhất với người lớn, cả ngôn ngữ mà chúng sử dụng cũng không giống hoàn toàn.Điều này hoàn toàn khoa học,

từ rất lâu Socrates đã nói, “Không ai tắm hai lần trong một dòng sông” Vì vậy, cha

mẹ không thể bắt buộc con cái ra đời sau mình 20-30 năm lại có cách nghĩ y hệt như mình được Con cái thường cho rằng quan điểm của cha mẹ cổ hủ, lạc hậu và không phù hợp với thời đại

Trong học tập, cha mẹ thì cho rằng con phải học thật giỏi, luôn đứng đầu lớp, phải học thuộc bài và làm bài tập đầy đủ trước khi đến lớp Con cái thì lại cho rằng

không cần thiết phải học thật giỏi tất cả các môn mà chỉ cần học những môn học mà mình thích hay những môn học chính quan trọng với mình Ở lứa tuổi này, cha mẹ muốn con cái dành nhiều thời gian, tập trung vào việc học, nhưng trẻ lại dành nhiều thời gian cho những sở thích, hứng thú và các mối quan hệ bạn bè của mình

Nhận thức về quan hệ bạn bè của con cũng không giống với cha mẹ Trong quan hệ bạn bè các em nhận thức khác với cha mẹ về cách chọn bạn chơi, kết bạn thân, cách giúp đỡ bạn Cha mẹ thì muốn con chơi với những bạn ngoan học giỏi sinh ra trong gia đình nề nếp, gia giáo, không ăn chơi, đua đòi bạn bè Nhưng con trẻ thì khác, chúng kết bạn chơi với những người bạn được chọn theo tiêu chuẩn của mình Vì vậy, xung đột dễ xảy ra giữa cha mẹ và con nếu con không chịu từ bỏ những người bạn mà cha mẹ không lựa chọn Quan niệm về tình bạn khác giới, tình yêu của con cha mẹ cho rằng ở lứa tuổi này con còn nhỏ và chưa đến tuổi để yêu, nhiều gia đình cha mẹ dùng các biện pháp cấm đoán không cho con yêu và chơi với các bạn khác giới Con thì lại cho rằng đó là chuyện bình thường và đó là quyền lợi

là chuyện riêng tư của con và cha mẹ không cần phải biết và can thiệp vào chuyện đời tư của mình

Nhận thức về cái đẹp, hình thức bề ngoài của con cũng khác nhiều so với bố

mẹ như: trang phục quần áo, cách ăn mặc, giày dép, kiểu tóc Hình thức bề ngoài rất quan trọng đối với mỗi cá nhân nói chung và các em lứa tuổi học sinh trung học

cơ sở nói riêng Nó thể hiện và đặc trưng cho nét riêng của mỗi cá nhân Ở lứa tuổi này, các em bắt đầu chú ý nhiều đến hình dáng bên ngoài, các em đứng ngắm mình trước gương cả tiếng đồng hồ trước khi đi ra ngoài Các em đã bắt đầu có những

phản ứng "không đồng tình" với những yêu cầu của cha mẹ trong việc mua quần áo,

kiểu tóc Và chúng thích tự mua và mặc những trang phục mình thích và cho là đẹp hợp "mốt" Cha mẹ thì cho rằng mặc quần áo phải không được quá ngắn, hở tức

là phải mặc những trang phục nền nã, "kín cổng cao tường" màu sắc không sặc sỡ là đẹp Nhưng con cái thì khác, quần áo phải hợp "mốt" thể hiện cá tính, phong cách thì mới là đẹp Hay trong kiểu tóc, con cái cho rằng phải luôn thay đổi kiểu tóc mới

phải nhuộm màu tóc nổi bật thu hút được sự chú ý của mọi người mới là đẹp hợp thời trang Trong khi đó, cha mẹ lại cho rằng kiểu tóc dài đen tự nhiên mới là đẹp

Nhận thức về cách ứng xử trong gia đình cũng khác nhiều với cha mẹ Cha

mẹ yêu cầu, mong muốn con phải ngoan ngoãn, vâng lời, lễ phép với người lớn Do các em có sự thay đổi về mặt tâm lý, ảnh hưởng của tư tưởng muốn làm người lớn

và nhu cầu khẳng định cái Tôi dẫn đến các em muốn được thể hiện tính người lớn, muốn được đưa ra quan điểm, đóng góp ý kiến của mình với cha mẹ, cho dù theo phép ứng xử trong gia đình con không được phép làm như vậy Chính vì vậy, con cái cảm thấy ý kiến của mình không được cha mẹ tôn trọng, khiến cho con không thoải mái làm cho xung đột giữa cha mẹ và con dễ bùng phát

Nhận thức về việc sử dụng các phương tiện giải trí của con và cha mẹ cũng khác nhau Cha mẹ thì cho rằng, ở lứa tuổi này con chưa cần thiết phải dùng điện thoại, máy tính, và không được chơi game, xem nhiều các chương trình giải trí Nhưng trẻ thì lại cho rằng, việc sử dụng điện thoại là cần thiết để các em liên lạc, giao lưu với bạn bè, chơi game và xem các chương trình giải trí đó là việc riêng

và quyền lợi của mình

Chính những khác biệt này làm nảy sinh các mâu thuẫn, xung đột giữa cha

mẹ và con ngày càng nhiều

1.2.2 Biểu hiện trong thái độ

Trong lĩnh vực học tập, cha mẹ cho rằng ở lứa tuổi của các con việc học vẫn

là công việc quan trọng hàng đầu, con phải tích cực, có trách nhiệm trong việc học, chăm chỉ học bài và làm bài đầy đủ trước khi đến lớp Con thì cho là không cần thiết phải chăm chỉ học bài hay làm bài tập ở nhà, như vậy rất tốn thời gian mà chỉ cần học tốt các môn học chính cần thiết cho mình là được

Trong quan hệ bạn bè, cha mẹ luôn muốn con kết bạn chơi với những người bạn mà họ chọn lựa ( chơi với những bạn ngoan, học giỏi ), nhưng con thì chỉ thích kết bạn với những người bạn được mọi người tôn trọng, có cùng chung sở thích, hứng thú với mình Cha mẹ không thích cho con kết bạn, chơi với những người bạn khác giới và có tình cảm với bạn khác giới Tuy nhiên, ở lứa tuổi này có sự thay đổi

về đặc điểm tâm sinh lý, các em bắt đầu xuất hiện các rung cảm đầu đời với bạn khác giới và các bí mật riêng tư của mình Các em không thích việc cha mẹ tò mò, can thiệp vào chuyện riêng tư của mình Trong khi đó, cha mẹ vẫn luôn muốn kiểm soát con, điều này dẫn đến các mâu thuẫn, xung đột giữa cha mẹ và con cái

Quan niệm về cái đẹp, hình thức bề ngoài, sở thích của con cái cũng khác với cha mẹ Điều này là hoàn toàn hợp lý, mỗi người đều có một sở thích khác nhau, giữa cha mẹ và con cái là hai thế hệ cách xa nhau Ở mỗi thời kì, mỗi thế hệ có những yêu cầu đòi hỏi, chuẩn mực đạo đức khác nhau thì đương nhiên sẽ tạo ra những con người có tính cách khác nhau hoàn toàn Cha mẹ những người đi trước bao giờ cũng là những người có nhiều kinh nghiệm sống hơn nhưng cũng không tránh khỏi được những tư tưởng còn lạc hậu hơn so với hiện nay Trong khi đó, con cái là thế hệ trẻ năng động, luôn tiếp những tư tưởng mới thích cái mới hợp với thời đại sẽ khác nhiều so với cha mẹ Con có sở thích hứng thú riêng như: thích cuộc sống riêng tư, thích được tự do làm những điều mình muốn, mình quan tâm Các em thích để những kiểu tóc hợp ''Mốt'', mặc những trang phục hợp thời trang, chú ý chỉnh chu về hình dáng bên ngoài hơn khi đi ra ngoài Ngược lại, cha mẹ cho rằng ở lứa tuổi của các con việc học vẫn là công việc quan trọng hàng đầu Việc con dành nhiều thời gian cho những sở thích, hứng thú khác đã trái ngược với quan niệm của cha mẹ Điều này dẫn đến nảy sinh mâu thuẫn, xung đột giữa cha mẹ và con cái Trong cách ứng xử trong gia đình và với mọi người xung quanh, cha mẹ muốn con luôn ngoan ngoãn, lễ phép như lúc còn nhỏ Do sự thay đổi về mặt tâm lý ở lứa tuổi này, các em có ''cảm giác mình đã là người lớn'', các em mong muốn người lớn quan hệ đối xử với mình bình đẳng như đối xử với người lớn, các em không còn có các hành động lễ phép như trước (khi gặp người lớn khoanh tay chào hỏi lễ phép hay thưa gửi, xin phép bố mẹ ) Các em thích được độc lập, được tôn trọng và bình đẳng với người lớn Nhưng cha mẹ thì không công nhận và cho phép điều đó, cha

mẹ vẫn giữ nguyên quan hệ như trước đây với các em vì theo họ ở lứa tuổi này các

em vẫn còn là học sinh, vẫn phụ thuộc vào kinh tế của cha mẹ và cha mẹ vẫn giữ vai trò giáo dục các em Chính sự không thay đổi thái độ này của người lớn là

nguyên nhân gây ra những bất đồng, xung đột giữa các em và người lớn

Trong lĩnh vực sử dụng phương tiện giải trí, cha mẹ không thích việc con sử dụng điện thoại giao lưu với bạn bè, không thích con chơi game, xem các chương trình văn nghệ giải trí vì họ cho rằng như vậy sẽ tốn nhiều thời gian và ảnh hưởng đến việc học tập của con Con cái thì lại muốn được làm theo ý mình, được làm những gì mình thích, được chơi những gì mình muốn, được xem những chương trình mà mình thích đó là việc cần thiết và là quyền lợi của mình mà không muốn cha mẹ can thiệp Những bất đồng này là nguyên nhân gây ra các mâu thuẫn, xung đột giữa cha mẹ và con cái

1.2.3 Biểu hiện trong hành vi

Hành vi có mối liên hệ mật thiết của con người Nhu cầu là một thuộc tính tâm lý đặc trưng giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi Hành vi xung đột được biểu hiện rất đa dạng dưới hình thức phi ngôn ngữ và ngôn ngữ Hành vi phi ngôn ngữ gồm hai mức độ:

Mức độ 1 : Hành vi không tác động trực tiếp lên đối tượng, cử chỉ, điệu bộ

vùng vằng, tư thế ngang ngạnh, ánh mắt giận dữ, im lặng giận dỗi, cau có

Mức độ 2 : Hành vi bạo hành tác động trực tiếp lên đối tượng bằng cách xô

đẩy, đánh, tát, đá, đập …

Trong những hành vi ở trên, hành vi im lặng giận dỗi có ảnh hưởng nghiêm trọng cho mối quan hệ giữa cha mẹ và con Có thể sự im lặng giận dỗi không thể gây nên sự nguy hiểm cho con người giống như sự va chạm giữa hai bên về mặt thể chất Tuy nhiên, khi con người đã cố nhịn, tự kiềm chế nói ra việc làm điều gì đó khiến cho nỗi tức giận và phản đối không thoát ra được thì sẽ làm cho người đó bị tổn thương nặng nề gây ra sự căng thẳng trong quan hệ giữa cha mẹ và con

cha mẹ chiếm ưu thế, trong khi ở con hình thức phi ngôn ngữ ở mức độ một lại chiếm ưu thế hơn Như vậy, các loại hành vi được liệt kê ở trên đều làm cho mối quan hệ giữa cha mẹ và con trở nên xấu đi, do đó một trong những cách tốt nhất để giải quyết những hành vi xung đột này là sự giao tiếp để lắng nghe và đồng cảm lẫn nhau.[17], [38], [39]

Tóm lại, XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS xảy ra trên mọi

lĩnh vực học tập và trong sinh hoạt hàng ngày và được biểu hiện trong nhận thức, thái độ, hành vi cụ thể khác nhau Cha mẹ hiểu được điều này từ đó tìm ra các biện pháp khắc phục giải quyết xung đột triệt để nhất

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

Có rất nhiều các yếu tố ảnh hưởng đến xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con

lứa tuổi học sinh trung học cơ sở Tuy nhiên, qua tìm hiểu và nghiên cứu về vấn đề

này, chúng tôi nhận thấy có hai hai nhốm các yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến xung

đột này đó là các yếu tố thuộc về phía con và các yếu tố thuộc về phía cha mẹ

1.3.1 Các yếu tố thuộc về phía con

Như chúng tôi đã trình bày ở trên về các đặc điểm tâm - sinh lý lứa tuổi học sinh trung học cơ sở có những biến đổi mạnh mẽ dẫn đến những thay đổi lớn lao ở lứa tuổi này Có thể nói đây là nguyên nhân sâu xa nhất dẫn đến xung đột giữa cha

mẹ và con ở lứa tuổi này

Đặc điểm sinh lý của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở: Nét đặc trưng của lứa tuổi này là sự phát triển mạnh mẽ của cơ thể, sự chín muồi về giới tính và sự cân bằng bị phá vỡ do ảnh hưởng của dậy thì Do đó, lứa tuổi này thường hay bị ức chế,

uể oải và thờ ơ Một số khác trở nên cáu kỉnh, mất bình tĩnh, bắt đầu vi phạm kỉ luật, đôi khi mắc những hành vi hoàn toàn không phải là bản chất của chúng

Đặc điểm tâm lý của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở : Ở lứa tuổi này, có sự thay đổi mạnh mẽ về mặt tâm lý thể hiện rõ qua các mặt sau:

Sự phát triển trí tuệ là cơ sở hình thành khả năng nhận thức cao ở lứa tuổi này Hoạt động trí tuệ của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở có tính tổ chức và cao

hơn lứa tuổi trước Do đó, lứa tuổi thiếu niên có khuynh hướng không tin tưởng vào

uy tín của cha mẹ, muốn có ý kiến riêng, có quan điểm và phán đoán của bản thân

Nhu cầu khẳng định Cái Tôi ở lứa tuổi này phát triển mạnh, các em muốn làm người lớn, muốn được độc lập, được đưa ra quan điểm của mình và làm theo những gì mình thích, muốn được thoát khỏi sự kiểm soát chặt chẽ của cha mẹ, muốn được tự khẳng định bản thân và tự quyết định giải quyết những vấn đề của mình dựa vào sự hiểu biết của bản thân mà không phụ thuộc vào cha mẹ

Ở lứa tuổi này, lòng tự trọng là một nét tính cách quan trọng và rất bền vững Lòng tự trọng mang đến cho trẻ cảm giác mình có năng lực và xứng đáng nhận được sự quý trọng và thương yêu của những người xung quanh, khiến trẻ có cảm giác hài lòng, phấn khởi, tự hào về bản thân mình, và đó là tiền đề thúc đẩy chúng đạt được kết quả tốt hơn, giúp trẻ có lòng tin đứng ra giải quyết các vấn đề của mình Đôi khi, các em lo sợ về những tin đồn và dư luận nói về mình và có phản ứng gay gắt với những lời phê bình, chế nhạo, chê trách của những người xung quanh

Giao tiếp với bạn bè là một hoạt động đặc biệt quan trọng ở lứa tuổi này, qua

đó các em thực hiện mong muốn làm người lớn Ở giai đoạn này, nhu cầu giao lưu bạn bè phát triển mạnh, quan hệ mở rộng ra nhiều Con cái đang làm quen dần với cuộc sống xã hội, tập giao tiếp với mọi người, và bạn bè trở thành một phần rất quan trọng trong cuộc sống Hoạt động chủ đạo của lứa tuổi này là giao lưu với bạn

bè, các em giành nhiều thời gian cho việc đi chơi, tụ tập với các nhóm bạn của mình Các nhóm bạn chơi đóng vai trò quan trọng trên bước đường trưởng thành của mỗi đứa trẻ bởi đây là bước đầu các em tập hoà mình vào một tập thể, học tập ở các bạn những đức tính tốt, học cách quan hệ và yêu quý mọi người Nhóm bạn là nơi nâng đỡ tinh thần, chia sẻ mọi vui buồn và giúp các em tự tin hơn Do đó, bạn

bè có ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành tâm lý, quan điểm sống, thái độ và hành

vi của các em Tình bạn chân thành, trung thực, thẳng thắn, cởi mở, tôn trọng, tin cậy lẫn nhau, quan hệ bình đẳng và sẵn sàng giúp đỡ lẫn nhau Tuy nhiên, có những

nhóm bạn không tốt được hình thành dựa trên cơ sở những hứng thú và sở thích không lành mạnh

Sự phát triển đạo đức: Trong ý thức của mình, lứa tuổi học sinh trung học cơ

sở có thể hình thành những khái niệm và niềm tin tự phát (Ảnh hưởng từ bạn bè, phim ảnh, sách báo ) và do không có sự hướng dẫn đúng đắn của cha mẹ nên đã mâu thuẫn với những nhận thức và niềm tin mà cha mẹ muốn hình thành ở con

Những đặc điểm giới tính của lứa tuổi học sinh trung học cơ sở: Đến tuổi này, ý thức của các em về giới tính trở nên rõ rệt hơn trước Các em không còn là một cô bé, cậu bé mà đã là thiếu niên rồi Các em chú ý hơn đến cách ăn mặc, kiểu đầu tóc sao cho đẹp trai, xinh Nhiều nghiên cứu chứng tỏ rằng giới tính nữ quan tâm nhiều hơn so với nam về những điều mà cha mẹ nghĩ về mình, dễ bị tổn thương

và nhạy cảm hơn nhiều trước những lời phê bình, chế nhạo

Lứa tuổi này, các em rất tò mò, hiếu kì, mong muốn khám phá cái mới, chấp nhận nguy hiểm, làm những điều trước đó chưa bao giờ làm và không được phép làm Đôi khi những khám phá này đi quá đà dẫn đến các em xa vào các tệ nạn xã hội như: thử thuốc lá, uống rượu, sử dụng các chất kích thích gây nghiện

1.3.2 Các yếu tố thuộc về phía cha mẹ

Cha mẹ do không hiểu đầy đủ đặc điểm tâm lý lứa tuổi của con, do có thói quen kiểm soát con và cho rằng con còn nhỏ nên đã áp dụng nhiều biện pháp giáo dục cứng nhắc, áp đặt buộc con phải tuân theo quyết định của mình trong mọi vấn

đề Mặt khác, cha mẹ và con cái thuộc hai thế hệ khác nhau cách biệt về tuổi tác, điều kiện sống nên đặc điểm tâm lý cũng khác nhau Do vậy, cha mẹ chưa quan tâm đến sự thay đổi này của con dẫn đến nảy sinh các bất đồng, mâu thuẫn trong cuộc sống

Do đặc điểm nghề nghiệp của cha mẹ, nền kinh tế thị trường hiện nay đang lôi kéo những người làm cha mẹ vào vòng xoáy của đồng tiền, của công việc xã hội dẫn đến họ không có nhiều thời gian quan tâm chăm sóc và dạy dỗ con cái Do đó, khi có xung đột với con, cha mẹ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố chủ quan của chính

bản thân mình đó là sự mệt mỏi, áp lực của công việc tạo ra, thời gian cha mẹ gần gũi con hạn chế và uy tín của cha mẹ đối với con cái cũng giảm sút

Khả năng tiếp nhận cái mới của cha mẹ còn hạn chế và chậm hơn con Trong nhận thức, cha mẹ thường không dễ dàng chấp nhạn những cái mới nhưng con rất

dễ chấp nhận và bắt chước Sự khác biệt này đã trở thành nguyên nhân gây ra xung đột giữa cha mẹ và con khi cha mẹ ngăn cản không cho con được thỏa mãn nhu cầu độc lập của chúng

Cha mẹ nghiêm khắc, độc đoán và kiểm soát con quá chặt chẽ Nhiều cha mẹ luôn cho rằng con còn nhỏ và không thể tự quyết định được mọi việc, do đó họ có thái độ giáo dục con rất nghiêm khắc, coi nhẹ đặc điểm phát triển tâm lý của con Cha mẹ thường hay quát mắng, đánh đập con khi con không vâng lời Cách giáo dục này không còn phù hợp với con ở lứa tuổi này nữa Chính vì vậy, đây là nguyên nhân gây ra nhiều xung đột của con với cha mẹ

Tóm lại, đây là các nguyên nhân quyết định trực tiếp tới quá trình xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con Ngoài ra, còn có rất nhiều các nguyên nhân gây ra xung đột này như: Đặc điểm khí chất của cha mẹ và con cái, điều kiện kinh tế gia đình khó khăn, bầu không khí tâm lý gia đình, truyền thống gia đình, đặc điểm tính cách,

uy tín và uy lực của người cha, người mẹ trong gia đình… cũng là những nhân tố tác động ảnh hưởng không nhỏ tới quá trình xung đột tâm lý trong gia đình Người cha, người mẹ có uy tín, uy lực sẽ nhanh chóng tạo dựng niềm tin với các thành viên trong gia đình nói chung và với con cái nói riêng, được các thành viên trong gia đình, người con tin tưởng, gần gũi, quý trọng Điều này là cơ sở thuận lợi cho việc phòng ngừa và hạn chế các xung đột tâm lý xảy ra trong quan hệ giữa cha mẹ

và con

Tiểu kết chương 1

Vấn đề xung đột đã được các nhà tâm lý quan tâm nghiên cứu từ rất sớm Các quan điểm đều cho rằng bản chất của xung đột là sự va chạm giữa những quyền lợi, nhu cầu, hứng thú, sở thích khác nhau khi chúng tác động qua lại trong mối quan hệ giữa người với người

XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS là sự bất đồng trong nhận thức, thái độ và hành vi về cùng một vấn đề

XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS được biểu hiện trong ba mặt: Nhận thức – thái độ - hành vi

Có hai nhóm các yếu tố ảnh hưởng đến xung đột tâm lý giữa cha mẹ và con

là nhóm các yếu tố thuộc về phía cha mẹ và các yếu tố thuộc về phía con

Xung đột tâm lý có ý nghĩa rất quan trọng Nếu là xung đột mang tính tích cực thì nó có thể là động lực của quá trình phát triển của cá nhân Ngược lại, nếu là xung đột mang tính tiêu cực thì nó có thể kìm hãm sự phát triển của cá nhân cũng như của xã hội Điều này phụ thuộc vào tính chất của xung đột và cách thức giải quyết xung đột

CHƯƠNG 2

TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Khách thể và địa bàn nghiên cứu

2.1.1 Vài nét về khách thể nghiên cứu

Khi điều tra xác định thực trạng XĐTL giữa cha mẹ và con lứa tuổi học sinh THCS, khách thể được chúng tôi lựa chọn là 250 em học sinh ở các lớp 6,7,8,9 thuộc hai trường THCS và 250 cha mẹ của các em này Trong đó:

- Chúng tôi chọn 120 em học sinh trường THCS Đồng Sơn gồm: 30 em học sinh lớp 6, 30 em học sinh lớp 7, 30 em học sinh lớp 8, 30 em học sinh lớp 9 và 120 cha mẹ của các em này

- Chúng tôi chọn 130 em học sinh trường THCS Tiền Phong gồm: 30 em học sinh lớp 6, 30 em học sinh lớp 7, 30 em học sinh lớp 8, 40 em học sinh lớp 9 và 130 cha mẹ của các em này Đặc điểm khách thể nghiên cứu được thể hiện ở bảng sau:

Bảng 2.1: Đặc điểm khách thể nghiên cứu

2.1.2 Vài nét về địa bàn nghiên cứu

Quá trình nghiên cứu được tiến hành tại hai trường trung học cơ sở thuộc thành phố Bắc Giang Trong đó:

Gia đình của các em học sinh trường THCS Tiền Phong chủ yếu sống bằng

nghề làm ruộng và cha mẹ là công nhân, một số gia đình làm nghề kinh doanh buôn bán, số ít là cán bộ công chức nhà nước Thu nhập gia đình ở mức thấp hoặc trung bình, kinh tế gia đình còn khó khăn, cha mẹ tập trung nhiều vào công việc lao động

ít có thời gian gần gũi quan tâm con, không hiểu đặc điểm tâm lý lứa tuổi của con làm nảy sinh những va chạm, mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái

Trường THCS Tiền Phong ngày nay được phát triển trên cơ sở trường cấp II

Tiền Phong thành lập từ tháng 8 – 1963 Trải qua bao biến động đổi thay cùng với

sự chuyển mình của lịch sử, sự phát triển của đất nước trường THCS Tiền Phong đã không ngừng lớn mạnh phát triển cả về số lượng và chất lượng

* Giai đoạn 1963 – 1975

Đây là thời kỳ chiến tranh chống đế quốc Mỹ ác liệt nhất Chính thời kỳ

đó cuối năm 1963 trường được thành lập Hiệu trưởng đầu tiên là thầy: Trần Quang Hiệu, năm học đầu tiên chỉ vẻn vẹn có một lớp với vài chục học sinh và thầy cô giáo phải học chung với cấp 1 ở khu rừng Lai Ảm Trứ Tháng 8/1976 sát nhập trường cấp 1 + cấp 2 gọi chung là trường phổ thông cơ sở Tiền Phong Trong thời gian này mặc dù đế quốc Mỹ điên cuồng leo thang bắn phá miền Bắc một số thầy giáo phải tham gia vào chiến đấu nhưng với khẩu hiệu giữ vững trường lớp đảm bảo cho thầy và trò dạy tốt học tốt Mặc dù còn gặp nhiều khó khăn lớp học đơn sơ bàn ghế ọp ẹp không đủ chỗ ngồi cho học sinh Đời sống các thầy giáo, cô giáo vô cùng khó khăn, khoai sắn thay cơm nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng ủy, ủy ban và sự ủng hộ của nhân dân cùng với quyết tâm sắt đá của thầy và trò trường THCS Tiền Phong vẫn giữ vững, ổ định và phát triển không ngừng, trường liên tục được công nhận trường tiên tiến

* Giai đoạn 1976 – 1985